دیابت؛ بحران نابرابری سلامت و نقش سازمان‌های مردم‌نهاد
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، دیابت یکی از سریع‌ترین چالش‌های سلامت جهان است که بار آن در سه دهه گذشته به‌طور چشمگیری افزایش یافته و به یک بحران نابرابری سلامت تبدیل شده است. شیوع دیابت در همین بازه در جمعیت بزرگسال از ۷٪ به ۱۴٪ افزایش یافته و این افزایش در کشورهای کم‌درآمد و متوسط بسیار سریع‌تر از کشورهای پردرآمد بوده است؛ الگویی که توزیع جغرافیایی بیماری را به زیان کشورهای فقیدتر تغییر داده است.
بار بیماری تنها به شمار مبتلایان محدود نمی‌شود. در سال ۲۰۲۳، دیابت به‌طور مستقیم عامل ۲ میلیون مرگ بود و ۴۴٪ از این مرگ‌ها پیش از ۷۰ سالگی رخ داد. حدود ۳۹۰ هزار مرگ دیگر ناشی از بیماری کلیوی مرتبط با دیابت بود و ۱۰٪ از مرگ‌های قلبی‌عروقی به قند خون بالا نسبت داده شده است. در حالی که مرگ‌ومیر زودرس ناشی از سایر بیماری‌های غیرواگیر اصلی کاهش یافته، مرگ‌های زودرس ناشی از دیابت از سال ۲۰۰۰ روندی صعودی داشته است.
بر اساس داده‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۴ که سازمان جهانی بهداشت نیز آن را تأیید کرده است، شمار بزرگسالان مبتلا به دیابت در جهان به بیش از ۸۰۰ میلیون نفر رسیده است. در سال ۲۰۲۲، حدود ۴۵۰ میلیون بزرگسال ۳۰ سال و بالاتر ( یعنی حدود ۵۹٪ از همهٔ بزرگسالان مبتلا به دیابت ) هیچ دارویی برای دیابت مصرف نمی‌کردند. شمار افراد درمان‌نشده از سال ۱۹۹۰ حدود ۳.۵ برابر شده و ۹۰٪ آنان در کشورهای کم‌درآمد و متوسط زندگی می‌کنند. در منطقهٔ جنوب شرق آسیا و منطقهٔ مدیترانهٔ شرقی، شیوع دیابت در بزرگسالان حدود ۲۰٪ است و این دو منطقه همراه با آفریقا کمترین پوشش درمان را دارند: کمتر از ۴ نفر از هر ۱۰ بزرگسال مبتلا به دیابت داروی کاهندهٔ قند خون دریافت می‌کنند.
ماهیت بیماری، علائم و گونه‌ها
دیابت یک بیماری مزمن متابولیک است که زمانی رخ می‌دهد که پانکراس به اندازهٔ کافی انسولین تولید نمی‌کند یا بدن نمی‌تواند از انسولین تولیدشده به‌طور مؤثر استفاده کند. نتیجه، افزایش مزمن گلوکز خون (هیپرگلیسمی) است که در بلندمدت به قلب، عروق خونی، چشم‌ها، کلیه‌ها و اعصاب آسیب جدی می‌زند.
دیابت نوع ۱ (پیش‌تر دیابت وابسته به انسولین یا آغاز در کودکی) با کمبود تولید انسولین مشخص می‌شود و نیازمند تزریق روزانهٔ انسولین برای بقاست. در سال ۲۰۲۵ حدود ۹.۵ میلیون نفر مبتلا به دیابت نوع ۱ بودند و بیش از ۵۰۰ هزار مورد جدید تشخیص داده شد؛ اکثریت آن‌ها در کشورهای پردرآمد زندگی می‌کنند. علت و راه پیشگیری از آن ناشناخته است.
دیابت نوع ۲ شایع‌ترین شکل بیماری است و بیش از ۹۵٪ موارد را تشکیل می‌دهد. این نوع دیابت زمانی رخ می‌دهد که بدن به انسولین مقاوم می‌شود یا به اندازهٔ کافی انسولین تولید نمی‌کند. اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و عوامل ژنتیکی در بروز آن نقش دارند. برخلاف گذشته که دیابت نوع ۲ عمدتاً در بزرگسالان دیده می‌شد، امروزه در کودکان نیز به‌طور فزاینده‌ای تشخیص داده می‌شود. علائم نوع ۲ می‌تواند خفیف باشد و سال‌ها نادیده بماند؛ به همین دلیل بسیاری از بیماران زمانی شناسایی می‌شوند که عوارض جدی مانند آسیب عروق خونی، نارسایی کلیه، رتینوپاتی و زخم پای دیابتی، شکل گرفته است.
