تاریخچه
مجمع جهانی بهداشت پیشینهای به قدمت خود سازمان جهانی بهداشت دارد. نخستین مجمع سلامت (Health Assembly) در ۲۴ ژوئن ۱۹۴۸ (۳ تیر ۱۳۲۷) در ژنو با حضور نمایندگان ۵۳ کشور از ۵۵ کشور عضو بنیانگذار گشایش یافت. در همین نشست بود که «کمیسیون موقت» منحل و سازمان جهانی بهداشت رسماً جانشین آن شد. پیشزمینه تأسیس این نهاد به سالهای پایانی جنگ جهانی دوم بازمیگردد. در آوریل ۱۹۴۵، در کنفرانس تأسیس سازمان ملل متحد در سانفرانسیسکو، نمایندگان برزیل و چین پیشنهاد ایجاد یک نهاد بینالمللی سلامت را مطرح کردند. پس از برگزاری کنفرانس بینالمللی سلامت در نیویورک (۱۹ ژوئن تا ۲۲ ژوئیه ۱۹۴۶)، قانون اساسی سازمان جهانی بهداشت توسط نمایندگان ۵۱ کشور عضو سازمان ملل و ۱۰ کشور دیگر امضا شد و سرانجام در ۷ آوریل ۱۹۴۸ (۱۸ فروردین ۱۳۲۷) به اجرا درآمد. از آن زمان تاکنون، شمار اعضای سازمان از ۵۵ کشور در بدو تأسیس به ۱۹۴ کشور عضو امروز افزایش یافته است.
هفتاد و نهمین مجمع جهانی بهداشت (WHA79)
هفتاد و نهمین نشست مجمع جهانی بهداشت (WHA79) از ۱۸ تا ۲۳ مه ۲۰۲۶ (۲۹ اردیبهشت تا ۴ خرداد ۱۴۰۵) به مدت شش روز در ژنو در حال برگزاری است. این نشست در مقطع حساسی از تاریخ سلامت جهانی برگزار میشود؛ چرا که جهان همچنان با پیامدهای همهگیری کووید-۱۹، طغیانهای جدید بیماریهای عفونی، بحرانهای اقلیمی و بیثباتیهای ژئوپلیتیک دستبهگریبان است. در آستانه گشایش مجمع، مدیرکل سازمان جهانی بهداشت به دلیل شیوع بیماری ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو و اوگاندا، وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بینالمللی (PHEIC) اعلام کرد. مجمع امسال بیش از ۶۰ دستور کار را بررسی میکند. موضوعات کلیدی مورد بحث عبارتند از: اصلاح معماری سلامت جهانی، پوشش همگانی سلامت (Universal Health Coverage) و طب سنتی، پیشگیری و کنترل بیماریهای غیرواگیر (NCDs)، مقاومت ضد میکروبی (Antimicrobial Resistance - AMR)، آمادگی و پاسخ به شرایط اضطراری سلامت، سلامت روان و ارتباطات اجتماعی، و ارتباط میان تغییرات اقلیمی و سلامت.
شعار امسال: «بازسازی سلامت جهانی: یک مسئولیت مشترک»
شعار امسال مجمع، «بازسازی سلامت جهانی: یک مسئولیت مشترک» (Reshaping Global Health: A Shared Responsibility) نامگذاری شده است. این شعار که ابعاد وسیعی از نظام سلامت بینالمللی را در بر میگیرد، از نیاز فوری به ایجاد یک معماری جدید برای سلامت جهانی حکایت دارد. اتحادیه اروپا در بیانیه خود در مجمع تأکید کرده است که بحرانهای جاری جهان «نظامهای سلامت و تابآوری و انسجام معماری سلامت جهانی را تحت فشار قرار داده است.» همچنین در سخنرانی افتتاحیه، مدیرکل سازمان جهانی بهداشت به طغیانهای اخیر هانتاویروس و ابولا و چالشهایی همچون بحرانهای اقتصادی و تغییرات اقلیمی اشاره کرد و بر نیاز به «ساختن یک معماری جدید سلامت جهانی متناسب با آینده» تأکید نمود. انتخاب عبارت «مسئولیت مشترک» در شعار امسال، پژواکی از ناکامیهای دوران همهگیری کووید-۱۹ و عدم توزیع عادلانه واکسن و تجهیزات پزشکی در سطح جهان است. کشور هند در موضع خود در مجمع، خواستار تبدیل «مسئولیت مشترک» به «تأثیر ملموس» شده است.
