خِیرسبز

مهدیه پورشاد؛ پژوهشگر و فعال محیط زیست در گفت‌وگو با خیر ایران با تأکید بر اینکه ریشه بسیاری از بحران‌های زیست‌محیطی کشور در ناآگاهی و نگاه کوتاه‌مدت به توسعه نهفته است، گفت: با این باور که طبیعت خودش را احیا می‌کند، وظیفه ما این است که در کنارش بایستیم، آن را تقویت کنیم و با کارهای درست، به نجات محیط‌های طبیعی‌مان کمک کنیم.

زنان در طول تاریخ، علاوه بر نقش‌آفرینی در حیات اجتماعی، همواره یکی از نیروهای مؤثر در حفاظت از طبیعت و منابع زیستی بوده‌اند. امروزه نیز با پررنگ‌تر شدن مباحث توسعه پایدار و عدالت زیست‌محیطی، نقش زنان در مراقبت از محیط‌زیست بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در ایران نیز زنان کنشگر بسیاری با فعالیت‌های داوطلبانه و مدنی برای حفظ اکوسیستم‌ها، منابع طبیعی و ارتقای آگاهی عمومی تلاش کرده‌اند. در این یادداشت، با چهار زن کنشگر و فعال محیط‌زیست آشنا می‌شویم که هر یک در حوزه‌ای از حفاظت از طبیعت و ترویج مسئولیت‌پذیری اجتماعی نقش‌آفرینی کرده‌اند.

اکوسیستم سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی فعال در عرصه محیط زیست (INGOs) شبکه‌ای پیچیده و پویا از نهادهای مستقل است که به بازیگرانی کلیدی در حکمرانی جهانی محیط زیست تبدیل شده‌اند. این سازمان‌ها با اتکا بر تخصص، انعطاف‌پذیری و توانایی جلب حمایت عمومی، نقش‌های چندگانه‌ای از آگاهی‌بخشی و کارزارهای کنش‌گری تا مشاوره سیاسی و اجرای پروژه‌های میدانی ایفا می‌کنند. یادداشت حاضر با بهره‌گیری از آخرین یافته‌های پژوهشی و گزارش‌های بین‌المللی، به بررسی ساختار، کارکرد، تحولات گفتمانی و چالش‌های فراروی این اکوسیستم تأثیرگذار می‌پردازد.

دانش بومی مردم تالاب‌نشین، یکی از مهمترین سرمایه‌های مغفول در سیاست‌گذاری است. این دانش حاصل نسل‌ها همزیستی با طبیعت است و قواعد نانوشته‌ای برای بهره‌برداری پایدار از منابع دارد. در بسیاری از نقاط جهان، این دانش به رسمیت شناخته شده و در مدیریت تالاب‌ها به کار گرفته می‌شود. در استرالیا، بومیان نقش فعالی در مدیریت تالاب‌ها دارند و در آمازون، حفاظت، بدون مشارکت جوامع محلی عملا ناممکن است. در ایران نیز تالاب‌نشینان حامل چنین دانشی‌اند و نباید در فرآیند تصمیم‌گیری نادیده گرفته شوند.

گونه‌های مهاجم اعم از گیاهان و جانوران، با سرعتی فزاینده به مناطق مختلف ایران راه پیدا کرده‌اند. از تجارت جهانی و انتقال محصولات کشاورزی گرفته تا رهاسازی تصادفی یا عمدی موجودات غیربومی در طبیعت و تخلیه آب‌های تراز کشتی‌ها در بنادر، هرکدام سهمی در ورود این گونه‌ها به زیستگاه‌های بومی ایران داشته‌اند. گونه‌های مهاجم، با رقابت شدید، تخریب زیستگاه‌ها و تهدید گونه‌های بومی، تعادل طبیعی را برهم می‌زنند و در بسیاری موارد، روند انقراض را سرعت می‌بخشند

در شعر سهراب سپهری، طبیعت حضوری زنده و کنشگر دارد. خوانش بوم‌گرایانهٔ این اشعار به بازنمایی بخشی از تجربه معنوی و هستی‌شناختی شاعر و هم‌سرشتی وی با جهان طبیعت کمک می‌کند.

 در جهانی که با بحران‌های زیست‌محیطی رو‌به‌رو است، از گرمایش زمین تا نابودی جنگل‌ها و آلودگی آب‌ها، جست‌و‌جو برای راه‌حل، فراتر از سیاست و علم می‌رود. ادیان بزرگ جهان که میلیارد‌ها پیرو دارند، می‌توانند منبع الهام‌بخش موثری در حفاظت از محیط زیست باشند؛ چراکه برخوردار از آموزه‌هایی هستند که نه تنها ریشه در متون مقدس دارد بلکه پیوسته جوامع را به رفتار‌هایی پایدار هدایت کرده است. در این یادداشت، به بررسی مفهوم محیط زیست در ادیان ابراهیمی، چون یهودیت، مسیحیت و اسلام، کیش زرتشت و ادیان شرقی، چون هندوئیسم و بودیسم پرداخته شده است. این بررسی واقع‌گرایانه نشان می‌دهد که چگونه باور‌های دینی می‌توانند به اقدامات عملی برای نجات سیاره بی‌انجامند، بدون گرویدن به سمت و سوی ایدئولوژی‌های افراطی.

در روزگاری که بحران‌های زیست‌محیطی به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جهان تبدیل شده‌اند، برخی مجموعه‌های خیریه تلاش کرده‌اند آموزش مسئولیت‌پذیری نسبت به طبیعت را نیز در کنار مأموریت‌های اجتماعی خود قرار دهند. مؤسسه پرباز از جمله این مجموعه‌هاست که در کنار فعالیت در حوزه نگهداری، توانمندسازی و حمایت از کودکان بی‌سرپرست و فاقد سرپرست مؤثر، آموزش‌های محیط زیستی و فعالیت در این حوزه را نیز به بخشی از برنامه‌های خود تبدیل کرده است. لعیا اعتماد سعید؛ فعال باسابقۀ این مؤسسه، در گفت‌وگو با خیر ایران از تجربه تلفیق حمایت از کودکان با آموزش‌های محیط‌زیستی و پرورش نسلی آگاه‌تر و مسئول‌تر سخن گفته است.

آبان فصل فروپاشی بخشی از جنگل‌های بکر هیرکانی واقع در منطقه «الیت» چالوس بود. صبح آخرین روز آبان، بالاخره هواپیمای اطفای حریق (ایلوشین) به‌درخواست مردم به الیت رفت تا هیرکانی بیش از این در آتش نسوزد، به‌بهانه جنگل با یک کنش‌گر محیط زیستی گفت‌و‌گو کرده‌ایم تا از چندوچون نیازمندی‌های زیست‌وبوم ایران در زمان بحران آگاه شویم.

در جنوبی‌ترین نقطه ایران، میان جنگل‌های حرا و آب‌های نیلگون خلیج فارس، روستایی ۲۳۰۰ نفری به نام سهیلی الگویی تازه از گردشگری تاب‌آور را به جهان ارائه کرده است. این روستا که تا چند سال پیش اقتصادی وابسته به صیادی فصلی داشت، امروز با ایجاد ۹۴۰ شغل مستقیم و پذیرایی از ۴۰۰ هزار گردشگر سالانه، به نمونه‌ای عینی از آنچه سازمان ملل در قطعنامه ۷۷/۲۶۹ خود «گردشگری پایدار و تاب‌آور» می‌نامد، تبدیل شده است.