خِیر سبز

غذا دادن به سگ‌ها و گربه‌های خیابانی از نگاه بسیاری از شهروندان اقدامی انسانی است، اما آیا این رفتار در بلندمدت به نفع حیوانات و محیط زیست تمام می‌شود؟ پوریا قلیچ‌خانی، کارشناس ارشد تنوع زیستی، در گفت‌وگو با ما از پیامدهای اکولوژیک افزایش جمعیت حیوانات آزادگرد، تهدیدهای آنها برای حیات‌وحش و راهکارهای علمی مدیریت این معضل سخن می‌گوید.

 در جهانی که با بحران‌های زیست‌محیطی رو‌به‌رو است، از گرمایش زمین تا نابودی جنگل‌ها و آلودگی آب‌ها، جست‌و‌جو برای راه‌حل، فراتر از سیاست و علم می‌رود. ادیان بزرگ جهان که میلیارد‌ها پیرو دارند، می‌توانند منبع الهام‌بخش موثری در حفاظت از محیط زیست باشند؛ چراکه برخوردار از آموزه‌هایی هستند که نه تنها ریشه در متون مقدس دارد بلکه پیوسته جوامع را به رفتار‌هایی پایدار هدایت کرده است. در این یادداشت، به بررسی مفهوم محیط زیست در ادیان ابراهیمی، چون یهودیت، مسیحیت و اسلام، کیش زرتشت و ادیان شرقی، چون هندوئیسم و بودیسم پرداخته شده است. این بررسی واقع‌گرایانه نشان می‌دهد که چگونه باور‌های دینی می‌توانند به اقدامات عملی برای نجات سیاره بی‌انجامند، بدون گرویدن به سمت و سوی ایدئولوژی‌های افراطی.

آب، باران، درخت و زمین؛ چهار مؤلفه‌ای که در اسطوره‌ها و آیین‌های کهن ایرانی نقشی فراتر از عناصر طبیعی دارند. یادداشتی از نیلوفر بختیاری با مرور روایت‌های تیشتر، سیاوش، چنار و آیین‌های باران‌خواهی نشان می‌دهد که نیاکان ایرانی، قرن‌ها پیش حفاظت از طبیعت و منابع آب را در قالب اسطوره، جشن و باورهای مردمی به نسل‌های بعد منتقل کرده‌اند.

در شعر سهراب سپهری، طبیعت حضوری زنده و کنشگر دارد. خوانش بوم‌گرایانهٔ این اشعار به بازنمایی بخشی از تجربه معنوی و هستی‌شناختی شاعر و هم‌سرشتی وی با جهان طبیعت کمک می‌کند.

روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۶، بزرگترین رویداد آگاهی‌بخشی محیط زیستی در جهان، فراخوانی فوری برای مقابله با تغییر اقلیم است. شعار امسال، «هم‌اکنون برای آب و هوا» (#NowForClimate)، تأکید می‌کند که زمین دیگر فقط هشدار نمی‌دهد، بلکه با امواج گرما، خشکسالی، سیل و ذوب یخچال‌ها سیگنال می‌فرستد. در برابر این سیگنال‌ها، ما نیز باید پاسخی جمعی بدهیم: توسعه پنل‌های خورشیدی و احیای جنگل‌ها تا کاهش ردپای کربن و مشارکت مدنی را در دستور کار قرار دهیم.

اکوسیستم سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی فعال در عرصه محیط زیست (INGOs) شبکه‌ای پیچیده و پویا از نهادهای مستقل است که به بازیگرانی کلیدی در حکمرانی جهانی محیط زیست تبدیل شده‌اند. این سازمان‌ها با اتکا بر تخصص، انعطاف‌پذیری و توانایی جلب حمایت عمومی، نقش‌های چندگانه‌ای از آگاهی‌بخشی و کارزارهای کنش‌گری تا مشاوره سیاسی و اجرای پروژه‌های میدانی ایفا می‌کنند. یادداشت حاضر با بهره‌گیری از آخرین یافته‌های پژوهشی و گزارش‌های بین‌المللی، به بررسی ساختار، کارکرد، تحولات گفتمانی و چالش‌های فراروی این اکوسیستم تأثیرگذار می‌پردازد.

زنان در طول تاریخ، علاوه بر نقش‌آفرینی در حیات اجتماعی، همواره یکی از نیروهای مؤثر در حفاظت از طبیعت و منابع زیستی بوده‌اند. امروزه نیز با پررنگ‌تر شدن مباحث توسعه پایدار و عدالت زیست‌محیطی، نقش زنان در مراقبت از محیط‌زیست بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در ایران نیز زنان کنشگر بسیاری با فعالیت‌های داوطلبانه و مدنی برای حفظ اکوسیستم‌ها، منابع طبیعی و ارتقای آگاهی عمومی تلاش کرده‌اند. در این یادداشت، با چهار زن کنشگر و فعال محیط‌زیست آشنا می‌شویم که هر یک در حوزه‌ای از حفاظت از طبیعت و ترویج مسئولیت‌پذیری اجتماعی نقش‌آفرینی کرده‌اند.

در روزگاری که بحران‌های زیست‌محیطی به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جهان تبدیل شده‌اند، برخی مجموعه‌های خیریه تلاش کرده‌اند آموزش مسئولیت‌پذیری نسبت به طبیعت را نیز در کنار مأموریت‌های اجتماعی خود قرار دهند. مؤسسه پرباز از جمله این مجموعه‌هاست که در کنار فعالیت در حوزه نگهداری، توانمندسازی و حمایت از کودکان بی‌سرپرست و فاقد سرپرست مؤثر، آموزش‌های محیط زیستی و فعالیت در این حوزه را نیز به بخشی از برنامه‌های خود تبدیل کرده است. لعیا اعتماد سعید؛ فعال باسابقۀ این مؤسسه، در گفت‌وگو با خیر ایران از تجربه تلفیق حمایت از کودکان با آموزش‌های محیط‌زیستی و پرورش نسلی آگاه‌تر و مسئول‌تر سخن گفته است.

در جریان جنگ تحمیلی سوم، محیط زیست کشورمان نیز آسیب دیده است. از ورود چندین میلیون تن گاز کربن دی‌اکسید به جو تا آسیب‌پذیرترشدن برخی زیست‌بوم‌های ارزشمند، از غرب تا جنوب شرق کشور.

دانش بومی مردم تالاب‌نشین، یکی از مهمترین سرمایه‌های مغفول در سیاست‌گذاری است. این دانش حاصل نسل‌ها همزیستی با طبیعت است و قواعد نانوشته‌ای برای بهره‌برداری پایدار از منابع دارد. در بسیاری از نقاط جهان، این دانش به رسمیت شناخته شده و در مدیریت تالاب‌ها به کار گرفته می‌شود. در استرالیا، بومیان نقش فعالی در مدیریت تالاب‌ها دارند و در آمازون، حفاظت، بدون مشارکت جوامع محلی عملا ناممکن است. در ایران نیز تالاب‌نشینان حامل چنین دانشی‌اند و نباید در فرآیند تصمیم‌گیری نادیده گرفته شوند.