این تنها نوروزِ سختِ ایرانیان نیست
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، پدیده «نوروز» در جامعه ایران، پدیدهای اجتماعی است که همواره پیش از رسیدن برای ایرانیان سرخوشی و سرزندگی و نشاط به همراه دارد، در زمان وقوع در اول فروردین به اوج خود میرسد و تا چند روز متمادی پس از آن نیز سرخوشی مذکور در جامعه ایران حفظ خواهد شد.. اما در مواردی نیز، حوادثی همچون مرگ، بیماری، تنگنا و مضیقهای خاص، حادثهای تلخ و... جوامعی کوچک در نقاطی از کشور را عزادار کرده و موجب تلخکامی در ایام منتهی به نوروز یا روزهای پس از آن میشود. اما برخی رویدادها و حوادث در تاریخ آنقدر بزرگ بودهاند که نوروز را برای همه ایرانیان تلخ کردهاند. حوادثی که یا از پدیدههای سیاسی نشات گرفته یا قهر طبیعت بوده و یا رویدادی اجتماعی بوده و غم و اندوه را در جامعه ایران ساری و جای کرده اند. آنچه در پی آمده، یادآوری ۲۰ اتفاق شاخص تاریخ معاصر است که مستقیم بر نوروز ایرانیان در برخی سالها اثر گذاشته و نوروز آن سال را اندوهبار کرده است.
نوروز ۱۲۸۸. به توپ بسته شدن شهر تبریز
در ابتدای فروردین ۱۲۸۸ خورشیدی، تبریز در کشاکش بحران مشروطیت به توپ بسته شد و قوای دولتی حملات شدید خود را علیه مبارزان و مردم تبریز آغاز کردند. بر اثر این حملات قسمتی از خانههای مرکز شهر نیز ویران شد و نوروز ۱۲۸۸ به کام مردم تبریز و همه مردم ایران زهر شد.
نوروز ۱۲۹۰. بیگانگان در میهن
اول فروردین ۱۲۹۰ به دلیل باقی ماندن قوای روس در سرحدات شمال ایران، مردم سرزمینمان از برگزاری مراسم جشن نوروز خودداری کردند و به دعوت علما روز اول فروردین به عنوان روز عزای ملی اعلام شد.
نوروز ۱۲۹۱. حمله روسها به حرم امام رضا (ع)
در روز ۱۰ فروردین ۱۲۹۱ نظامیان ارتش روسیه تزاری که هنوز مناطق شمالی ایران را تحت تصرف خود داشتند، در مشهد، بارگاه حضرت امام رضا (ع) را به توپ بستند. در اثر این حمله سردرها و گلدستههای حرم ویران و خزانه آستان قدس نیز غارت شد.
نوروز ۱۲۹۴. تقسیم ایران بین روسیه و انگلستان
چند ماه پس از شروع جنگ جهانی اول، در روز ۲۹ اسفند ۱۲۹۳ دولت انگلیس طی قراردادی با دولت روسیه توافق کرد بندر قسطنطنیه (استانبول) و بوسفر و داردانل در پایان جنگ (جهانی اول) به تصرف روسیه درآید و روسیه در عوض رضایت داد که منطقه بیطرف ایران رسما به منطقه نفوذ انگلیس ملحق گردد. در واقع ابرقدرتهای آن زمان، ایران را به دو قسمت بین خود تقسیم کردند و نوروز مردم ایران سیاه شد.
نوروز ۱۲۹۵. اشغال اصفهان توسط روسها
در جریان جنگ جهانی اول، با اینکه در ابتدای جنگ ایران بیطرفی خود را به طرفین این معرکه بینالمللی اعلام کرده بود، اما در روز ۲۸ اسفند ۱۲۹۴ نظامیان ارتش روسیه تزاری، اصفهان را اشغال کرده و فجایعی را مرتکب شدند که اخبارش ایرانیان را در آستانه سال جدید ۱۲۹۵، عزادار کرد.
نوروز ۱۳۰۵. تخریب قبور ائمه بقیع
چند روز پس از شروع جشنهای نوروز سال ۱۳۰۵ خبر تخریب قبه و بارگاه ائمه بقیع توسط گروههای وهابی عربستان سعودی، کام همه ایرانیان را که عاشق و شیدای مضاجع شریفه اهل بیت خاصه امامان مدفون در بقیع بودند زهر کرد. جسارت وهابیت به قبور ائمه بقیع، خشم علمای ایران را برانگیخت و بیانیههای متعددی از سوی آنان و گروههای مردمی در محکومیت اقدام وهابیها انتشار یافت.
نوروز ۱۳۲۲. جنگ جهانی دوم
نوروز ۱۳۲۲ دومین نوروزی بود که مردم سراسر ایران بر اثر کشیده شدن جنگ جهانی دوم به داخل کشورمان اندوهگین بودند. کشتار، بیماری، قحطی، ناامنی و آوارگی سوغات متفقین برای ایرانیانی بود که از ابتدای وقوع جنگ، بیطرفی خود را اعلام کرده بودند. کمبود نان، کالاهای اساسی و دارو باعث بسیاری اتفاقات بغرنج در آستانه نوروز ۱۳۲۲ شد از جمله اینکه در ۲۶ اسفند ۱۳۲۱ مردم خشمگین تبریز به علت کمبود نان و افزایش فقر و قحطی به عمارت استانداری هجوم بردند و مستر «ویویان» مستشار آمریکایی خواروبار از بیم جان خود به تهران گریخت. وقوع حوادث مشابه در شهرهای دیگر موجب شد، پدیده «عید» در سایه تراژدی جنگ قرار گیرد.
نوروز ۱۳۳۳. سقوط دولت ملی و زلزله طالقان
نوروز ۱۳۳۳ در حالی آغاز شد که فضای جامعه متأثر از کودتای آمریکایی علیه دولت ملی دکتر محمد مصدق بود. همچنین در روز ۵ فروردین ۱۳۳۳ بر اثر زلزله شدید و رانش زمین در قریه «جزنیان» در طالقان، این روستا با همه ساکنانش ناپدید شد. انتشار این خبر تلخ در سراسر ایران و مرگ صدها هموطن به این شکل تراژیک، کام همه مردم ایران را تلخ و عید را به عزای عمومی تبدیل کرد.
نوروز ۱۳۵۸. حوادث کردستان
۳ روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از ۲۵ بهمن ۱۳۵۷ با اعلام لزوم خودمختاری کردستان توسط شیخ عزالدین حسینی، امام جمعه مهاباد و نیز تایید آن توسط عبدالرحمان قاسملو دبیرکل حزب دموکرات کردستان، خطه شمال غرب و غرب ایران آبستن سلسله حوادثی شد که آن را «جریان جداییطلبی» خواندند. حوادثی که نه تنها تا پایان سال که تا سه سال بعد، بسیاری از نیروهای نظامی، انتظامی و امنیتی را به خود درگیر کرد. در ۲۷ اسفند ۱۳۵۷ در درگیریهای شدید سنندج، ستاد ژاندارمری و ساختمان رادیو تلویزیون اشغال شدند. گروههای چپ مثل دمکرات، کوموله و چریکهای فدایی خلق، نیروهای شان را از تمام مناطق کردستان جمع آوری و به سمت سنندج حرکت کردند و از این رو نخستین نوروز پس از انقلاب که میرفت به جشن بزرگی تبدیل شود را به عزا مبدل کردند.
نوروز ۱۳۶۰. جنگ تحمیلی
سال ۱۳۵۹ درحالی به پایان میرسید که ارتش بعث عراق در نیمه آن به قصد اشغال استانهای غربی به کشورمان حمله کرده بود و از این رو هزاران نفر از عناصر ذکور از ابتدای پاییز در استانهای غربی سرگرم دفاع از حدود و ثغور کشور بودند. به تبع آن تهران و شهرهای دیگر نیز هر روز شاهد تشییع پیکر شهدایی بود که هرکدامشان، پسر، پدر، برادر و عضوی از خانوادهها بودند. شدت گرفتن این وضعیت در آستانه نوروز ۱۳۶۰ موجب شد که این عید، رنگوبوی متفاوتی نسبت به نوروزهای قبلی ایرانیان بگیرد. وضعیتی که تا ۷ سال بعد استمرار داشت.
نوروز ۱۳۶۷. موشک باران تهران
در اسفند ۱۳۶۶، صدام با حمایت امریکا و شوروی، تصمیم گرفت که جنگ را علاوه بر خطوط عملیاتی به پایتخت نیز بکشاند و از این رو در آستانه نوروز ۱۳۶۷، جنگ شهرها را کلید زد و با هدف قراردادن تهران، علناً پایتخت ایران را به صحنه جنگ تبدیل کرد. موشکباران و بمباران تهران آنهم در شرایطی که مردم در آستانه خریدهای سال جدید بودند موجب شد صدها نفر از مردم تهران به شهادت برسند و عید به عزا مبدل شود.
نوروز ۱۳۷۶. زلزله اردبیل
در اسفند ۱۳۷۵ وقوع زلزله ۵.۵ ریشتری با مرکزیت استان اردبیل که در استانهای همجوار مانند گیلان و استانهای دورتر مثل کردستان نیز احساس شد، مرگ بیش از ۱۰۰۰ نفر را در پی داشته و منجر به خرابیهای گستردهای در خطه شمال غرب شد. این واقعه تلخ موجب ناراحتی عمومی در جامعه ایران شد و ایرانیان علاوه بر کمکهای نقدی، بسیاری از خریدهای عید خود از جمله لباسهای نو را روانه مناطق زلزله زده کردند.
نوروز ۱۳۹۸. سیل گسترده در سراسر کشور
با تشدید بارش باران در کشور از ۲۷ اسفند ۱۳۹۷، استانهای گلستان و مازندران درگیر سیل وحشتناک شده و این وضعیت تا ۲۹ اسفند بعد به چند استان دیگر کشور هم سرایت کرد. تا روز اول فروردین، سیل صدها نفر از مردم ایران را به کام مرگ فرستاد و بسیاری از مسافران نوروزی را که به شهرهای دیگر سفر کرده بودند با خود برد که اجساد بسیاری از آنها هرگز پیدا نشدند.
نوروز ۱۳۹۹. فراگیری ویروس کرونا
در بیستمین سال قرن بیستم، جایی که بشر ادعای از بین بردن بسیاری از بیماریهای همهگیر را میکرد، ناگهان ویروسی به نام کووید-۱۹ که بعدها توسط رسانهها به «کرونا» موسوم شد خیلی زود از ماههای ابتدایی سال ۲۰۲۰ در جهان فراگیر شد. در ایران نیز با مشاهده نخستین ابتلا به این ویروس در بهمن ۱۳۹۸، تلاش بسیاری برای جلوگیری از شیوع این ویروس صورت گرفت که بیفایده بود و در عرض دو ماه تا نوروز ۱۳۹۹، دهها نفر از ایرانیان کشته شده و نوروز در جامعه رسما به عزا تبدیل شد. وضعیتی که در نوروز ۱۴۰۰ نیز تکرار شد.
آنچنانکه مشاهده شد، ایرانیان در طول یکصد و بیست سال اخیر، از مشروطه تا کنون، نوروزهایی سخت را نیز پشت سر گذاشتهاند، نوروزهایی که در آن فضای ابهام و تردید و غم و رنج با امید و نگاه به آینده، ممزوج بوده است. بی شک نوروز فعلی، سختترین نوروزی است که در سده اخیر با آن مواجه شدهایم، اما تجربههای تاریخی نشان میدهد ما با پشتوانه مردمی و تمدنی خود، از این گردنۀ سخت نیز به سلامت عبور خواهیم کرد و در دفاع همهجانبه از کشور موفق خواهیم بود.
پژوهشگر: محمد گرشاسبی