از «نذری بدون پسماند» تا «زائر سبز»؛ روایت تجربیات محیطزیستی در محرم
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، همزمان با فرارسیدن ماه محرم و برگزاری مراسم عزاداری در سراسر کشور، موضوع مدیریت پسماند و کاهش آسیبهای زیستمحیطی ناشی از برگزاری این مراسم بیش از گذشته مورد توجه فعالان محیط زیست قرار گرفته است. فاطمه خاوهای؛ مدیرعامل مؤسسه طبیعت سبز زمان، در گفتوگو با خیر ایران از ظرفیتهای فرهنگ عاشورایی برای ترویج مسئولیتپذیری زیستمحیطی سخن گفته و با تشریح تجربه «موکب نذری بدون پسماند» و پویش «زائر سبز»، بر ضرورت حرکت هیئتها به سمت استفاده از ظروف پایدار و ترویج الگوهای سازگار با محیط زیست تأکید کرده است.
-ما در آغاز ماه محرم هستیم و سؤالی که برایمان پیش آمده این است که فرهنگ دینی و آموزههای مذهبی چه ارتباطی با حفظ محیط زیست و کاهش زباله دارند؟
بله، هر آنچه که ما در مصارف روزانهمان استفاده میکنیم، که اگر ماهیتاً به طبیعت برنمیگردد و خاصیت ارگانیک و طبیعی ندارد، در واقع جزو زبالهها و پسماندهایی است که ما تولید کردهایم. اینها صنعتی هستند و باید در چرخه بازیافت قرار بگیرند؛ یعنی به دل طبیعت سپرده نشوند.
اگر ما این کار را انجام دهیم، در دین اسلام گفته شده که به زمین ضرر و زیان رساندهایم و گناه کردهایم. تا این حد بر این موضوع تأکید شده است که هر آنچه به خاک برنمیگردد، اگر بیرویه در طبیعت رها شود، گناه محسوب میشود.
در دین اسلام بر این موضوع تأکید شده است که هر آنچه به خاک برنمیگردد، اگر بیرویه در طبیعت رها شود، گناه محسوب میشود.
پس مسئله مهمی است. زمین یک موجود زنده است. ما انسانها شاید اکنون صدای زمین را نشنویم، اما زمین زنده است و ما باید در پیشگاه خداوند پاسخگوی این زمین باشیم؛ همانگونه که در روایاتمان گفته شده است. بنابراین، تأکید بسیار زیادی شده است که از زمین و طبیعتمان مراقبت کنیم و تکتک ما انسانها باید به این امر توجه داشته باشیم.
-عزاداران و کسانی که در این ایام در مراسم مذهبی شرکت میکنند، برای حفظ محیط زیست و محیط زندگی خود چه مراقبتهایی باید انجام دهند و از چه کارهایی باید پرهیز کنند؟
در مراسمهای عزاداری، به طبع برای پذیرایی یکسری نذورات وجود دارد. در سالهای قبل بیشتر اینگونه بود که پذیراییها خانگی انجام میشد و بدون استفاده از ظروف یکبارمصرف از همه پذیرایی میکردند.
اما تقریباً در یک دهه اخیر، هجمه تبلیغات ظروف یکبارمصرف و این تصور که استفاده از آنها راحتی بیشتری به همراه دارد و از برخی خستگیها جلوگیری میکند، باعث شد مردم کمکم به این سمت بروند که پذیراییهای محرم، هیئتها و روضههای خود را، حتی در روضههای بسیار کوچک، با استفاده از این ظروف انجام دهند.
شاید در ظاهر این کار برای ما راحتی به ارمغان بیاورد، اما اگر کمی به آن فکر کنیم، متوجه میشویم که این راحتطلبی، رفاه واقعی را برای ما به همراه نمیآورد. در واقع، پس از پایان مراسم با حجم زیادی از پسماندها و کیسههای پر از زباله مواجه میشویم که نمیدانیم با آنها چه کنیم. ناچار هستیم آنها را بیرون از هیئت، منزل یا محل روضه قرار دهیم.
ما از این جهت به آنها زباله میگوییم که دیگر به طبیعت بازنمیگردند؛ یعنی هر آنچه به طبیعت برنگردد، از نظر ما زباله محسوب میشود.
