از نقشه راه پیشگیری و درمان اعتیاد تا تجلیل از پیشگامان درمان
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، مراسم اختتامیه نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد، از ۲۹ مهر تا اول آبان ۱۴۰۵ در مرکز همایش‌های رازی دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد. در این مراسم که طیف متنوعی از مسائل مرتبط به حوزه اعتیاد — از عوامل روانی و اجتماعی مؤثر بر گرایش به مصرف مواد تا پیامدهای جسمی، شیوه‌های درمان و... — مورد بررسی قرار گرفت، جمعی از متخصصان، پژوهشگران و نمایندگان جامعه مدنی و بهبودیافتگان فعال در حوزه اعتیاد، حضور داشتند.
یکی از بخش‌های مهم مراسم پایانی، انتخاب حامد اختیاری؛ رئیس انجمن بین‌المللی طب اعتیاد به عنوان برگزیده چهارمین دوره جایزه دکتر رزاقی بود. اختیاری که از شاگردان و هم‌دوره‌ای‌های دکتر رزاقی به شمار می‌رود، این جایزه را به‌پاس فعالیت‌های علمی و حرفه‌ای خود در حوزه دانش اعتیاد دریافت کرد.
همچنین بخشی از مراسم اختتامیه به یادبود و ادای احترام به حسین دژاکام، بنیان‌گذار کنگره ۶۰، اختصاص داشت؛ چهره‌ای که فعالیت‌هایش با تلاش‌های مردمی در زمینه درمان و بهبودی از اعتیاد پیوند خورده است.
جنگ و بی‌ثباتی و ارتباط آن با اعتیاد، اپیدمیولوژی مصرف مواد، ابعاد زیستی و روانی‌اجتماعی اعتیاد، پیشگیری، درمان و توان‌بخشی، کاهش آسیب‌های اعتیاد و سیاست‌گذاری‌های لازم از جمله محورهای اصلی این دوره از کنگره بود. در مجموع، ۴۷ سمپوزیوم تخصصی طی سه روز برگزاری کنگره برنامه‌ریزی شد که موضوعاتی همچون درمان دارویی و بازتوانی، بحران‌های اجتماعی، پیشگیری، کاهش تقاضا، علوم اعصاب، سیاست‌گذاری و مدیریت اعتیاد، اعتیادهای رفتاری و گروه‌های آسیب‌پذیر را دربر می‌گرفت.
اعتیاد؛ مسئله‌ای فراتر از مصرف مواد
در جریان این کنگره، سخنرانان با رویکردهای مختلف علمی، اجتماعی و اجرایی به بررسی ابعاد مسئله اعتیاد پرداختند. یکی از محورهای برجسته مباحث، ضرورت عبور از نگاه محدود به مصرف مواد و توجه به شرایط اجتماعی، روان‌شناختی و محیطی مؤثر بر شکل‌گیری و تداوم این پدیده بود.
در این مراسم، علی ربیعی؛ دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور، با تأکید بر نقش نشاط اجتماعی در توسعه گفت: توسعه صرفاً به معنای گسترش صنایع و کارخانه‌ها نیست و اساس آن را باید در برخورداری از «انسان شاداب» جست‌وجو کرد. به گفته او، اعتیاد یکی از مسائل تأثیرگذار بر تاب‌آوری اجتماعی، پویایی جامعه و آینده کشور است و نمی‌توان آن را صرفاً به گروه‌هایی مانند افراد کارتن‌خواب و معتادان متجاهر محدود کرد.
ربیعی با اشاره به تغییر الگوهای اعتیاد، از زنانه‌شدن مصرف، کاهش سن گرایش به مواد و افزایش مصرف در میان جمعیت شاغل به‌عنوان روندهای نگران‌کننده نام برد. او همچنین با استناد به نتایج پیمایش‌های اجتماعی، از ارتباط خشم و ناامیدی با افزایش مصرف الکل و مواد سخن گفت و محدودشدن فضاهای رسمی و عمومی شادی را یکی از عوامل سوق‌یافتن افراد به محیط‌های زیرزمینی و مصرف مواد برای تسکین روانی و تجربه شادی کاذب دانست.
دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با اشاره به اختلال در عملکرد برخی نهادهای فرهنگی و اجتماعی، بر ضرورت فراهم‌کردن بسترهای سالم برای نشاط اجتماعی تأکید کرد و خواستار تغییر سیاست‌گذاری‌ها و توجه بیشتر به شرایط اجتماعی و پیامدهای زیست تحریمی شد. او در بخش دیگری از سخنانش، اعتیاد رفتاری نسل جدید به گوشی‌های هوشمند، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های ویدئویی را از شکل‌های نوظهور وابستگی دانست و حضور سازمان‌های مردم‌نهاد، آموزش مهارت‌های اجتماعی و همکاری نهادهای علمی برای پیشگیری و مقابله با اعتیاد را راهکاری برای حل این بحران قلمداد کرد.
پیشگیری و درمان؛ از مداخله بالینی تا بازگشت به زندگی اجتماعی
در بخش دیگری از این نشست، محمد زارعی؛ قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با اشاره به آمار ۳۰۰ میلیون نفری افراد درگیر سوءمصرف مواد مخدر در جهان و ۵۰۰ هزار مرگ سالانه بر اثر از آن، برنامه‌های دولت چهاردهم برای مقابله با اعتیاد را تشریح کرد. او سه محور اصلی پیشگیری را پیشگیری وضعی (مقابله با ورود مواد مخدر)، پیشگیری قضایی (اصلاح قوانین و افزایش بازدارندگی) و پیشگیری اجتماعی و فرهنگی عنوان نمود.
زارعی همچنین از تدوین اسناد تحولی درمان اعتیاد پس از سه دهه کارشناسی خبر داد و گفت: در این اسناد، طبقه‌بندی افراد مبتلا بر اساس شدت اعتیاد و طراحی پروتکل‌های جدید درمانی با رویکرد کاهش مصرف، کاهش آسیب و درمان نگهدارنده مورد توجه قرار گرفته است. تأمین بومی مواد اولیه داروهای مخدر از طریق کشت کنترل‌شده، صدور مجوز کشت شاهدانه صنعتی و برخی گیاهان دارویی، و اجرای طرح ملی شیوع‌شناسی اعتیاد در جامعه عمومی و... از دیگر برنامه‌هایی بود که زارعی به آن اشاره کرد. وی در پایان از پژوهشگران و نخبگان علمی دعوت کرد تا در راستای کنترل و مهار اعتیاد با ستاد مبارزه با مواد مخدر همکاری کنند.
اهمیت درمان پایدار و توانمندسازی افراد دارای اعتیاد
در ادامه، سیدجواد حسینی؛ رئیس سازمان بهزیستی کشور اعتیاد را پدیده‌ای چندبعدی و مرتبط با آسیب‌های روانی، گسست‌های اجتماعی و نابرابری‌های اجتماعی توصیف کرد و از اهمیت پیوستگی مراحل پیشگیری، درمان، بازتوانی و کاهش آسیب سخن گفت. به گفته او، درمان‌های مقطعی برای مواجهه با اعتیاد کافی نیستند و درمان بالینی و سم‌زدایی به‌تنهایی تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد بهبودی را تضمین می‌کند. از این منظر، تداوم بهبود افراد به تأمین سرمایه‌های انسانی، اجتماعی و فرهنگی و فراهم‌شدن زمینه بازگشت فرد به زندگی وابسته است.
حسینی با تأکید بر ضرورت جای‌گزینی آموزش‌های هشداردهنده با مهارت‌آموزی، توانمندسازی خانواده‌ها و تقویت تاب‌آوری محلی، بر اجرای برنامه‌های پیش‌گیرانه در تمام مراحل زندگی تأکید ورزید. به گفته او مراقبت ترومامحور و حمایت در زمینه اشتغال، مسکن، سلامت روان و پذیرش اجتماعی از الزامات جلوگیری از بازگشت به اعتیاد است. او همچنین از طرح‌های محله‌محور در نزدیک به سه‌هزار محله با پوشش یک‌میلیون و ۵۰۰ هزار نفر خبر داد و حفظ کرامت انسانی و توانمندسازی پایدار افراد را از اولویت‌های مهم این‌گونه برنامه‌ها دانست.
هشدار درباره پیامدهای جسمی مصرف تریاک
بخش دیگری از مباحث کنگره به پیامدهای جسمی و خطرات مصرف مواد اختصاص داشت. در این زمینه، دکتر رضا ملک‌زاده؛ استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران و فوق‌تخصص گوارش و کبد با استناد به برخی مطالعات درباره آثار جدی مصرف تریاک بر سلامت عمومی هشدار داد.
ملک‌زاده اعلام کرد: حدود ۱۰ درصد جمعیت بالای ۴۰ سال کشور و ۱۴ درصد افراد بالای ۵۰ سال مصرف‌کننده تریاک هستند؛ آماری که به گفته او، در میان مردان، افراد تنها و برخی گروه‌های دارای شرایط شغلی نامنظم بیشتر است. این استاد دانشگاه با اشاره به بررسی‌های آزمایشگاهی، وجود ترکیبات سرطان‌زای خطرناک در تریاک را تشریح نموده و توضیح داد: شواهد حاصل از بیش از ۱۵ سال پیگیری مطالعه کوهورت گلستان نشان می‌دهد قدرت سرطان‌زایی تریاک — از نظر قدرت سرطان‌زایی — حتی از سیگار بیشتر است.
به گفته ملک‌زاده، مصرف تریاک خطر ابتلا به سرطان‌های مری، معده، حنجره، ریه، مثانه، لوزالمعده و مغز را افزایش می‌دهد و همین شواهد موجب شده این ماده از سوی سازمان جهانی بهداشت در فهرست مواد سرطان‌زای قطعی برای انسان قرار گیرد. او همچنین با اشاره به افزایش بیش از دوبرابری خطر سکته‌های قلبی و مغزی در اثر مصرف تریاک، این ماده را از عوامل مهم مرگ زودرس قابل پیشگیری در ایران دانست و بر لزوم اطلاع‌رسانی علمی به جامعه و اصلاح باورهای نادرست درباره بی‌ضرر بودن تریاک تأکید نمود.
تروما و استرس؛ از عوامل زمینه‌ساز تا انتقال آسیب‌پذیری به نسل بعد
در بخشی از این نشست تخصصی، ضرغامی؛ دبیر علمی نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد با تمرکز بر ارتباط اختلالات روان‌پزشکی با اعتیاد، آسیب‌های روانی را از عوامل مهم زمینه‌ساز سوءمصرف مواد دانست. به گفته او پیامدهای تروما و فشارهای روانی ممکن است در بلندمدت آشکار شوند و شواهد علمی از انتقال آسیب‌پذیری‌های ناشی از این عوامل به نسل بعد — حتی فرزندانی که هنوز متولد نشده‌اند — خبر می‌دهد.
ضرغامی همچنین با تشریح برنامه علمی این رویداد، از برنامه‌ریزی ۴۷ سمپوزیوم تخصصی در سه روز برگزاری سخن گفت؛ سمپوزیوم‌هایی که طیف گسترده‌ای از موضوعات مرتبط با اعتیاد، از درمان دارویی و بازتوانی گرفته تا بحران‌های اجتماعی، پیشگیری، سیاست‌گذاری، اعتیادهای رفتاری و... را پوشش دادند. او در پایان بر اهمیت ارائه یافته‌های پژوهشی و بررسی اولویت‌های تحقیقاتی منطقه مدیترانه شرقی تأکید کرد و این مباحث را در مسیر کمک به سیاست‌گذاری و ارتقای برنامه‌های مقابله با اعتیاد مؤثر دانست.
در نهایت، نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد با تأکید بر ماهیت چندبعدی اعتیاد و ضرورت پیوند پیشگیری، درمان، بازتوانی، کاهش آسیب و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد به کار خود پایان داد. اهدای جایزه دکتر رزاقی به حامد اختیاری و یادبود حسین دژاکام در مراسم پایانی، بخشی از تلاش این رویداد برای پیوند دانش علمی با تجربه‌های روان‌شناختی و اجتماعی بود.
منابع: پایگاه خبری اعتیاد (ادنا)، سایت رسمی نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد، پورتال خبری دانشگاه علوم پزشکی ایران