چرا «بازسازی سلامت جهانی» و چرا «مسئولیت مشترک»؟
بر اساس گزارشهای سازمان بهداشت جهانی، اقتصاد سلامت جهان طی پنج سال گذشته دستکم سه شوک بزرگ را تجربه کرده است: همهگیری کووید-۱۹، افزایش درگیریهای مسلحانه با هدف قرار دادن بیمارستانها و درمانگاهها، و تشدید بحران اقلیمی. در چنین شرایطی، «بازسازی» صرفاً به بازسازی فیزیکی زیرساختها اشاره ندارد، بلکه بازسازی اعتماد ازدسترفته میان کشورهای شمال و جنوب، بازسازی نظام مالی سازمان جهانی بهداشت و بازسازی هنجارهای حمایت از کادر درمان و غیرنظامیان را شامل میشود. «مسئولیت مشترک» نیز پاسخی است به شکستهای گذشته: در بحران ابولا، واکسنها در انبار کشورهای ثروتمند ماند و در کووید-۱۹، توزیع نابرابر واکسن موجب کشته شدن میلیونها نفر در کشورهای کمدرآمد شد. بنابراین شعار امسال، از یک سو اذعان به وابستگی متقابل کشورهاست و از سوی دیگر اخطاری به قدرتهای جهانی که دیگر نمیتوانند سلامت را صرفاً یک مسئله داخلی تلقی کنند.
دستورکار کلیدی: از پیمان همهگیری تا مقاومت ضد میکروبی
دستورکار هفتاد و نهمین نشست مجمع جهانی بهداشت، سه محور اصلی را به خود اختصاص داده است:
- نخست، پیمان همهگیری (Pandemic Agreement) و ضمیمه «پی ای بی اس» (PABS) است که مهمترین دستاورد مجمع در این حوزه، توافق برای تمدید مذاکرات تا هشتادمین نشست مجمع جهانی بهداشت (WHA۸۰ در سال ۲۰۲۷) بر سر نحوه اشتراکگذاری پاتوژنها و منافع حاصل از واکسنها بود.
«ضمیمه پی ای بی اس» مخفف سیستم دسترسی به عوامل بیماریزا و تقسیم منافع (Pathogen Access and Benefit‑Sharing) است. این سیستم که به عنوان ضمیمهای کلیدی برای «پیمان همهگیری» سازمان جهانی بهداشت طراحی شده، دو هدف اصلی را دنبال میکند: تقسیم عادلانهی دادهها (ایجاد مکانیزمی برای اشتراکگذاری سریع و شفاف نمونهها و اطلاعات ژنتیکی عوامل بیماریزای نوظهور) و توزیع منصفانهی دستاوردها (تضمین اینکه واکسنها، داروها و تجهیزات تشخیصی به صورت عادلانه در اختیار همه کشورها قرار گیرد).
هدف این است که دیگر شاهد تکرار اشتباهات دوران کووید-۱۹ نباشیم؛ جایی که کشورهای کمدرآمد علیرغم به اشتراک گذاشتن اطلاعات حیاتی، در نوبت دریافت واکسن آخرین بودند. تصویب این ضمیمه برای اجرایی شدن نهایی پیمان همهگیری ضروری است. با این حال، به دلیل اختلاف نظر بر سر جزئیاتی مانند تعهدات شرکتهای داروساز و چگونگی اجرای آن، مذاکرات آن در هفتاد و نهمین نشست مجمع جهانی بهداشت تمدید شد. این نتیجه را میتوان یک پیروزی تاکتیکی برای کشورهای در حال توسعه تلقی کرد، زیرا قدرتهای بزرگ ناچار شدند نسبتی از عقبنشینی را بپذیرند.
- دوم، برنامه دهساله مقاومت ضد میکروبی (AMR) است که برای اولین بار به عنوان یک تهدید همتراز با تغییرات اقلیمی در اسناد نهایی مجمع گنجانده شد. این تصمیم مبتنی بر رویکرد «سلامت واحد» (One Health) و با هدف کاهش ۱۰ درصدی مرگومیر ناشی از AMR تا سال ۲۰۳۰ اتخاذ شده است. تغییرات اقلیمی و مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها، یک چرخه معیوب ساختهاند: گرم شدن زمین، بیماریهای عفونی را گسترش میدهد و مصرف دارو را افزایش میدهد؛ در مقابل، فاضلابهای حاوی آنتیبیوتیک نیز محیط زیست را به مخزنی برای مقاومت تبدیل کرده است.
- سوم، سلامت روان کودکان و شبکههای مجازی است. در اقدامی کمسابقه در حاشیه هفتاد و نهمین مجمع جهانی بهداشت، نمایشگاهی با عنوان «یادبود صفحههای گمشده» (The Lost Screen Memorial) برپا شد تا توجه جهانیان را به تأثیرات مخرب و گاه جبرانناپذیر فضای مجازی بر سلامت روان کودکان جلب کند. این نمایشگاه که یادآور قربانیان خشونت آنلاین است، شامل ۵۰ جعبه نوری است که هر یک تصویر صفحه قفل گوشی کودکی را نشان میدهد که زندگیاش در پی آسیبهای ناشی از فضای مجازی از دست رفته است. در کنار این تصاویر، داستان زندگی هر یک از این کودکان روایت میشود تا چهره انسانی پشت آمارهای خشونتآمیز آنلاین از یاد نرود.
