شباهت انسان تابآور با سبک زندگی یک فیلمبردار
مرتضی جانبخش؛ فیلمبردار، مدرس دانشگاه، مولف کتابهای «کنتراست» و «مفاهیم و تکنیکهای تصویربرداری» و مترجم کتاب «فرآیند نوردهی» است. او در گفتوگو با خیر ایران از تشابه تابآوری با فیلمبرداری گفته است. در ادامه متن مصاحبه با این هنرمند سینما و تلویزیون و مدرس دانشگاه آمده است.
-آیا شباهتی بین زیست یک فیلمبردار با موضوعاتی چون تابآوری یا همدلی و همبستگی میبینید؟
تنهاچیزی که به ذهنم میرسد این است که ما در فیلمبرداری با یک فرآیند دشوار روبهرو هستیم. فیلمبرداری یک فیلم سینمایی یا اثر تلویزیونی یا هر محصول با تصویر متحرک، معمولاً چالشهای بسیار فکری و جسمی دارد، همچنین فشار روحی زیادی به فرد فیلمبردار، دستیارش و سایر عوامل گروه فیلمبرداری وارد میآید.
یک نکته مهم این است که کیفیت فیلمبرداری در لحظه شروع کار _مثلاً ساعت ۸ صبح_ و کیفیت کار در پایان کار _مثلاً ۸ شب_ نباید تفاوتی داشته باشد؛ چون نماهایی که شما در این بازه زمانی طولانی میگیرید، بعداً در فیلم متصل میشود و کنار هم قرار میگیرد، بیننده نباید تفاوت کیفیت بین اینها را احساس کند.
این میطلبد که شما همان دقت و انرژی و تمرکزی که در شروع یک روز کاری دارید، تا پایان آن جلسه کاری داشته باشید، شما نمیتوانید به بیننده بگویید که این نما را در ابتدای صبح که انرژیتان کامل بوده گرفتهاید یا انتهای جلسه فیلمبردای زمانی که واقعا خسته بودهاید.
برای او مهم این است که پلانها کیفیت داشته باشند و از کمال برخوردار باشند. فیلمبردارهای حرفهای به این قابلیت میرسند که کیفیت کار براثر خستگی پایین نیاید، انرژیشان را در طی زمان تقسیم کنند و با خستگی و آزار روانی مقابله کنند تا کیفیت کار را در تمام طول پروژه حفظ کنند.
این ویژگی در زندگی عادی هم هست، بهخصوص در بحرانها. ما شاید در شروع بحرانی انگیزه، انرژی و امیدمان بیشتر باشد، اما بهتدریج امیدمان رنگ ببازد. این تمرین را باید در زندگی عادی داشته باشیم که در طول بحران، امید و انرژی خود را حفظ کنیم، خودمان را مداوم بازیابی کنیم تا به سلامت از این بحران عبور کنیم و تابآوریمان استمرار داشته باشد.
-در فیلمبرداری بسته به تنظیمات دوربین، لنز، زاویه دید و... یک حقیقت واحد میتواند واقعیات متفاوتی داشته باشد، جنگ نیز حقیقتی است که هر کس بهزعم خود آن را درک میکند، چگونه با الهام از دنیای تصویر و ویژگیهایش، واقعیات روشنتری را ببینیم و تابآور بمانیم؟
ارتباط فیلمبرداری با شرایط جنگی حاضر کمی دشوار است. آنچه به ذهنم میرسد این است که در تصویر، بازنمایی
درک واقعیت، موجب افزایش تابآوری است؛ چون معمولاً آنچه تابآوری را کم میکند، دروغ است، دروغهایی که در ارتباط با پدیدهها یا رویدادها از سوی رسانههای مختلف ارائه میشود.
واقعیت همیشه کاری دشوار است؛ چون دوربین میتواند واقعیت را قلب کند.
با تنظیمات دوربین و تکنیکهای فیلمبرداری میتوانید واقعیت را درست یا وارونه جلوه بدهید؛ اساساً هنر دوربین و فیلمبرداری این است که میشود با آن واقعیت را همانگونه که هست نشان داد یا آن را وارونه کرد. هر چند واقعیت معمولاً وجوه متعددی دارد و شاید دوربین برای بازنمایی همه آن وجوه قابلیتهای کافی را نداشته باشد.
اگر بخواهیم از فیلمبرداری ایده بگیریم تا در زندگی حقیقت یک پدیده را بهتر درک کنیم، شاید راهش این است که چشماندازهای مختلفی از آن رویداد را نگاه کنیم، بهخصوص به چشماندازهایی بیشتر دقت کنیم که از طریق آدمها یا رسانهها یا جریانهای قابلاعتماد ارائه میشوند؛ به این ترتیب، احتمالاً بتوانیم واقعیت را بهتر درک کنیم.
درک واقعیت خود موجب افزایش تابآوری است؛ چون معمولاً آنچه تابآوری را کم میکند، دروغ است، دروغهایی که در ارتباط با پدیدهها یا رویدادها از سوی رسانههای مختلف ارائه میشود؛ بنابراین اگر بتوانیم واقعیتِ امری را بهدرستی درک کنیم، بهلحاظ روحی هم توانایی بیشتری برای هضم آن خواهیم داشت.
-بهجز دیدن یک رویداد از چشماندازهای مختلف و متقن، شخصاً برای گذار از فرازونشیبهای زندگی و روزگار چه میکنید؟
بهترین کار این است که به تاریخ نگاه کنیم؛ زمان، بسیاری از ناملایمات را برطرف میکند. وقتی ما در موقعیتی دشوار هستیم با نگاه بر گذشته و آنچه از سرمان گذشته درمییابیم که همیشه آرامش، بعد از طوفان ایجاد شده است.
تاریخ نشان میدهد این مملکت در جنگ ۸ ساله چه روزهای تلخ و سنگینی را توانسته پشت سر بگذارد و با سربلندی از آن بیرون بیاید. با این نگرش، تحمل شرایط کنونی برای ما بسیار آسانتر خواهد بود و البته امید به نصرت خداوند و این قول پروردگار: شما مجاهدت کنید، من کمک میکنم.
این وعده الهی میتواند ما را در تحمل فرازوفرود روزگار و از جمله اتفاقات این ایام کمک کند.
-تماشای چه فیلمها و خواندن چه کتابهایی را برای این روزهای ایرانیها مناسب میدانید، بهخاطر کدام ویژگیهایشان؟
در مورد کتابها و فیلمها فراتر از بحث هنر و سینما نگاه بکنیم. بهترین متنی که میشود خواند و از آن در همه
بهترین کار این است که به تاریخ نگاه کنیم؛ زمان، بسیاری از ناملایمات را برطرف میکند. وقتی ما در موقعیتی دشوار هستیم با نگاه بر گذشته و آنچه از سرمان گذشته درمییابیم که همیشه آرامش، بعد از طوفان ایجاد شده است.
دورانها و رویدادها ایده گرفت، قرآن است. البته متون دینی وابسته به قرآن، مثل نهجالبلاغه هم به فهم آنچه اکنون روی میدهد و چشمانداز آتی ما کمک میکنند.
یک پله پایینتر، کتابها و فیلمهاییاند که روح سلحشوری، وطندوستی، مقاومت و روحیه ایثار را تبلیغ میکنند، آنها کتابها و فیلمهای مناسبی برای این ایاماند.
-بهعنوان مدرس هنر، چه توصیهای برای هنرجویان و علاقهمندان دنیای تصویر در این روزهای دشوار دارید؟ آنها چگونه از این روزها بهترین بهره را ببرند، بهگونهای که هم به وطن و همنوعان خود یاری برسانند و هم خودشان رشد کنند؟
آنچه اکنون در جامعه درحال اتفاق است، همیشه در دسترس نیست. درست است که این رخداد جنبههای تلخ هم دارد، ولی جنبههای شیرین و زیبا هم هست؛ به همین خاطر فرصت بسیار خوبی برای ثبت لحظات است. شاید در طول زندگی یک علاقهمند به هنر یا علاقهمند به حوزه تصویر کمتر چنین فرصتی پیش بیاید، شاید هم این اتفاق هیچوقت گیر کسی نیاید که بتواند جلوههای تلخ و شیرین را ثبت کند.
البته قسمتهایی از جنگ را طبیعتاً هرکسی نمیتواند ثبت کند، ولی بخش زیادی از این رخداد قابل عکاسی، فیلمبرداری و ثبت با سایر رسانههای تصویری و بسترهای هنری است.
با حضور هر شبِ مردم در خیابانها قابهای بسیار ماندگاری پیدا میشود، حتی با دوربین گوشی هم میشود آنها را ثبت کرد، اگر ممانعت امنیتی نداشته باشد. آنچه ثبت میشود بعدها ارزش و اعتبار بسیار زیادی خواهد داشت، همچون تصاویری که از زمان جنگ تحمیلی ۸ ساله باقی ماندهاند، این گونه تصاویر تاریخ این مملکت را بازتاب میدهند.
گفتوگو از مهدیه رشیدی