دیابت بارداری هیپرگلیسمی است که نخستین بار در دوران بارداری شناسایی می‌شود. این وضعیت حدود ۱ از هر ۶ بارداری – یعنی حدود ۲۱ میلیون زن در سال – را درگیر می‌کند و خطر عوارضی مانند پره‌اکلامپسی، مرده‌زایی و آسیب‌های هنگام تولد را افزایش می‌دهد. دیابت بارداری همچنین خطر مادام‌العمر دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی‌متابولیک را برای مادر و کودک بالا می‌برد.
علائم و عوارض
علائم دیابت ممکن است به‌طور ناگهانی ظاهر شوند، اما در دیابت نوع ۲ اغلب خفیف هستند. تشنگی شدید، تکرر ادرار، تاری دید، خستگی و کاهش وزن غیرارادی از علائم شایع‌اند. دیابت از علل عمدهٔ نابینایی، نارسایی کلیه، حملهٔ قلبی، سکتهٔ مغزی و قطع اندام تحتانی است. آسیب مزمن به عروق خونی کوچک در چشم‌ها (رتینوپاتی)، کلیه‌ها (نفروپاتی) و اعصاب محیطی (نوروپاتی) از سازوکارهای اصلی این عوارض‌اند؛ نوروپاتی و کاهش جریان خون در پاها نیز زمینه‌ساز زخم پای دیابتی و قطع اندام است.
پیشگیری، تشخیص و درمان
پیشگیری از دیابت نوع ۲ از مسیر اصلاح سبک زندگی ممکن است. حفظ وزن سالم، حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط در هفته، رژیم غذایی سالم با پرهیز از قند و چربی اشباع‌شده و عدم مصرف تنباکو از مؤثرترین اقدامات پیشگیرانه‌اند. تشخیص زودهنگام از طریق آزمایش نسبتاً کم‌هزینهٔ قند خون در مراقبت‌های اولیه امکان‌پذیر است. درمان دیابت شامل ترکیبی از رژیم غذایی، فعالیت بدنی و در صورت نیاز دارو است؛ برای برخی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، متفورمین، سولفونیل‌اوره‌ها یا مهارکننده‌های SGLT-2 تجویز می‌شود.
کنترل فشار خون و مصرف استاتین برای کاهش خطر عوارض قلبی‌عروقی ضروری است، و غربالگری منظم برای رتینوپاتی، نفروپاتی و مشکلات پا بخشی جدایی‌ناپذیر از مراقبت جامع دیابت است. صفحهٔ موضوعی سازمان جهانی بهداشت همچنین بر انتشار راهنماهای تازه دربارهٔ مدیریت دیابت نوع ۱ در کودکان و نوجوانان، مصرف انسولین در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۱، و ارزیابی جهانی تولیدکنندگان انسولین و داروهای GLP-1 تأکید دارد.
پاسخ سازمان جهانی بهداشت: پیمان جهانی دیابت و پنج هدف ۲۰۳۰
سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۱ پیمان جهانی دیابت (The WHO Global Diabetes Compact) را با هدف کاهش خطر دیابت و تضمین دسترسی عادلانه، جامع، مقرون‌به‌صرفه و باکیفیت به درمان و مراقبت برای همهٔ مبتلایان آغاز کرد. این پیمان بر پیشگیری از دیابت نوع ۲ از طریق مقابله با چاقی، رژیم غذایی ناسالم و کم‌تحرکی متمرکز است و در قالب چند جریان کاری از جمله دسترسی به داروها و فناوری‌های سلامت، محصولات فنی، پیشگیری و ارتقای سلامت و سواد سلامت، حمایت از کشورها، تحقیق و نوآوری، و حاکمیت فعالیت می‌کند.
در سال ۲۰۲۲، کشورهای عضو سازمان جهانی بهداشت پنج هدف جهانی پوشش دیابت تا سال ۲۰۳۰ را تصویب کردند: ۸۰٪ مبتلایان تشخیص داده شوند؛ ۸۰٪ از تشخیص‌داده‌شدگان کنترل مطلوب قند خون داشته باشند؛ ۸۰٪ کنترل مطلوب فشار خون داشته باشند؛ ۶۰٪ از مبتلایان ۴۰ سال و بالاتر استاتین دریافت کنند؛ و ۱۰۰٪ مبتلایان به دیابت نوع ۱ به انسولین مقرون‌به‌صرفه و پایش خانگی قند خون دسترسی داشته باشند. این اهداف بر پایهٔ قطعنامهٔ WHA74.4 (سال ۲۰۲۱) تدوین شده‌اند.
دیابت بارداری: نخستین دستورالعمل جهانی سازمان جهانی بهداشت: جایگاه سازمان‌های مردم‌نهاد
همزمان با روز جهانی دیابت، سازمان جهانی بهداشت نخستین دستورالعمل جهانی مدیریت دیابت در بارداری را منتشر کرد. این دستورالعمل را می‌توان نقطهٔ عطفی در حوزهٔ سلامت مادران دانست، زیرا تا پیش از آن، مراقبت از دیابت بارداری در سطح جهانی فاقد یک استاندارد مشخص و یکپارچه بود. اهمیت این انتشار زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم حدود یک نفر از هر شش بارداری در جهان با دیابت همراه است؛ یعنی سالانه حدود ۲۱ میلیون زن تحت تأثیر قرار می‌گیرند. بار این مشکل در کشورهای کم‌درآمد و متوسط سنگین‌تر است، در حالی که همین کشورها کمترین دسترسی را به مراقبت تخصصی و منابع ضروری دارند. این دستورالعمل شامل ۲۷ توصیهٔ کلیدی است و بر چهار محور اصلی استوار است:
۱. مراقبت فردی‌شده: توصیه‌ها شامل تغذیه، فعالیت بدنی و اهداف قند خون است. معنای این محور آن است که مراقبت نباید برای همهٔ زنان یکسان و «یک‌اندازه‌برای‌همه» باشد، بلکه باید با توجه به شرایط بالینی، زمینهٔ فرهنگی، توانایی دسترسی به خدمات و ترجیحات خود زن تنظیم شود.
۲. پایش منظم قند خون: همهٔ زنان مبتلا به دیابت باید در کلینیک هنگام مراجعهٔ بارداری و همچنین در خانه قند خون خود را به‌طور منظم اندازه‌گیری کنند. این توصیه، مدیریت قند خون را از ملاقات‌های گاه‌به‌گاه پزشکی به زندگی روزمرهٔ زن منتقل می‌کند و بر خودمراقبتی و آموزش بیمار تأکید دارد.
۳. درمان دارویی اختصاصی: وقتی درمان دارویی لازم است، باید برای دیابت نوع ۱، دیابت نوع ۲ و دیابت بارداری طرح‌های دارویی جداگانه و متناسب وجود داشته باشد. دستورالعمل با این کار، تفاوت‌های آسیب‌شناختی و بالینی این سه نوع را به رسمیت می‌شناسد و از درمان یکسان و غیردقیق پرهیز می‌کند.
۴. حمایت چندرشته‌ای: برای زنانی که پیش از بارداری به دیابت مبتلا بوده‌اند، باید تیم چندرشته‌ای شامل متخصصان غدد، مامایی و زنان، تغذیه و سایر رشته‌های مرتبط در دسترس باشد. این محور بر هماهنگی بین سطوح مختلف مراقبت تأکید دارد.
هدف کلی دستورالعمل آن است که مراقبت از دیابت در خدمات روتین بارداری ادغام شود و همهٔ زنان به‌طور عادلانه به داروها و فناوری‌های ضروری دسترسی داشته باشند. موضوع روز جهانی دیابت ۲۰۲۵ نیز «دیابت در سراسر مراحل زندگی» بود که بر ضرورت رویکردی مبتنی بر چرخهٔ کامل زندگی ( از کودکان و نوجوانان تا سالمندان ) و اطمینان از اینکه هیچ‌کس عقب نماند تأکید داشت.
دستورالعمل به‌روشنی بیان می‌کند که انتظار دارد مورد توجه سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در زمینهٔ ارتقای مراقبت‌های مادرانه با محوریت زنان قرار گیرد. این عبارت دو نکتهٔ مهم را نشان می‌دهد: نخست اینکه این سازمان‌ها به‌عنوان یکی از مخاطبان هدف سند شناخته شده‌اند؛ دوم اینکه چارچوب ارزشی مورد انتظار از آن‌ها «زن‌محور بودن» است، یعنی سازمان‌های مردم‌نهاد باید نیازها، ترجیحات و حقوق زنان را در کانون توجه قرار دهند، نه اینکه آنان را صرفاً گیرندگان منفعل خدمت ببینند.
همچنین در راهبرد انتشار، سازمان‌های مردم‌نهاد در کنار وزارتخانه‌های بهداشت، سازمان‌های حرفه‌ای، مراکز همکار سازمان جهانی بهداشت و نهادهای سازمان ملل به‌عنوان شریک انتشار معرفی شده‌اند. خلاصهٔ اجرایی دستورالعمل به شش زبان رسمی سازمان ملل ترجمه می‌شود و سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند در انتقال آن از سطح جهانی به سطح ملی و محلی، به‌ویژه در جوامعی که دسترسی به اسناد رسمی محدود است، نقش داشته باشند.
دستورالعمل بر اجرا و پاسخگویی تأکید دارد و می‌گوید تبدیل توصیه‌ها به بسته‌های مراقبتی و برنامه‌های ملی، نیازمند هماهنگی میان نهادهای بین‌المللی، وزارتخانه‌های بهداشت و ذی‌نفعان کلیدی سلامت مادران و نوزادان است. سازمان‌های مردم‌نهاد یکی از همین ذی‌نفعان کلیدی‌اند. از این چارچوب، چند نقش محتمل و مهم برای آن‌ها قابل استخراج است:
پر کردن شکاف ارائهٔ خدمت: در بسیاری از کشورهای کم‌درآمد و متوسط، بخش دولتی ظرفیت کافی برای ارائهٔ کامل خدمات غربالگری، مشاوره و درمان دیابت بارداری را ندارد. سازمان‌های مردم‌نهاد اغلب در سطح جامعه و در کلینیک‌های محلی حضور دارند و می‌توانند مجری یا همکار اجرایی ادغام مراقبت دیابت در خدمات بارداری باشند.
آموزش و سواد سلامت: توصیهٔ مراقبت فردی‌شده و پایش خانگی به میزان زیادی به درک و مشارکت فعال زن وابسته است. سازمان‌های مردم‌نهاد با شبکه‌های اعتماد محلی می‌توانند در آموزش زنان، حمایت همتایان و ایجاد محیط حمایتی در خانواده و جامعه نقش مؤثری ایفا کنند؛ نقشی که نظام‌های بهداشتی رسمی همیشه نمی‌توانند به‌خوبی انجام دهند.
حمایت‌گری و پاسخگویی: هدف دسترسی عادلانه به داروها و فناوری‌های ضروری، در عمل به تصمیم‌های سیاسی و تخصیص منابع گره خورده است. سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در حوزهٔ سلامت مادران می‌توانند برای گنجاندن مراقبت دیابت بارداری در بستهٔ خدمات پایه، تأمین قابل‌دسترس و مقرون‌به‌صرفهٔ انسولین و نوارهای تست قند خون، و نظارت بر تحقق تعهدات دولت‌ها فشار آورند و صدای زنان را به فرایند سیاست‌گذاری برسانند.
دستورالعمل ۲۰۲۵ سازمان جهانی بهداشت دربارهٔ دیابت بارداری، سندی مبتنی بر شواهد بالینی و متمرکز بر عدالت در سلامت است. این سند سازمان‌های مردم‌نهاد را به‌طور صریح به‌عنوان مخاطب هدف و شریک انتشار می‌شناسد و آن‌ها را در چارچوب «مراقبت زن‌محور» قرار می‌دهد، اما جزئیات نقش آن‌ها را به مرحلهٔ ملی‌سازی و اجرا واگذار می‌کند؛ مرحله‌ای که در آن دولت‌ها باید با توجه به ظرفیت و مزیت‌های نسبی این سازمان‌ها، جایگاه آن‌ها را در ارائهٔ خدمت، آموزش جامعه و پاسخگویی تعریف کنند.
زهرا میرابیان
منابع:
