نیکوکاری در قاب تصویر؛ از روایت تا تأثیر
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، نیکوکاری وقتی به تصویر درمیآید، از کنش فردی فراتر میرود و به تجربهای جمعی بدل میشود. بنابراین، سینما _بهویژه فیلم مستند_ با قدرت روایت و اقناع خود عمل خیر را بازنمایی میکند و آن را بهشکلِ رفتاری اجتماعی نشان میدهد.
سید محمدمهدی طباطبایینژاد از مدیران باسابقهٔ سینما و سینمای مستند است که سالها تجربهٔ فعالیت در عرصهٔ مدیریت سینمایی، دبیری و داوری جشنوارهها را در کارنامهٔ خود دارد. طباطبایینژاد در این پرسش و پاسخ از معیارهای داوری فیلم نیکوکارانه، نقش جشنوارهها در تشویق هنرمندان و اهمیت نیکوکاری سیستمی و رسانهمحور سخن میگوید.
بهعنوان سؤال آغازین بفرمایید نیکوکاری در ذهن شما چه تعریفی دارد و چگونه میتواند در یک فیلم مستند بروز پیدا کند؟
تعاریف گسترده و متنوعی میشود از نیکوکاری ارائه داد، اما اگر بخواهم مختصر بگویم، هر عملی که دیگرخواهانه، خیرخواهانه و خداپسندانه باشد و ثمره و نتیجهاش دیگری را بهرهمند کند ــ خواه آن «دیگری» یک فرد باشد یا یک جامعه ــ مصداق عمل نیکوکارانه است.
میتوان این تعریف را گسترش داد. مثلاً ایثار یکی از وجوه مهم نیکوکاری است که شامل ایثار از مال، از وقت و حتی از جان میشود. اینها همه مصادیق عمل نیکوکارانهاند که میتوان آنها را در حوزههای مختلف تعریف کرد. از طرفی سینما وجهی آیینهای دارد. بنابراین هرجا تصویر یک عمل دیگرخواهانه و خداپسندانه ــچه در قالب درام و چه در قالب مستند_ موجب تمایل افراد به نیکوکاری شود، خودِ آن فیلم نیز مصداق کار خیر است.
مهمترین شاخصهٔ فیلم مستند، «آیینهبودن» آن است. اگر سینمای مستند بتواند آیینهای شفاف از یک اتفاق نیکوکارانه باشد، بهدرستی و بهتمامی میتواند آن عمل را منعکس کند.
بهطور کلی، آنچه سینما و تصویر از نیکوکاری عرضه میکنند، بسیار گسترده است. شاید هیچ رسانهای به اندازهٔ سینما، تلویزیون و ــ بهویژه ــ فیلم مستند، توانایی بازنمایی رفتار و عمل نیکوکارانه را نداشته باشد. بااینکه رسانههای نوشتاری و گفتاری مانند رادیو نیز میتوانند وجوهی از نیکوکاری را ترویج کنند، اما به گمان من، جامعترین بستر، حوزهٔ تصویر است؛ در این میان، فیلم مستند میتواند کاملتر از همه عمل کند.
اگر بخواهیم به نیکوکاری در یک اثر مستند بپردازیم، این مفهوم در چه حوزههایی تقسیمبندی میشود؟
فیلم مستند در قالبهای مختلف میتواند رفتار نیکوکارانه را نشان دهد. اینگونه آثار به اعتبار قصهای که راوی عمل نیک است، تصویر میشوند. حوزهٔ تصویر، حوزهای بسیار گسترده و بسیط است و به همان نسبت، تأثیر آن نیز میتواند گسترده باشد.
ازآنجاکه موضوع بحث ما فیلم مستند است، باید گفت مهمترین شاخصهٔ فیلم مستند، «آیینهبودن» آن است. اگر سینمای مستند بتواند آیینهای شفاف از یک اتفاق نیکوکارانه باشد، بهدرستی و بهتمامی میتواند آن عمل را منعکس کند.
-دوست داشتیم از معیارهای شما برای انتخاب آثار در این رویداد باخبر شویم. چه شاخصههایی را برای انتخاب آثار برگزیده مدنظر داشتید؟
ما در میان فیلمهای بخش مستند جشنوارهٔ چهلوچهارم فجر، همهٔ آثاری را که بهنوعی با نیکوکاری مرتبط بودند، بررسی کردیم. بهگمان من، حدود چهار فیلم را میشد در حوزهٔ فیلمهای نیکوکارانه تعریف کرد. معیار اصلی من برای انتخاب بهترین فیلم، اول، روایت کامل و درست از یک عمل خیر بود و دوم، بهروزبودن و بههنگامبودن موضوع.
ممکن است روایتی جذاب باشد، اما همین روایت به قصهای مربوط شود که دیگر مسئلهٔ امروز حوزهٔ نیکوکاری نیست، زیرا این حوزه هم مانند سایر حوزهها، اولویتهای زمانی دارد. برای مثال، ممکن است مدرسهسازی در مقطعی اولویت اصلی نباشد، اما موضوعاتی مانند فرزندخواندگی یا برخی آسیبهای اجتماعی، در اولویت قرار بگیرند؛ بنابراین ما به موضوعاتی توجه میکنیم که واجد اولویتاند.
نکتهٔ مهم دیگر، زبان تصویر است؛ اینکه روایت با چه کیفیتی ارائه شده و آیا توانسته تصویر شایستهای از آنچه قصد بیانش را داشته، به مخاطب منتقل کند یا نه؟ مجموع این عوامل ــتازگی روایت، اولویت موضوع و کیفیت تصویرــ شاخصههای اصلی انتخاب ما بودند.
-به نظر شما در میان این آثار، چه موضوعاتی اهمیت بیشتری دارد؟
موضوعاتی مانند کودکان بیسرپرست و بدسرپرست، فرزندخواندگی، هویت، آسیبهای اجتماعی و اعتیاد، محیطِزیست و فعالیتهای نیکوکارانه. همچنین برخی آثار به وقایع خاصی مانند جنگ دوازدهروزه پرداخته بودند که زمان و موقعیت وقوع قصه به آنها تازگی و اولویت میداد و به جذابیت اثر میافزود.
-با توجه به موضوع جایزهٔ نیکوکاری، فکر میکنید وجه هنری جایزهٔ خیر ایران پررنگتر است یا وجه جامعهشناختی آن؟
هر دو وجه اهمیت دارند؛ از یکسو، جوایز و جشنوارهها میتوانند هنرمند را به فعالیت در این زمینه تشویق کنند؛ این موضوع از منظر هنری، بسیار مهم است؛ از سوی دیگر، وجه جامعهشناختی جشنواره به توسعهٔ امر نیکوکاری میانجامد.
فیلمهایی که ما انتخاب کردیم، بهگونهای بودند که خودِ من بهعنوان مخاطب انگیزه پیدا میکردم قدمی در آن مسیر بردارم. این یعنی فیلم توانسته رفتارِ مشوقانه و تهییجکنندهای ایجاد کند؛ در حقیقت، جشنوارهها همزمان هم کیفیت هنری را ارتقا میدهند و هم رفتار اجتماعی را توسعه میبخشند.
سینما ــبهویژه فیلم مستند_ قدرت اقناع بسیار بالایی دارد؛ اقناع یعنی ساختن رفتار، هیچ رسانهای به اندازهٔ تصویر توان اقناع ندارد. وقتی جامعه اقناع شود، بهسمت کار خیر حرکت میکند.
-برای بیشتر دیدهشدن این آثار و تداوم این مسیر، چه راهکارهایی پیشنهاد میکنید و توصیهٔ شما به فیلمسازان جوان چیست؟
وقتی فیلمی در جشنوارهٔ معتبری مانند جشنوارهٔ فجر جایزه میگیرد، مسیر هنرمند برای ادامهٔ کار هموار میشود، اما آیندهٔ این مسیر به دو عامل بستگی دارد: کیفیت اثر و حمایت نهادهای سرمایهگذار؛ مانند تلویزیون، مرکز گسترش و نهادهای فعال در حوزهٔ نیکوکاری.
یکی از ضعفهای موجود این است که برخی نهادهای
هیچ رسانهای به اندازهٔ تصویر توان اقناع ندارد. وقتی جامعه اقناع شود، بهسمت کار خیر حرکت میکند.
نیکوکار، هنوز با نقش رسانه آشنا نیستند. نیکوکاری دو نوع دارد؛ سنتی و سیستمی. نیکوکاری سیستمی، بدون رسانه شکل نمیگیرد. اگر بخواهیم جامعهای بینیاز داشته باشیم، نیکوکاری باید از شکل سنتی به شکل سیستمی تبدیل شود؛ که در این سطح مهمترین مؤلفه، رسانه است. برای داشتن رسانهٔ قوی، به هنرمند خلاق نیاز داریم و این هنرمند، تنها با تشویق و حمایت در این حوزه میماند. جشنوارهها، بهانهای جدی برای این تشویقاند.
-توصیهٔ شما به فیلمسازان جوان چیست؟
من در بیش از سی سال فعالیت در سینما، کمتر حوزهای را دیدهام که بهاندازهٔ نیکوکاری جذاب باشد. این حوزه، پر از قصه و داستانهای تأثیرگذار است و مهمتر از همه، ثمر میدهد و انگار شکوفهها میوه میشوند.
پیشنهاد من به فیلمسازان مستند این است که وقت و انرژی خود را در این حوزه _که هم سود دنیوی دارد و هم اخروی_ صرف کنند.
-و در پایان بفرمایید پیشنهاد شما برای دورههای بعد جایزهٔ بهترین فیلم نیکوکاری خیر ایران چیست؟
از دوستانم در مجموعهٔ خیر ایران بسیار ممنونم که به این حوزه توجه شایستهای داشتند. آنها _بهعنوان یک نهاد پیشرو و فعال در رسانه_ قدم درستی برداشتند که انشاءالله در آینده نیز توسعه خواهد یافت.
از سویی، جشنوارههای مهمی در کشور وجود دارد که میشود آنها را هم پوشش داد. البته مهمترین جشنواره فجر است، اما جشنوارهٔ حقیقت، جشنوارهٔ فیلم تهران در حوزهٔ فیلم کوتاه داستانی، جشنوارهٔ رشد و جشنوارهٔ پویانمایی نیز فرصتهای خوبی هستند. خواهش من این است که به همهٔ این جشنوارهها توجه شود و «سبد نیکوکاری» در آنها قرار گیرد. استمرار در این مسیر بسیار مهم است تا اثرگذاری و اعتبار جایزه تثبیت شود.
به عنوان مثال، تجربهٔ من در جشنوارهٔ حقیقت نشان داد که مداومت و تلاش، جایگاه یک جشنواره را در سینمای مستند ایران و منطقه مستحکم میکند. مجموعهٔ خیر ایران نیز میتواند بانی چنین اتفاقی باشد و هنرمندان را تشویق کند که از مرحلهٔ نگارش فیلمنامه تا اجرای اثر، نگاه نیکوکارانه را در کارشان بگنجانند.
