حفاظت از پاک‌ترین مخلوقات خدا، از بزرگ‌ترین کار‌های خیر است
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، فرشید توانگر، ۶ سال است که در جایگاه محیط‌بان در «پارک ملی قمیشلو» در شمال غرب اصفهان خدمت می‌کند. او در دانشگاه رشته کشاورزی خوانده و به خاطر علاقه به حیوانات و محیط زیست به حوزه محیط‌بانی ورود کرده است. آقای توانگر می‌گوید پیش از ورود به محیط‌بانی، این احمد بحری، محیط‌بان عکاس و مستندساز بوده که با انتشار تصاویری از فضای کاری‌اش او را نسبت به این شغل کنجکاو کرده و سبب شده او بیش از پیش به این مسیر علاقمند شود. گفت‌و‌گوی خیر ایران را با او بخوانید.
آقای توانگر روز‌های کاری یک محیط‌بان چطور می‌گذرد؟ در طول ساعات کاری، چه اقداماتی انجام می‌دهید؟
روتین کاری ما از اول صبح شروع می‌شود و طبق برنامه‌ای که داریم جلو می‌رویم. اما روز‌های ما مثل هم نیست. معمولاً پیش از طلوع آفتاب و گاهی زودتر، بیدار می‌شویم و گشت‌زنی را آغاز می‌کنیم. گشت‌ها به‌صورت خودرویی یا پیاده‌روی و کوه‌پیمایی مختصر انجام می‌شوند. در صورت نیاز، از آبشخور‌ها نیز سرکشی می‌کنیم و مواردی را که در منطقه اتفاق می‌افتد، رصد می‌کنیم. بیشتر تعامل ما با حیات وحش است، اما پوشش گیاهی منطقه و تخریب آن را هم بررسی می‌کنیم. البته نوع فعالیت محیط‌بانان به منطقه و استانی که در آن خدمت می‌کنند هم بستگی دارد. برای مثال، در استان‌های شمالی ممکن است فعالیت‌هایی مانند مقابله با قطع غیرمجاز درختان یا ساخت و ساز غیر مجاز در اولویت باشد. در مجموع، حفاظت از حیات وحش و پوشش گیاهی از بخش‌های اصلی کار ماست.
در گشت‌های روزانه چه چیز‌هایی را زیر نظر دارید؟
منطقه ما زیستگاه آهو و حیوانات دیگری است که در کوه و دامنه‌های آن زندگی می‌کنند. ما بیشتر اوقات اطراف آنها را با دوربین بررسی می‌کنیم و رفتارشان را زیر نظر می‌گیریم. برای مثال، بررسی می‌کنیم که حیات وحش آرام است یا هراسان و سراسیمه. این موارد را روزانه کنترل می‌کنیم تا بتوانیم از رفتار حیوانات، شرایط منطقه را تشخیص دهیم. اگر حیوانی در آرامش مشغول چرا باشد، شرایط عادی است؛ اما اگر رفتار استرس‌آمیزی داشته باشد، ممکن است متوجه شویم اتفاقی در آن منطقه افتاده یا قرار است رخ دهد.
خاطره‌ای از گشت‌زنی دارید که در آن متوجه رفتار غیرعادی حیوانات شده باشید؟
بله، فکر می‌کنم اردیبهشت‌ماه بود. با تعدادی از همکاران در کوه بودیم که یک میش را دیدیم. این میش بسیار هراسان و سراسیمه بود؛ مدام به سمت پایین می‌رفت و دوباره بالا می‌آمد و حواسش به ما بود. کنجکاو شدیم و به گوشه‌ای رفتیم و مخفی شدیم. بعد با دوربین اطراف آن را بررسی کردیم و ناگهان چشممان به بره‌ای افتاد که تازه متولد شده بود و هنوز به‌درستی نمی‌توانست راه برود. مادرش با نگرانی اطراف او می‌چرخید و ما را زیر نظر داشت. صحنه بسیار زیبایی بود.
میش نگران نزدیک شدن شما به بره‌اش بود؟
بله، از سر غریزه مادری نگران بود ما به بره آسیبی بزنیم.
شما در پارک ملی قمیشلو فعالیت می‌کنید. مساحت محدوده‌ای که تحت پوشش شماست چقدر است و به چه نحو در آن‌جا کار می‌کنید؟
مساحت منطقه‌ای که من در آن فعالم، حدود ۱۱۳ تا ۱۱۴ هزار کیلومتر مربع است که در بخش‌های مختلف آن پاسگاه‌های محیط‌بانی مستقر هستند. هر پاسگاه محدوده مشخصی را تحت گشت و کنترل قرار می‌دهد. ما هم در یک منطقه مشخص کار می‌کنیم؛ اما در صورت نیاز به مناطق مجاور هم می‌رویم و به همکارانمان کمک می‌کنیم؛ البته معمولاً گشت‌زنی روزانه در محدوده اطراف پاسگاه انجام می‌شود. ما سه شبانه‌روز سر کار هستیم و سه شبانه‌روز استراحت می‌کنیم. محل استراحتمان هم همان پاسگاه محیط‌بانی است. معمولا غذا به‌صورت جیره در اختیارمان قرار می‌گیرد و خودمان در محل آن را آماده می‌کنیم.
چه چیزی باعث شد شغل محیط‌بانی را انتخاب کنید؟ کدام ویژگی این شغل برایتان جذاب بود؟
محیط‌بانی شغلی نیست که هر کسی بتواند وارد آن شود؛ چون شرایط و سختی‌های خاص خودش را دارد. برای ورود به این شغل در درجه اول، عشق و علاقه به حیات وحش و محیط زیست لازم است که من از بچگی عاشق آن بودم. به‌طور کلی به حیوانات علاقه داشتم؛ آن هم از هر نوعی، حتی حشرات. اما جدای از این، چیزی که برای من اهمیت داشت، یکنواخت نبودن کار بود. این شغل روتین و کسل‌کننده نیست و هر روز آن با روز دیگر تفاوت دارد.
آیا محیط‌بان یا فرد خاصی برای شما الگو بوده است؟
پیش از آنکه کارم را شروع کنم، به دلیل کنجکاوی فعالیت‌های آقای احمد بحری را دنبال می‌کردم. فکر می‌کنم ایشان اهل قم هستند. فیلم‌هایی که از حیوانات و حیات وحش منتشر می‌کردند و همچنین گشت‌زنی‌ها و تصاویری که با دوربین از حیات وحش می‌گرفتند، برای من بسیار الهام‌بخش بودند.
محیط‌بانان در فضای کاری، با چه خطر‌هایی روبه‌رو هستند؟
محیط‌بان‌ها در معرض خطرات زیادی هستند. برخی خطر‌ها محیطی هستند، مثل سقوط از ارتفاع و برخی هم جنبه انسانی دارند؛ مانند برخورد با شکارچیان و خطر تیراندازی. خدا را شکر من تا به حال با این خطرات مواجه نشده‌ام، اما متاسفانه برخی از همکارانم با این چالش‌ها دست و پنجه نرم کرده‌اند.
شما نفر دوم مسابقات بین‌المللی ایده‌ها و اختراعات IFIA در سوئیس هستید. طرح شما در این مسابقات چه بود؟
طرح من سامانه پایش هوشمند مناطق حفاظت‌شده است. من، چون خودم درگیر مسائل محیط‌بانی بوده‌ام، از نزدیک مشکلات این شغل را لمس کرده‌ام. یکی از مهم‌ترین آنها خستگی ناشی از شیفت کاری است. همانطور که گفتم یک محیط‌بان دو، سه روز یا حتی بیشتر به‌صورت شبانه‌روزی در محل کار حضور دارد. در این روزها، خستگی ناشی از کم‌خوابی و کمبود نیروی انسانی باعث می‌شود به‌مرور هوشیاری نیرو کاهش پیدا کند؛ بنابراین احساس کردم وجود یک ابزار که مبتنی بر هوش مصنوعی باشد، می‌تواند به محیط‌بان کمک کند. البته در مناطق دوربین‌هایی وجود دارد، اما این دوربین‌ها باید به‌طور مستمر از سوی نیروی انسانی بررسی شوند. فکر کردم اگر هوش مصنوعی با این دوربین‌ها تلفیق شود، مفید خواهد بود.
این طرح در حال حاضر به مرحله اجرا رسیده یا هنوز در حد ایده است؟
هنوز در حد ایده است، اما امیدوارم به‌مرور به مرحله اجرا برسد. من طرح را در قالب یک طرح توجیهی کتبی برای اداره کل فرستاده‌ام و خودم هم تا حدودی روی برنامه‌نویسی و بخش‌های دیگر آن کار کرده‌ام، اما هنوز در این زمینه تخصص کافی ندارم و قطعاً به همکاری مراکز دیگر نیاز است.
این سامانه قرار است چگونه به محیط‌بانان کمک کند؟
باید خطر‌هایی را که ممکن است در منطقه اتفاق بیفتد، برای هوش مصنوعی تعریف کرد تا به‌محض مشاهده آنها از طریق دوربین، به محیط‌بان اطلاع بدهد. به‌طور کلی، قرار است یک ربات را برنامه‌نویسی کنیم و با روش‌های یادگیری آن را آموزش دهیم؛ به این صورت که یک بانک اطلاعاتی به آن معرفی کنیم و محرک‌هایی را که ممکن است در مناطق باعث تخلف شوند، برایش تعریف کنیم. ربات یاد می‌گیرد که در صورت مشاهده این محرک‌ها، اطلاع‌رسانی کند.
اگر منطقه آنتن‌دهی داشته باشد، این اطلاع‌رسانی می‌تواند از طریق پیامک انجام شود. اگر آنتن‌دهی وجود نداشته باشد، امیدوارم بتوانیم راهی پیدا کنیم که هشدار‌ها از طریق بی‌سیم ما در پاسگاه به محیط‌بانی که در حال گشت‌زنی است، منتقل شود. من در حال بررسی روش‌های مختلف هستم تا بهترین و کامل‌ترین روش را برای برنامه‌نویسی این ربات انتخاب کنم.
رشته تحصیلی شما چیست؟ آیا در زمینه هوش مصنوعی تحصیل کرده‌اید؟
نه. مدرک کارشناسی من در رشته کشاورزی است. به دلیل علاقه شخصی به این حوزه روی طرح کار کرده‌ام و در حال آموزش هوش مصنوعی هستم.
چطور در پنجمین دوره مسابقات بین‌المللی ایده‌ها شرکت کردید؟
از طریق آکادمی‌ای که در آن هوش مصنوعی آموزش می‌بینم، از برگزاری مسابقه مطلع شدم. به من پیشنهاد شد اگر ایده‌ای دارم، در آن شرکت کنم. من هم ویدئوی معرفی طرح را تهیه و از طریق آکادمی آن را به مرکز برگزارکننده در سوئیس ارسال کردیم. از طریق همان آکادمی متوجه شدم که طرح رتبه کسب کرده است.
به نظر شما در حال حاضر مهم‌ترین نیاز‌های محیط‌بانان چیست؟
محیط‌بانان به‌نوعی ستون حفاظت از محیط زیست هستند. شغل ما به‌گونه‌ای است که در بسیاری از مواقع می‌دانیم ممکن است در مسیری که می‌رویم، جانمان در خطر باشد؛ اما بر اساس وظیفه و علاقه‌ای که داریم، کارمان را ادامه می‌دهیم. یکی از مهم‌ترین مسائل، بحث معیشت است. اگر دولت و دست‌اندرکاران حمایت بیشتری داشته باشند، شرایط می‌تواند بهتر شود. یکی دیگر از مسائل هم کمبود نیرو است. البته باید متقاضی هم برای ورود به این شغل وجود داشته باشد. احساس می‌کنم بسیاری از مردم اصلاً با شغل محیط‌بانی آشنایی ندارند.
مردم چگونه می‌توانند برای حفاظت از محیط زیست و کمک به فعالیت محیط‌بانان وارد شوند؟
نظافت محیط زیست و جمع‌آوری زباله‌ها خیلی اهمیت دارد؛ به‌ویژه در مناطقی که وسعت زیادی دارند. در بعضی مناطق نیز مردم داوطلبانه درخت می‌کارند. هر جا امکان‌پذیر باشد، تقویت پوشش گیاهی کار مفیدی است؛ چون با تقویت پوشش گیاهی، زنجیره غذایی حیات وحش هم تقویت می‌شود و ماندگاری آن بیشتر خواهد شد.
در این میان مردم محلی چه نقشی دارند؟
مردم محلی به‌عنوان همیار و گاه به صورت داوطلبانه در زمینه علوفه‌رسانی و آبرسانی به حیات وحش با ما همکاری می‌کنند. محلی بودن آنها اهمیت زیادی دارد؛ چون گاهی محیط اطراف را بهتر از ما می‌شناسند. همچنین اگر اتفاقی در منطقه رخ دهد، به ما اطلاع می‌دهند. اطلاع‌رسانی آنها بسیار مهم است. در کنار اینها اگر مردم محلی بتوانند افرادی را که به شکار غیرمجاز روی می‌آورند، متقاعد کنند که این کار را انجام ندهند، کمک بزرگی به محیط‌بانان کرده‌اند. به هر حال، شکارچیان بیشتر محلی هستند و شاید حرف هم‌محلی‌هایشان را بهتر بپذیرند.
به نظر شما علت تداوم شکار غیرمجاز و تخریب زیستگاه‌ها چیست و برای کاهش آن چه باید کرد؟
اگر خودمان می‌توانستیم علت شکار غیرمجاز را به‌طور دقیق متوجه شویم، بسیاری از مشکلاتمان حل می‌شد. بعضی افراد از روی هیجان یا برای تفریح به شکار غیرمجاز روی می‌آورند و برخی هم متأسفانه آن را وسیله‌ای برای امرار معاش قرار داده‌اند. به نظر من، آموزش و فرهنگ‌سازی می‌تواند در کاهش این تخلفات تأثیرگذار باشد.
شغل شما با نیکوکاری پیوند عمیقی دارد. شما چه جنبه‌ای از کار محیط‌بانی را یک عمل خیر می‌دانید؟
به نظرم حفاظت از پاک‌ترین مخلوقات خداوند، یکی از بزرگ‌ترین کار‌های خیر است. یک مثال معمولی‌اش همان آبی است که ما به حیوان می‌رسانیم، من فکر می‌کنم آن حیوان وقتی در گرمای تابستان از آن آب می‌نوشد، دعای خیرش به ما می‌رسد؛ شاید خطری از ما دور شود یا خیری به زندگی‌مان برسد. من اثر این کار را در زندگی خودم احساس کرده‌ام. همین که امروز حالم خوب است اثر همین کار است. از طرفی، حفاظت از طبیعت فقط برای امروز نیست؛ ما امانت‌دار طبیعتی هستیم که از نسل‌های گذشته به ما رسیده و باید آن را سالم به آیندگان بسپاریم. به نظرم این مسئولیت، خودش ارزشمندترین بخش کار محیط‌بانی است.