بررسی عملکرد و چالش‌های خیریه‌ها در نشست جشنواره نشان نیکوکاری
تشریح اهداف، شاخص‌های ارزیابی و نتایج دومین دوره جشنواره ملی نشان نیکوکاری
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران در نشستی با حضور اعضای شورای علمی و مسئولان دومین دوره جشنواره ملی نشان نیکوکاری، اهداف و رویکردهای این جشنواره، مبانی علمی ارزیابی مؤسسات خیریه و نتایج بررسی وضعیت زیست‌بوم نیکوکاری در کشور تشریح شد. در این نشست، دکتر رضا درمان، عضو شورای علمی جشنواره، دکتر محمدمهدی جعفری، دبیر علمی جشنواره و دکتر فائزه اصفهانی، مسئول ارزیابی جشنواره، به ارائه توضیحاتی درباره اهداف، فرایندها و دستاوردهای این رویداد پرداختند.
دکتر رضا درمان: نشان نیکوکاری فرصتی برای ارتقای عملکرد مؤسسات خیریه است
دکتر رضا درمان، عضو شورای علمی جشنواره ملی نشان نیکوکاری، در ابتدای این نشست با اشاره به اهداف برگزاری جشنواره، بر ضرورت شناخت دقیق‌تر وضعیت مؤسسات خیریه و کمک به ارتقای عملکرد آنها تأکید کرد. به گفته او، نشان نیکوکاری صرفاً رویدادی برای معرفی و تقدیر از مؤسسات برتر نیست، بلکه هدف اصلی آن ایجاد زمینه‌ای برای ارزیابی، شناخت ظرفیت‌ها و شناسایی نقاط ضعف و قوت مؤسسات فعال در حوزه نیکوکاری است.
او با اشاره به اهمیت شکل‌گیری یک چارچوب معتبر برای ارزیابی مؤسسات خیریه، توضیح داد که توسعه زیست‌بوم نیکوکاری نیازمند شناخت دقیق وضعیت موجود و فراهم کردن زمینه بهبود مستمر فعالیت‌هاست. از این منظر، جشنواره تلاش می‌کند با استفاده از معیارهای مشخص و علمی، تصویری روشن‌تر از وضعیت سازمان‌های فعال در این حوزه ارائه دهد.
در ادامه نشست نیز درمان با بازگشت به موضوع نتایج ارزیابی، به بررسی عملکرد ۲۰ مؤسسه برتر پرداخت و توضیح داد که نتایج به‌دست‌آمده، در کنار معرفی نقاط قوت، برخی چالش‌های مهم و مشترک مؤسسات خیریه را نیز آشکار می‌کند.
به گفته او، یکی از نکات مهم در نتایج ارزیابی، تفاوت میان توان عملیاتی مؤسسات و میزان بلوغ سازمانی آنهاست. برخی مؤسسات در اجرای برنامه‌ها، ارائه خدمات و مدیریت فعالیت‌های روزمره عملکرد مناسبی دارند، اما در زمینه‌هایی مانند حکمرانی مؤثر، ساختار تصمیم‌گیری، تفکیک مسئولیت‌ها و مشارکت اعضای هیئت‌مدیره با ضعف‌هایی مواجه‌اند.
درمان این وضعیت را می‌توان نوعی «پارادوکس عملیاتی ـ راهبردی» دانست؛ به این معنا که توان اجرایی یک مؤسسه لزوماً به معنای برخورداری آن از ساختار مدیریتی و حکمرانی مطلوب نیست. در برخی موارد، تمرکز قدرت و وابستگی فعالیت‌ها به یک یا چند فرد، مانع از شکل‌گیری نظام تصمیم‌گیری سازمانی و مشارکتی می‌شود.
او همچنین با اشاره به ضرورت توجه هم‌زمان به شاخص‌های مختلف، تأکید کرد که ارزیابی مؤسسات نباید صرفاً بر اساس میزان فعالیت یا خدمات ارائه‌شده انجام شود؛ بلکه کیفیت حکمرانی، پایداری مالی، شفافیت، پاسخگویی و توانایی ایجاد ارتباط مؤثر با جامعه و سایر نهادها نیز باید در این ارزیابی مورد توجه قرار گیرد.
دکتر محمدمهدی جعفری: داده‌های جشنواره تصویری از وضعیت مؤسسات خیریه کشور ارائه می‌کند
دکتر محمدمهدی جعفری، دبیر علمی جشنواره ملی نشان نیکوکاری، در بخش دیگری از نشست به تشریح وضعیت مؤسسات خیریه کشور بر اساس داده‌های گردآوری‌شده در دومین دوره جشنواره پرداخت. او با اشاره به وجود حدود هفت هزار مؤسسه خیریه دارای مجوز در کشور گفت که اطلاعات حدود دو هزار و ۵۰۰ مؤسسه در فرایند ارزیابی این دوره ثبت شده است.
جعفری تأکید کرد که این داده‌ها لزوماً تصویری کاملاً نماینده از تمام مؤسسات خیریه کشور ارائه نمی‌کنند، اما می‌توانند مبنای مناسبی برای شناخت برخی ویژگی‌ها و چالش‌های این بخش باشند. به گفته او، بررسی اطلاعات ثبت‌شده نشان می‌دهد مؤسسات خیریه از نظر گستره جغرافیایی، نوع مجوز، ساختار سازمانی، سابقه فعالیت و میزان درآمد، وضعیت یکسانی ندارند.
بر اساس آمارهای ارائه‌شده، حدود ۸۴ درصد مؤسسات بررسی‌شده دارای ساختار هیئت‌امنایی و ۱۶ درصد عضوپذیر هستند. همچنین بخش قابل‌توجهی از این مؤسسات از نظر سابقه فعالیت در گروه مؤسسات کمتر از ۱۲ سال قرار می‌گیرند. از نظر گستره فعالیت نیز حدود ۴۶ درصد مجوز شهرستانی و ۴۱ درصد مجوز استانی دارند و سهم مؤسسات دارای مجوز ملی و منطقه‌ای به‌مراتب کمتر است.
یکی از یافته‌های مهم این بررسی، محدودیت منابع مالی مؤسسات خیریه است. بر اساس داده‌های ارائه‌شده، حدود ۷۴ درصد مؤسسات درآمد سالانه‌ای کمتر از دو میلیارد تومان دارند. همچنین ۴۴ درصد مؤسسات فاقد ذخیره مالی هستند و تنها بخشی از آنها توانسته‌اند منابعی برای پوشش هزینه‌های چند ماه فعالیت خود کنار بگذارند. این وضعیت می‌تواند پایداری فعالیت مؤسسات را در مواجهه با نوسانات اقتصادی و کاهش منابع مالی با مشکل روبه‌رو کند.
جعفری در ادامه به وضعیت نیروی انسانی و ساختار مدیریتی مؤسسات اشاره کرد. بر اساس آمارهای ارائه‌شده، حدود ۶۰ درصد مؤسسات کمتر از پنج نیروی حرفه‌ای بیمه‌شده دارند و در بخش قابل‌توجهی از آنها نیز تعداد نیروهای فاقد بیمه کمتر از پنج نفر است. همچنین در بیش از ۴۵ درصد مؤسسات، مهلت قانونی فعالیت هیئت‌مدیره به پایان رسیده است؛ موضوعی که می‌تواند نشانه‌ای از ضعف در رعایت الزامات قانونی و استمرار ساختارهای رسمی مدیریت باشد.
در حوزه شفافیت و ارتباطات نیز وضعیت مؤسسات چندان مطلوب ارزیابی نشد. حدود ۸۹ درصد مؤسسات بررسی‌شده فاقد وب‌سایت هستند و بخش بزرگی از آنها در شاخص‌های شفافیت و پاسخگویی امتیاز پایینی کسب کرده‌اند. همچنین ضعف در فعالیت شبکه‌های اجتماعی، محدود بودن ارتباطات بین‌سازمانی و پایین بودن سطح همکاری‌های بین‌المللی از دیگر نکات مطرح‌شده در این بررسی بود. این یافته‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از مؤسسات خیریه، علاوه بر چالش‌های مالی و مدیریتی، برای توسعه ارتباطات و معرفی شفاف فعالیت‌های خود نیز به تقویت ظرفیت‌های سازمانی نیاز دارند.
دکتر فائزه اصفهانی: ارزیابی مؤسسات بر اساس عملکرد و ظرفیت سازمانی انجام می‌شود
دکتر فائزه اصفهانی، مسئول ارزیابی جشنواره ملی نشان نیکوکاری، در ادامه نشست به تشریح مبانی علمی و چارچوب ارزیابی مؤسسات خیریه پرداخت. او توضیح داد که مدل ارزیابی جشنواره با بهره‌گیری از تجربه مدل‌های تعالی سازمانی در بخش خصوصی، دولتی و اجتماعی طراحی شده و تلاش می‌کند متناسب با ماهیت و مأموریت مؤسسات خیریه، مجموعه‌ای از شاخص‌های ارزیابی را در اختیار داشته باشد.
به گفته اصفهانی، در طراحی این مدل تلاش شده است میان بررسی عملکرد فعلی مؤسسات و ارزیابی ظرفیت آنها برای رشد و توسعه در آینده تعادل برقرار شود. بر همین اساس، مدل ارزیابی جشنواره بر دو حوزه اصلی «عملکرد سازمانی» و «ظرفیت سازمانی» استوار است. این تفکیک کمک می‌کند علاوه بر سنجش نتایج و فعالیت‌های مؤسسات، زیرساخت‌ها و توانمندی‌های لازم برای استمرار و بهبود عملکرد آنها نیز بررسی شود.
در حوزه عملکرد سازمانی، سه محور اصلی مورد توجه قرار گرفته است: اثربخشی خدمات، جلب مشارکت جمعی و مطالبه‌گری. در محور اثربخشی خدمات، موضوعاتی مانند تشخیص درست مسئله اجتماعی، طراحی خدمات متناسب با نیاز جامعه هدف و ارزیابی مستمر فعالیت‌ها بررسی می‌شود. در بخش جلب مشارکت نیز میزان توانایی مؤسسات در جذب و حفظ داوطلبان، خیرین و حامیان اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد. مطالبه‌گری نیز شامل فعالیت‌هایی همچون دیده‌بانی اجتماعی، حمایت از حقوق ذی‌نفعان و مشارکت در اصلاح سیاست‌ها و قوانین است.
حوزه دوم مدل، یعنی ظرفیت سازمانی، مجموعه‌ای از شاخص‌های مرتبط با پایداری و بلوغ سازمانی را در بر می‌گیرد. حکمرانی سازمانی، تبعیت از قوانین و مقررات، پایداری مالی، شفافیت و پاسخگویی، مدیریت سرمایه انسانی، انضباط مالی و مدیریت عملیات از جمله محورهای این بخش هستند. برای مثال، در ارزیابی حکمرانی سازمانی، ساختار هیئت‌امنا و هیئت‌مدیره، صلاحیت مدیرعامل، میزان مشارکت اعضا در تصمیم‌گیری و پرهیز از فردمحوری بررسی می‌شود.
اصفهانی با اشاره به تفاوت میان شفافیت و انضباط مالی توضیح داد که ارزیابی این دو موضوع به‌صورت جداگانه انجام می‌شود؛ زیرا ممکن است یک مؤسسه در انتشار اطلاعات و پاسخگویی به ذی‌نفعان عملکرد مناسبی داشته باشد، اما از نظر نظام حسابداری، بودجه‌بندی، گزارش‌دهی مالی و مدیریت منابع با ضعف روبه‌رو باشد. همچنین در شاخص پایداری مالی، تنوع منابع درآمدی، توانایی جذب و حفظ خیرین و برخورداری از ذخایر مالی برای استمرار فعالیت‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد.
او در پایان، مراحل ارزیابی مؤسسات را تشریح کرد و گفت این فرایند در پنج مرحله انجام می‌شود: ثبت‌نام و غربالگری اولیه، دریافت و بررسی مستندات، ارزیابی داده‌محور و رتبه‌بندی مؤسسات، بازدید میدانی و مصاحبه و در نهایت داوری نهایی و انتخاب برگزیدگان. به گفته او، طراحی این مراحل با هدف اتکا به داده‌ها و شواهد مستند و افزایش دقت و اعتبار فرایند ارزیابی صورت گرفته است.
دکتر رضا درمان: مؤسسات برتر در عملیات قوی‌تر از حکمرانی و مطالبه‌گری هستند
در بخش پایانی نشست، دکتر رضا درمان با ارائه تحلیلی از نتایج ارزیابی ۲۰ مؤسسه برتر جشنواره، به بررسی نقاط قوت و ضعف این مؤسسات در شاخص‌های مختلف پرداخت. بر اساس نتایج ارائه‌شده، مؤسسات برتر در برخی حوزه‌ها از جمله کارایی، ارائه خدمات و مدیریت سرمایه انسانی عملکرد مطلوبی داشته‌اند، اما در شاخص‌هایی مانند حکمرانی مؤثر و مطالبه‌گری همچنان با چالش‌هایی مواجه‌اند.
درمان با اشاره به میانگین امتیاز مؤسسات برتر در شاخص‌های مختلف، توضیح داد که اگرچه عملکرد عملیاتی این مؤسسات در مجموع قابل‌قبول است، اما وضعیت آنها در برخی مؤلفه‌های راهبردی به همان اندازه مطلوب نیست. برای نمونه، میانگین امتیاز مطالبه‌گری در میان ۲۰ مؤسسه برتر حدود ۵۴ درصد گزارش شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد بسیاری از مؤسسات، با وجود فعالیت‌های اجرایی و خدماتی، هنوز نقش فعالی در دیده‌بانی اجتماعی، پیگیری مطالبات ذی‌نفعان و مشارکت در اصلاح سیاست‌ها ایفا نمی‌کنند.
او برای توضیح بیشتر این تفاوت‌ها به نمونه‌هایی از مؤسسات ارزیابی‌شده اشاره کرد. در یکی از نمونه‌ها، یک مؤسسه در شاخص شفافیت و پاسخگویی امتیاز کامل کسب کرده بود، اما امتیاز آن در انضباط مالی بسیار پایین بود. این مثال نشان می‌دهد که شفافیت در اطلاع‌رسانی و پاسخگویی الزاماً به معنای برخورداری از نظام مالی حرفه‌ای نیست و مؤسسات ممکن است با وجود انتشار اطلاعات، همچنان در زمینه‌هایی مانند بودجه‌بندی، محاسبه قیمت تمام‌شده خدمات، حسابداری و مدیریت مالی پروژه‌ها ضعف داشته باشند.
درمان همچنین پایداری مالی را یکی از چالش‌های مهم مؤسسات خیریه دانست و به موضوعاتی مانند تنوع‌بخشی به منابع درآمدی، تداوم تأمین مالی و وفاداری خیرین اشاره کرد. بر اساس تحلیل ارائه‌شده، برخی مؤسسات با وجود برخورداری از ذخایر مالی مناسب، در جذب منابع جدید و گسترش شبکه خیرین عملکرد ضعیفی دارند. از این رو، برخورداری از ذخیره مالی به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه پایداری بلندمدت یک مؤسسه باشد و کیفیت و تنوع منابع تأمین مالی نیز اهمیت دارد.
در بخش دیگری از این تحلیل، وضعیت حکمرانی مؤسسات مورد بررسی قرار گرفت. شاخص‌هایی مانند نقش‌آفرینی هیئت‌مدیره در اداره مؤسسه، تناسب ساختار مدیریتی با اندازه و مأموریت سازمان، ارتباط با افراد و مراجع معتبر اجتماعی و گستره جغرافیایی فعالیت از جمله مؤلفه‌های مورد توجه بودند. نتایج نشان می‌داد که حتی در میان مؤسسات برتر نیز مسئله تمرکز تصمیم‌گیری و وابستگی فعالیت‌ها به افراد کلیدی همچنان قابل مشاهده است.
درمان در جمع‌بندی سخنان خود بر اهمیت استفاده از نتایج ارزیابی برای بهبود مستمر مؤسسات تأکید کرد. بر این اساس، ارزش اصلی جشنواره تنها در معرفی برگزیدگان خلاصه نمی‌شود، بلکه داده‌های به‌دست‌آمده می‌توانند به مؤسسات کمک کنند تا نقاط ضعف خود را شناسایی و برای تقویت ساختار مدیریتی، شفافیت، پایداری مالی و اثربخشی فعالیت‌هایشان برنامه‌ریزی کنند. او همچنین به امکان استفاده مؤسسات از سامانه خودارزیابی جشنواره اشاره کرد؛ امکانی که می‌تواند زمینه شناخت وضعیت سازمانی و پیگیری روند بهبود را برای مؤسسات خیریه فراهم کند.
در نشست پرسش و پاسخ سومین دوره جشنواره ملی نشان نیکوکاری، نمایندگان مؤسسات خیریه و فعالان اجتماعی، دیدگاه‌ها و ابهام‌های خود را درباره شاخص‌های ارزیابی جشنواره مطرح کردند. مهم‌ترین دغدغه حاضران، چگونگی مقایسه مؤسسات خیریه با اندازه، سابقه، منابع مالی و شرایط جغرافیایی متفاوت بود. برخی شرکت‌کنندگان معتقد بودند خیریه‌های کوچک و نوپا، به دلیل برخورداری کمتر از منابع مالی و نیروی متخصص، ممکن است در رقابت با مؤسسات بزرگ و باسابقه در موقعیت نابرابری قرار بگیرند.
در پاسخ به این دغدغه‌ها، مسئولان جشنواره توضیح دادند که الگوی ارزیابی با مطالعه و الگوبرداری از حدود ۱۴ مدل و نهاد ارزیاب داخلی و بین‌المللی طراحی شده و مؤسسات بر اساس نوع فعالیت و ویژگی‌هایشان در گروه‌های متناسب ارزیابی می‌شوند. به گفته آنان، شاخص‌ها و وزن معیارها برای همه مؤسسات یکسان نیست و شرایط منطقه‌ای، نوع خدمات، شیوه تأمین منابع و مأموریت هر مؤسسه نیز در داوری لحاظ می‌شود. همچنین تأکید شد که هدف جشنواره، معرفی الگوهای موفق و کمک به ارتقای عملکرد زیست‌بوم نیکوکاری است، نه صرفاً رتبه‌بندی یا یافتن نقاط ضعف مؤسسات.
بخش دیگری از پرسش‌ها به معیارهای مالی، از جمله ضرورت داشتن ذخایر مالی و میزان گردش مالی، اختصاص داشت. پاسخ‌دهندگان توضیح دادند که منظور از ذخیره مالی، انباشت سود یا سرمایه‌گذاری با هدف کسب منفعت نیست، بلکه برخورداری از منابعی برای تداوم فعالیت مؤسسه در شرایط بحرانی است. همچنین حجم گردش مالی به‌تنهایی نشانه موفقیت یا اثربخشی یک خیریه محسوب نمی‌شود؛ چراکه ممکن است مؤسسه‌ای با هزینه‌ای اندک، تأثیر اجتماعی قابل‌توجهی ایجاد کند. از این منظر، انضباط مالی، شفافیت، تنوع منابع درآمدی و پایداری فعالیت‌ها اهمیت بیشتری از میزان مطلق منابع مالی دارند.
در ادامه، حاضران به مشکلات اجرایی مؤسسات، از جمله فرایندهای طولانی صدور و اصلاح مجوزها، دشواری ثبت اطلاعات در سامانه جشنواره، کمبود امکانات و نیروی متخصص در خیریه‌های کوچک و ضرورت حمایت از برگزیدگان پس از پایان جشنواره اشاره کردند. مسئولان نیز ضمن تأکید بر اینکه برخی از این مشکلات خارج از حوزه اختیارات جشنواره است، بر ضرورت حرفه‌ای‌سازی فعالیت مؤسسات، مستندسازی تجربه‌ها، تقویت ساختارهای مدیریتی و توسعه همکاری میان خیریه‌ها تأکید کردند. همچنین اعلام شد که امکان اصلاح اطلاعات ثبت‌شده از طریق سامانه و ارتباط با دبیرخانه وجود دارد.
در جمع‌بندی نشست، بر این نکته تأکید شد که حرفه‌ای‌سازی به معنای برخورداری از منابع مالی فراوان نیست، بلکه به معنای استقرار نظام مدیریتی، ثبت و مستندسازی فعالیت‌ها، رعایت انضباط مالی، شفافیت و حفظ استقلال سازمانی است. همچنین ارتباط با نهادهای دولتی، در صورتی که به وابستگی مؤسسات منجر نشود، می‌تواند زمینه‌ساز مطالبه‌گری و اثرگذاری بر سیاست‌گذاری عمومی باشد. مسئولان جشنواره از برنامه‌هایی مانند توسعه آموزش‌های تخصصی، ایجاد شبکه ارتباطی میان برگزیدگان و انتشار محتوای آموزشی برای ارتقای توانمندی همه مؤسسات خیریه خبر دادند.