این خشونتها طیف وسیعی از تهدیدات قابل پیشگیری را در بر میگیرد؛ از جمله زورگویی سایبری (Cyberbullying)، بهرهکشی جنسی، شکار آنلاین کودکان (Grooming)، باجگیری جنسی (Sextortion) و مواجهه با محتوای خودآسیبرسان. بحرانی که این نمایشگاه نماد آن است، تنها محدود به یک کشور یا منطقه نیست و سازمان جهانی بهداشت آن را یک اولویت همگانی میداند. به همین منظور، این سازمان با همکاری شرکای بینالمللی خود، بر تقویت پایگاه شواهد، ترویج راهکارهای پیشگیرانه و حمایت از سیاستهایی متمرکز شده است که ایجاد فضای دیجیتال امنتری برای کودکان را ممکن سازد. برگزاری این نمایشگاه در مهمترین رویداد تصمیمگیری حوزه سلامت جهان، پیام روشنی دارد: سلامت روان کودکان دیگر یک دغدغه حاشیهای نیست و به یک اولویت جهانی و فوری در دستور کار سیاستگذاران تبدیل شده است.
جایگاه ایران در مجمع:جنایت جنگی و بازتاب بینالمللی
سخنرانی وزیر بهداشت ایران، دکتر محمدرضا ظفرقندی، در مجمع از چند جهت قابل تحلیل است. نخست، اعداد و ارقام دقیق؛ اعلام ۳۷۶ کودک کشته، بیش از ۳۳ هزار زخمی غیرنظامی، تخریب ۶۳ بیمارستان و شهادت ۲۷ نفر از کادر درمان در حملات اخیر، آماری بود که برخی دیپلماتهای غربی را وادار به سکوت کرد. دوم، تغییر روایت از «اشتباه محاسباتی» به «جنایت جنگی»؛ وزیر بهداشت ایران مستقیماً به جمله مدیرکل پیشین سازمان جهانی بهداشت که بمباران مدرسه را «اشتباه» خوانده بود ارجاع داد و آن را رد کرد.
این یک حرکت هوشمندانه دیپلماتیک برای ثبت رسمی «جنایت جنگی» در نطق مجمع بود. سوم، هدف قرار دادن انستیتو پاستور ایران؛ اشاره به بمباران مستقیم این مؤسسه ۱۰۰ ساله فراتر از یک گزارش پزشکی عمل کرد و پیام روشنی به مجمع داشت: اگر زیرساختهای علمی و بهداشتی ایران امن نباشند، امنیت سلامت جهانی نیز در خطر خواهد بود. استقبال از این سخنرانی میان کشورهای عضو جنبش عدم تعهد و کشورهای آفریقایی بالا بود، اما ایالات متحده و اتحادیه اروپا در بیانیه نهایی مجمع از محکومیت صریح جنایات جنگی علیه مردم ایران خودداری کردند. این شکاف نشان میدهد که «مسئولیت مشترک» در عمل هنوز با مانع بزرگ سیاستزدگی مواجه است.
نقدی بر شعار مجمع: واقعیت یا شعار؟
با وجود همه نکات مثبت، نمیتوان از تناقضات موجود چشم پوشید. در همان روزهایی که مجمع بر بازسازی سلامت تأکید دارد، بودجه سازمان جهانی بهداشت برای برنامههای بشردوستانه در غزه و سودان کاهش یافته و چند کشور عضو نیز حقالاشتراک خود را پرداخت نکردهاند. از سوی دیگر، مکانیسم «مسئولیت مشترک» عملاً فاقد هر گونه ضمانت اجرایی است. سؤال اینجاست: چه کسی پاسخگو است اگر کشوری مانند رژیم صهیونیستی به بیمارستان حمله کند؟ قطعنامههای مجمع تنها جنبه توصیهای دارند و شورای امنیت سازمان ملل به دلیل حق وتو عملاً فلج شده است.
هفتاد و نهمین نشست مجمع جهانی بهداشت (WHA79) را میتوان «مجمع دوگانگیها» نامید. از یک سو، دستاوردهایی مانند برنامه دهساله مقاومت ضد میکروبی (AMR) و تمدید مذاکرات پیمان همهگیری به دست آمده که نشانه بلوغ دیپلماسی سلامت است. از سوی دیگر، ناتوانی در محکوم کردن حملات آشکار به بیمارستانها در ایران، فلسطین و اوکراین، اعتبار «مسئولیت مشترک» را خدشهدار کرده است. اکنون چشمها به «هشتادمین نشست مجمع جهانی بهداشت» (WHA۸۰) دوخته شده؛ جایی که باید مشخص شود آیا کشورها حاضرند هزینه «مسئولیت مشترک» را بپردازند، یا همچنان شعار بر عمل غلبه خواهد کرد.
منابع: