بازسازی رفاهی پس از جنگ نیازمند بهرهگیری از همه ظرفیتهای «بخش سوم» است
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، نشست تخصصی «نقش نهادهای مدنی در بهبود رفاهی و بازسازی کشور پس از جنگ»، سهشنبه ۹ تیرماه با همت انجمن علمی رفاه اجتماعی ایران و با همکاری مجموعه مردمنهاد خیر ایران برگزار شد.
در این نشست دکتر علیاکبر تاجمزینانی (رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی و رئیس انجمن علمی رفاه اجتماعی ایران)، دکتر مسعود عالمی نیسی (دانشیار سیاستگذاری اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی)، دکتر حسام عزتآبادیپور (پژوهشگر ارشد مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی) و دکتر اشکان تقیپور (مدیرعامل شبکه ملی مؤسسات نیکوکاری و خیریه و رئیس هیئتمدیره مؤسسه خیریه نیکگامان جمشید) به ایراد سخن پرداختند. دبیری این نشست را نیز مجتبی اصغری (پژوهشگر مقطع دکتری رفاه اجتماعی در دانشگاه علامه طباطبایی و مدیر ارتباطات و رسانه خیر ایران) بر عهده خواهد داشت.
بر اساس این گزارش، دکتر علیاکبر تاجمزینانی؛ دانشیار سیاستگذاری اجتماعی و رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی در سخنانی با موضوع نقش نهادهای مدنی در بازسازی رفاهی پس از جنگ، با اشاره به اهمیت بحثهای مفهومی در این حوزه اظهار کرد: گاهی اوقات وقتی از مشارکت مردم یا مشارکت نهادهای مدنی سخن گفته میشود، عمدتاً فعالیتهای خیریهای به ذهن متبادر میشود؛ در حالی که بخش سوم، مفهومی گستردهتر و متنوعتر از این تلقی محدود است.
وی افزود: در ادبیات سیاستگذاری اجتماعی، اصطلاح «بخش سوم» یکی از روزآمدترین و پربسامدترین مفاهیم است و به مجموعهای از نهادها اطلاق میشود که نه در بخش دولتی میگنجند و نه در بخش خصوصی؛ بلکه در میانه این دو، دارای هویت و کارکرد مستقل هستند.
رئیس انجمن علمی رفاه اجتماعی ایران با اشاره به تنوع نهادهای بخش سوم ادامه داد: این نهادها را میتوان بر اساس معیارهای مختلفی مانند شکل سازمانی، نحوه تأمین مالی، نوع مدیریت و حکمرانی، گروههای هدف و کارکرد اصلی دستهبندی کرد، اما آنچه در این بحث اهمیت دارد، توجه به تنوع شکلهای سازمانی این نهادهاست.
وی با بیان اینکه سازمانهای خیریه تنها بخشی از نهادهای مدنی را تشکیل میدهند، گفت: خیریهها و نهادهای امدادرسان، بهویژه در دوره جنگ و شرایط بحرانی، نقش فوری، ضروری و حیاتی در امدادرسانی ایفا میکنند، اما در دوره پس از جنگ و در فرآیند بازسازی رفاهی، انواع دیگری از نهادهای بخش سوم نیز میتوانند نقشآفرین باشند.
تاجمزینانی اظهار کرد: انجمنها و تشکلهای عضویتمحور، از جمله انجمنهای علمی، میتوانند بهعنوان بازوی علمی در بازسازی نظام رفاهی کشور ایفای نقش کنند. برای مثال، در شرایط پس از جنگ، این نهادها میتوانند درباره بازتنظیم نظام بیمه، تأمین اجتماعی، حمایتهای اجتماعی و سایر ابعاد رفاهی، ایده و راهحل ارائه دهند. بنیادهای نیکوکاری نیز از دیگر اَشکال مهم نهادهای بخش سوم هستند که معمولاً از سرمایه یا موقوفه مستقل برخوردارند و میتوانند در بازسازی زیرساختهای علمی، دانشگاهی، آزمایشگاهی و دیگر حوزههای توسعهای پس از جنگ نقش مهمی ایفا کنند.
نقش نهادهای مدنی در بازسازی، محدود به ابعاد کالبدی و اقتصادی نیست
رئیس انجمن علمی رفاه اجتماعی ایران با اشاره به نقش سازمانهای مردمنهاد گفت: سازمانهای غیردولتی در حوزههای توسعهای، اجتماعی، فرهنگی، زیستمحیطی و حقوق بشری فعالیت میکنند و علاوه بر خدمات مستقیم، در ارتقای سرمایه اجتماعی نیز نقش مهمی دارند. اگر نگاه ما به بازسازی، صرفاً محدود به ابعاد کالبدی و اقتصادی نباشد و بازسازی اجتماعی را نیز در نظر بگیریم، آنگاه نقش نهادهای مدنی در ترمیم شکافهای اجتماعی، ایجاد زبان مشترک و تقویت همدلی و انسجام اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تاجمزینانی با تأکید بر جایگاه تعاونیها در بخش سوم اظهار کرد: تعاونیها از مهمترین اشکال نهادهای بخش سوم هستند، اما در ایران کمتر به آنها توجه شده است. در حالی که تعاونیهای تولیدی و مصرفی میتوانند در بازسازی بنگاههای آسیبدیده، مشارکت نیروی کار و توزیع منافع حاصل از بازسازی نقش مؤثری داشته باشند.
اگر نگاه ما به بازسازی، صرفاً محدود به ابعاد کالبدی و اقتصادی نباشد و بازسازی اجتماعی را نیز در نظر بگیریم، آنگاه نقش نهادهای مدنی در ترمیم شکافهای اجتماعی، ایجاد زبان مشترک و تقویت همدلی و انسجام اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
وی افزود: یکی از ایدههای قابل طرح این است که در بازسازی واحدهای اقتصادی آسیبدیده، نیروی کار نه فقط دریافتکننده دستمزد، بلکه در منافع و سهام مجموعه نیز شریک شود. این همان منطقی است که تعاونیها بر پایه آن شکل میگیرند و میتواند احساس تعلق و مشارکت را تقویت کند.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه به سازمانهای غیر دولتی مبتنی بر مذهب اشاره کرد و گفت: تجربههای جهانی نشان داده است که این نهادها نیز میتوانند نقش مهمی در بازسازی پس از جنگ داشته باشند. برای نمونه، در آلمان پس از جنگ جهانی دوم، سازمانهای مذهبمحور همچون «کاریتاس» سهم مؤثری در بهبود رفاه و بازسازی اجتماعی داشتند. سازمانهای اجتماعمحور، بنگاههای اجتماعی، سازمانهای همیاری متقابل و سازمانهای داوطلبانه نیز از دیگر اجزای بخش سوم هستند که هر یک با سازوکار خاص خود میتوانند در فرآیند بازسازی رفاهی مؤثر باشند.
تاجمزینانی در بخش دیگری از سخنان خود به رویکردهای نظری نسبت به نقش بخش سوم در حوزه رفاه اجتماعی اشاره کرد و گفت: مکاتب مختلف سیاستگذاری اجتماعی، نگاههای متفاوتی به جایگاه نهادهای مدنی دارند. در دیدگاه لیبرالی، بازار بازیگر اصلی است و نهادهای بخش سوم نقش ثانویه دارند. در دیدگاههای چپ، دولت مسئول اصلی رفاه شناخته میشود و نهادهای مدنی بیشتر در نقش مطالبهگر ظاهر میشوند.
وی افزود: در مقابل، برخی رویکردها مانند جامعهگرایی یا الگوی راه سوم، برای نهادهای بخش سوم نقش محوریتر و مشارکتیتری قائلاند و آنها را واسطهای میان دولت و جامعه میدانند.
رئیس انجمن علمی رفاه اجتماعی ایران اظهار کرد: مسئله مهم این است که دولتها چگونه به نهادهای بخش مدنی نگاه میکنند، زیرا این نگاه بر نوع نقشهایی که به این نهادها داده میشود، اثر مستقیم دارد. به نظر میرسد در نظام سیاستگذاری اجتماعی ما هنوز نگاه منسجم و تثبیتشدهای در این زمینه شکل نگرفته و گاه میان کنترلگری حداکثری و واگذاری بدون چارچوب در نوسان هستیم.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به برخی مفاهیم نظری در تحلیل نقش بخش سوم گفت: مفاهیمی مانند سرمایه اجتماعی، تابآوری اجتماعی و انسجام اجتماعی، برای فهم بهتر چگونگی ورود نهادهای مدنی به عرصه بازسازی پس از جنگ اهمیت دارند. بازسازی فقط به معنای بازسازی فیزیکی نیست، بلکه بازسازی اعتماد، همبستگی، هویت مشترک و ظرفیت جامعه برای بازیابی پس از بحران نیز بخشی از این فرآیند است و نهادهای مدنی میتوانند در این حوزه نقشآفرینی جدی داشته باشند.
دکتر تاجمزینانی در جمعبندی تصریح کرد: نخستین نکته این است که ما با تنوعی از اشکال نهادهای مدنی در بخش سوم مواجهیم و نباید ذهن خود را صرفاً به خیریهها محدود کنیم. نکته دوم، ضرورت تعیین تکلیف نسبت دولت با این نهادها در نظام حکمرانی است. و نکته سوم نیز این است که مفاهیم نظری میتوانند به ما در شناخت دقیقتر ابعاد مختلف ورود و نقشآفرینی نهادهای بخش سوم در حوزه رفاه اجتماعی و بازسازی پس از جنگ کمک کنند.