اما این ظروف پس از آنکه بیرون گذاشته میشوند، به کجا میروند؟ آنها به محلهای دفن زباله منتقل میشوند و محلهای دفن زباله نیز در واقع بخشی از زمین هستند. متأسفانه در بسیاری از موارد این پسماندها رها میشوند، در چرخه بازیافت قرار نمیگیرند و اختلالاتی را به وجود میآورند. این اختلالات در خاک و آب ایجاد میشود و در نهایت آثار آن به ما نیز بازمیگردد. با توجه به تغذیهای که از خاک داریم، این آسیبها در آینده به انسان منتقل میشود و مشکلاتی را برای ما به وجود میآورد.
-پیشنهاد شما برای هیئتها چیست؟ در واقع چه کارهایی میتوانند انجام دهند تا از گسترش آلودگی و زبالهها جلوگیری شود؟
هیئتها این رسم و رسومات را از قبل میدانستند. ما از بچگی در هیئتها و جاهایی که میرفتیم، میدیدیم که همه در حال تدارک هستند و ظروف را میشویند. این اتفاق در دهههای قبل وجود داشته است. من خودم به چشم دیدهام و کاملاً برایم ملموس است. هنوز هم آن خاطرات برایم تداعی میشود. پدر و مادرها همه از ظروف پایدار استفاده میکردند و حتی مصرف آب برای شستوشوی این ظروف را مدیریت میکردند.
شاید الان اینگونه تصور شود که ما برای شستوشوی این ظروف آب مصرف میکنیم و باید مصرف بهینه آب و انرژی را در نظر بگیریم؛ اما برای تولید همان ظروف یکبارمصرف نیز آب مصرف میشود تا آن ظروف تولید شوند و در نهایت فقط یک بار مورد استفاده قرار میگیرند. در صورتی که اگر ظرفی پایدار باشد و یک بار تولید شود، هزاران بار میتوان از آن استفاده کرد تا زمانی که بشکند. پس از آن نیز میتواند دوباره در چرخه بازیافت قرار گیرد و از آن محصول جدیدی تولید شود.
اما درباره ظروف یکبارمصرف این اتفاق رخ نمیدهد و عملاً بازیافت نمیشوند. بسیاری از ما این موضوع را میدانیم، اما با رواج استفاده از ظروف یکبارمصرف، برخی از رویههایی که در گذشته وجود داشت، کمرنگ شد.
باید ظروف یکبارمصرف را بهتدریج از هیئتها و مراسمات عزاداری حذف کنیم و از ظروف پایدار به جای ظروف یکبارمصرف استفاده کنیم. این ظروف برای ما ماندگار خواهند بود و در مناسبتهای مختلف میتوان بارها از آنها استفاده کرد.
هر کدام از ما میتوانیم به این فکر کنیم که چگونه میتوانیم این ظروف یکبارمصرف را بهتدریج از هیئتها حذف کنیم. میتوانیم از پیشکسوتان کمک بگیریم و از تجربههای آنها استفاده کنیم. با جایگزین کردن ظروف پایدار به جای ظروف یکبارمصرف، این ظروف برای ما ماندگار خواهند بود و در مناسبتهای مختلف میتوان بارها از آنها استفاده کرد.
به طور مثال، زمانی که با یکی از مساجد تهران صحبت کردیم و آسیبهای ناشی از استفاده از ظروف یکبارمصرف را برای آنها توضیح دادیم، حدود دو یا سه سال پیش تصمیم گرفتند بهتدریج این مصرف را کاهش دهند. در ابتدا تصور میکردند که شاید این کار چندان موفقیتآمیز نباشد و مردم مقاومت کنند یا تمایلی به استفاده از ظروف پایدار نداشته باشند.
آنها از ایام محرم شروع کردند و لیوانهای پایدار را جایگزین لیوانهای یکبارمصرف کردند. در ابتدا فقط تعداد محدودی از افراد تمایل نداشتند از لیوانهای پایدار استفاده کنند که شاید به دلیل مسائل مربوط به شستوشو بود، اما به مرور زمان همان تعداد محدود نیز به صفر رسید و توانستند به طور کامل لیوانهای پایدار را جایگزین لیوانهای یکبارمصرف کنند.
اکنون در آن مسجد، لیوانهایی که برای آب خوردن استفاده میشود کاملاً پایدار است. برای شربت و چای نیز از ظروف پایدار استفاده میشود. پس از آن نیز به سراغ سایر بخشها رفتند؛ مثلاً برای مراسمهایی که وعده غذایی داشتند و سفرهای برای صبحانه یا سایر وعدهها پهن میشد و در آنها از ظروف یکبارمصرف استفاده میشد، بهتدریج با کمک بانیان و خیرین، همه این ظروف را جایگزین کردند.
در حال حاضر هیچ ظرف یکبارمصرفی در آن مسجد استفاده نمیشود. این رویه از دو تا سه سال پیش آغاز شده و همچنان ادامه دارد و خودشان نیز از این موضوع احساس خوبی دارند که دیگر زبالهای تولید نمیکنند.
-فعالیت نیکوکارانهای که فعالان و دغدغهمندان محیط زیست میتوانند در ایام محرم انجام دهند چیست؟
در ایام محرم، بیشتر مردم به این فکر هستند که چگونه میتوانند نذر داشته باشند و به هیئتها و موکبها کمک کنند تا این فرهنگ عاشورایی پایدار بماند، صدای آن به کل جهان برسد و اعتقاد و فرهنگ خود را بیشتر نشان دهند.
در نگاه محیطزیستی نیز میتوان این موضوع را به این سمت سوق داد که افراد به این فکر کنند چگونه میتوانند یک «نذر سبز» داشته باشند؛ به جای نذری که ممکن است تبعات منفی داشته باشد و آسیبهایی به زمین وارد کند. این پرسش مطرح است که منِ انسان چگونه میتوانم نذری داشته باشم که پایدار و سبز باشد، هیچ آسیبی به زمین نزند و در عین حال بتوانم چهرهای مناسب از محرم را به مردم جهان نشان دهم.
افراد باید به این فکر کنند که چگونه میتوانند یک «نذر سبز» داشته باشند. میتوان نذر کرد که همه ظروف مورد نیاز هیئتها تهیه شود یا در کار شستوشوی ظروف مشارکت کرد. همه این موارد بهتنهایی نوعی نذر محسوب میشوند و میتوانند مصداق «نذر سبز» باشند.
حتی میتوان نذر کرد که همه ظروف مورد نیاز هیئتها تهیه شود، یا نذر کرد که در کار شستوشوی ظروف مشارکت داشته باشیم. همه این موارد بهتنهایی نوعی نذر محسوب میشوند و میتوانند مصداق «نذر سبز» باشند.
این کارها حس رضایت به همراه دارند؛ زیرا ما به محیط زیست خود کمک کردهایم. محیط زیست ما همان زمین است و این زمین، امانت الهی محسوب میشود.
-مجموعه شما، یعنی طبیعت سبز زمان، چه اقدامات و برنامههایی در ایام محرم دارد؟
یکی از اقداماتی که در گروه طبیعت سبز زمان انجام دادیم، این بود که در سال ۱۴۰۲ مسئولیت برپایی موکبی را در پیادهروی جاماندگان اربعین بر عهده گرفتیم. نام این موکب را «موکب نذری بدون پسماند» گذاشتیم.
در گروه با یکدیگر فکر کردیم و از افرادی که دغدغه محیط زیست داشتند نیز دعوت کردیم تا هر کدام به شکلی در این مسیر همراهی کنند. چه پیش از روز برپایی موکب و چه در زمان برگزاری آن، هر عزیزی که دغدغه محیط زیست داشت، اعلام میکرد که در کدام بخش میتواند به این موکب کمک کند و همراه باشد. این اتفاق بسیار زیبا و ارزشمند بود.
با هم فکر کردیم که چه نذریای میتوانیم به مردم ارائه دهیم که پس از مصرف، هیچ پسماندی از آن باقی نماند و نیازی نباشد نگران جمعآوری پسماندها یا انتقال آنها به مخازن زباله باشیم. در مشورتهایی که انجام شد، دوستان نذری میوه را پیشنهاد دادند. این ایده بسیار خوب بود و افرادی که از این موکب بهرهمند میشدند نیز احساس رضایت زیادی داشتند.
همچنین با مشارکت دوستان، ساندویچهایی تهیه شد که همانجا و در مقابل افرادی که از کنار موکب عبور میکردند، آماده میشد. افرادی که این نذریها را دریافت میکردند، میدیدند که ساندویچها همان لحظه تهیه و آماده میشوند و به آنها تحویل داده میشوند. وقتی غذا در همان محل آماده میشود، دیگر نیازی به بستهبندی نیست و افراد همانجا از آن استفاده میکنند. در نتیجه، عملاً از کیسههای پلاستیکی استفاده نمیشود.
مردم وقتی در مسیر اربعین قدم میگذارند و باور دارند که این مسیر، مسیری است که امام زمان (عج) در آن قدم میگذارد، بهتر است آن را آلوده نکنند و پاک و تمیز نگه دارند. ما به همین منظور پویش «زائر سبز» را راهاندازی کردیم. در این پویش به افراد آموزش داده میشد که چه بسته یا تجهیزات محیطزیستیای میتوانند در کولهپشتی خود همراه داشته باشند تا از ظروف یکبارمصرف و پلاستیک استفاده نکنند و به حفظ محیط زیست کمک کند.
برخی افراد درباره مسائل بهداشتی دغدغه داشتند. ما توضیح میدادیم که وقتی همه مراحل با رعایت کامل بهداشت و در معرض دید مردم انجام شود و افراد ببینند که کار با دستهای تمیز و شرایط مناسب انجام میشود، طبیعتاً مشکلی به وجود نخواهد آمد.
این نمونهای از «موکب نذری بدون پسماند» بود که در سال ۱۴۰۲ برگزار شد. پس از آن نیز بیشتر به سمت تولید محتوا رفتیم تا مردم در ایام محرم و صفر و همچنین هنگام سفر اربعین به عراق، با مفهوم «زائر سبز» آشنا شوند.
در محتواهایی که تولید میکردیم، توضیح میدادیم که هر فرد چگونه میتواند یک زائر سبز باشد. با توجه به اعتقادات مردم، وقتی در مسیر اربعین قدم میگذارند و باور دارند که این مسیر، مسیری است که امام زمان (عج) در آن قدم میگذارد، بهتر است آن را آلوده نکنند و پاک و تمیز نگه دارند.
به همین منظور پویش «زائر سبز» را راهاندازی کردیم. در این پویش به افراد آموزش داده میشد که چه بسته یا تجهیزات محیطزیستی میتوانند در کولهپشتی خود همراه داشته باشند تا از ظروف یکبارمصرف و پلاستیک استفاده نکنند و هر زائر بتواند در این مسیر به حفظ محیط زیست کمک کند.
امسال که موکبها بهتدریج برپا شدهاند، میبینیم که توجه بیشتری به موضوع شستوشو و استفاده از ظروف پایدار دارند؛ یعنی به این فکر افتادهاند که در ایام محرم از ظروف یکبارمصرف استفاده نکنند. این اتفاق بسیار خوبی است.
شاید یکی از دلایل این موضوع آن باشد که قیمت ظروف یکبارمصرف افزایش یافته است. منابع ما محدودتر شدهاند، تولیدات پتروشیمی کاهش پیدا کرده و در مقابل، تقاضا همچنان وجود دارد؛ بنابراین قیمت این ظروف تا حدی افزایش یافته است. نکته مثبت اینجاست که این افزایش قیمت باعث شده به این فکر بیفتیم که چگونه میتوانیم بخشی از هزینههای هیئتها را کاهش دهیم و به جای آن از ظروف پایدار استفاده کنیم.
اما بهتر آن است که این تغییر رویکرد صرفاً به دلیل افزایش قیمت ظروف یکبارمصرف نباشد، بلکه به این موضوع فکر کنیم که چگونه میتوانیم منابع خود را حفظ کنیم. باید به منابع کشورمان توجه داشته باشیم و حتی اگر این منابع بهراحتی در دسترس ما هستند، آنها را بهدرستی مصرف کنیم.
مواد پتروشیمی اگرچه امروز در دسترس ما قرار دارند و امکان تولید و استفاده از آنها وجود دارد، اما باید توجه داشته باشیم که مصرف آنها نیز نیازمند مدیریت و دقت است؛ بنابراین لازم است این منابع را به شکل صحیح مصرف کنیم و امیدواریم این نگاه و این رویکرد بهصورت پایدار ادامه پیدا کند.