روایت کارآفرینان اجتماعی از کار خیر پایدار و توانمندسازی روستایی
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، عصر ۲۷ آبان ۱۴۰۵، دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران از ساعت ۱۶:۳۰ تا ۱۷:۳۰ میزبان پنل تخصصی «زنجیرهٔ اثر»؛ به عنوان دومین پنل نشست «کارآفرینی برای تغییر اجتماعی» بود؛ پنلی با زیرعنوان «رشد کسبوکار و اثر اجتماعی؛ از تأمین مالی و توانمندسازی تا دسترسی به بازار» که در آن سه چهره از حوزه کارآفرینی اجتماعی ایران گرد هم آمدند: سارا شاهرخی؛ بنیانگذار و رئیس هیئتمدیره مجموعه ایفا، آمال موسوی؛ کارآفرین اجتماعی؛ پژوهشگر و مدرس کسبوکار و رئیس هیئتمدیره خانه امکان، و دکتر محمد طاهانژاد؛ رئیس آکادمی خیر ایران.
زنجیره اثر؛ از ایده تا بازار در کارآفرینی اجتماعی
در آغاز برنامه، سارا داریان بهعنوان مدیر و مجری این نشست در تشریح هدف از برگزاری رویداد توضیح داد: در این پنل میخواهیم زنجیره کارآفرینی اجتماعی را از لحظه شکلگیری یک ایده تا رسیدن آن به بازار بررسی کنیم. هر سه کارآفرین اجتماعی که امروز در خدمتشان هستیم، بهنوعی حامی کسبوکارهای دیگراناند و زمینه رشد و توسعه آن را فراهم میکنند.
سپس از سارا شاهرخی؛ رئیس هیئتمدیره و بنیانگذار مجموعه ایفا، آمال موسوی؛ کارآفرین اجتماعی، پژوهشگر و مدرس کسبوکار و رئیس هیئتمدیره خانه امکان، و دکتر محمد طاهانژاد؛ رئیس آکادمی خیر ایران، دعوت به عمل آورد تا به عنوان مهمانان برنامه به پنل «زنجیره اثر» بپیوندند.

خانه امکان و پروژهای برای «پسران حل مسئله»
در بخش نخست این برنامه، تیزر فعالیتهای «خانه امکان» پخش شد و حاضران بهشکل اجمالی در جریان ماهیت این مجموعه و فعالیتهای آن قرار گرفتند. در این تیزر ضمن معرفی تجربه موفق پروژه سلامت زنان با عنوان «تن و توان»، حاضران از پروژه «پسران حل مسئله» که به آموزش و خلق اثر پسران نوجوان اختصاص دارد، باخبر شدند.
مدیر خانه امکان: «خانه امکان میکوشد در فعالیتهای داوطلبانه و دیگر برنامههای خود، بستر انجام کارهای معنادار و اثرگذار را فراهم آورد و به توسعه کار دل یاری برساند.»
ایفا؛ حامی پایدار کسبوکارها
سپس، سارا شاهرخی؛ مدیر مجموعه ایفا، درباره اولین جرقه شکلگیری این مجموعه به حاضران گفت: شروع این کار کاملاً تصادفی بود. من اصلاً در فضای خیریه و صنعت خیریه فعال نبودم و در یک شرکت نفت و گاز کار میکردم. شرکت ما یک خیریه کوچک داشت که تعدادی از کارکنان بهصورت داوطلبانه در آن فعالیت میکردند و من هم از همانجا با این فضا آشنا شدم. در سه سالی که آنجا فعالیت داشتم، متوجه شدم حتی یک نفر هم از سطح پوشش حمایتی ما خارج نشده است. از آن پس، تصمیم گرفتم به افراد توانمندی یاری برسانم که به دنبال صدقه نیستند، بلکه فرصتی میخواهند تا روی پای خود بایستند.
شاهرخی با اشاره به استفاده از فناوری برای گسترش این مدل تأکید کرد: ازآنجاکه از فضای کسبوکار میآمدم، تصمیم گرفتم کمکها را در قالب قرض و همراه با بیزینس کوچینگ ارائه دهم. ما یکی از نخستین پلتفرمهایی بودیم که کار را با استفاده از تکنولوژی پیش بردیم تا با هزینهای کم، تمام ایران را پوشش دهیم؛ به این شکل کسی که در تهران ساکن است، میتواند به کشاورزی در سیستان و بلوچستان یا برنجکاری در شمال کشور کمک کند.
خانه امکان؛ از زیست کارگری تا توسعه اجتماعی
در ادامه آمال موسوی؛ مدیر خانه امکان، بهعنوان دومین کارآفرین این پنل، مسیر ورود خود به این عرصه را چنین روایت کرد: من حدود ۲۵ تا ۲۶ سال در صنعت و فضای کارخانهای حضور داشتهام و از نزدیک با زیست کارگری آشنا بودهام. یکی از دغدغههای جدی من، گسست میان فضای اخلاقی و فضای کاری افراد بود. پس از طی مسیرهای مختلف از اخلاق تا رهبری و کوچینگ، در نهایت به کارآفرینی اجتماعی رسیدم؛ مدلی که هم کرامت انسانی را حفظ میکند و هم به پایداری اقتصادی و توانمندسازی کمک میکند.
موسوی همچنین درباره آغاز فعالیت خانه امکان توضیح داد:. از سال ۱۳۹۸ فعالیت جدی خود را در خانه امکان آغاز کردیم؛ مجموعهای که از یکسو در زمینه توسعه کسبوکارهای اجتماعی مشاوره میدهد، از سوی دیگر در حوزه مسئولیت اجتماعی سازمانی فعال است و بخش مهمی از فعالیت خود را نیز به فرهنگسازی و گفتمانسازی اختصاص داده است.

خیر ایران؛ از «کار خیر اولویتدار» تا توانمندسازی خیریهها
سپس طاهانژاد سخنانش را از پیشینه بنیاد خیریه راهبری آلا آغاز کرد؛ مجموعهای که فعالیتش را حدود سال ۱۳۸۸ با این شعار کلید زده بود: «انجام کار خیر اولویتدارِ بر زمینمانده». به گفته او، فعالیتهای بنیاد بر این مبنا شکل گرفت که هر اقدام هم نفع عمومی داشته باشد، هم در اولویت باشد و هم پیش از آن کسی سراغش نرفته باشد.
طاهانژاد درباره گسترش فعالیت این بنیاد افزود: در سالهای بعد، چند مجموعه با همین رویکرد در زیرمجموعه بنیاد شکل گرفتند؛ از جمله «مرکز کنترل سرطان ایرانیان»، یا «مکسا». این مرکز در کنار توجه به پیشگیری، بر مراقبت از بیماران در مرحله پایانی بیماری نیز تمرکز کرد و خدمات لازم را بهصورت رایگان در خانه به آنان ارائه داد.
مدیر آکادمی خیر ایران: «فعالیتهای بنیاد بر این مبنا شکل گرفت که هر اقدام هم نفع عمومی داشته باشد، هم در اولویت باشد و هم پیش از آن کسی سراغش نرفته باشد.»
مدیر آکادمی خیر ایران در ادامه به پیامدهای تصمیمگیری بدون نیازسنجی و اطلاعات کافی اشاره کرد. به باور طاهانژاد، بعضی فعالیتهای خیریه، با وجود نیت خیر، ممکن است به تداوم چرخه فقر کمک کنند و در این حوزه، دانش، داده و مهارتهای نرم کمبودهای مهمی هستند.
او در این خصوص یادآور شد: مجموعه «خیر ماندگار» با رویکردی دانشبنیان برای پاسخ به همین نیاز شکل گرفت. خیر ماندگار فعالیت خود را از حدود سال ۱۳۹۳ آغاز کرد و امروز با نام «خیر ایران» شناخته میشود؛ مجموعهای با چهار بخش که شامل پژوهشکده خیر ایران، واحد فرهنگ خیر ایران، سامانه خیر ایران و آکادمی خیر ایران میشود.

ایفا؛ تأمین مالی کسبوکارها و شکلگیری زنجیره ارزش
در بخش دیگری از این پنل، شاهرخی در پاسخ به درخواست مجری برای روایت تجربهای اثرگذار از ایفا، ابتدا سازوکار این مجموعه را تشریح کرد و ابراز داشت: ایفا پلتفرمی برای تأمین مالی جمعی است که قرضگیرندگان را به قرضدهندگان وصل میکند.
براساس گفتههای او، بسیاری از قرضگیرندگان در روستاها کسبوکار دارند، اما برای راهاندازی یا توسعه آن به منابع مالی دسترسی ندارند؛ در سوی دیگر نیز خیّرین هستند که میخواهند بهجای کمک مقطعی، از ایجاد درآمد پایدار برای یک خانواده حمایت کنند.
شاهرخی همچنین در خصوص آمار اشتغالزایی در پلتفرم ایفا تصریح کرد: این مجموعه از سال ۱۳۹۹ به بعد حدود هزار و دویست تا هزار و سیصد شغل ایجاد کرده و در مجموع، بیش از سههزار شغل در ارتباط با فعالیتهایش شکل گرفته است. ایفا در حدود چهارصد روستا فعالیت میکند و حمایت از کسبوکارها میتواند خانواده را از نیاز به کمکهای خیریه بینیاز سازد.
او در تشریح نمونهای از پیوند میان چند کسبوکار در یک روستا افزود: یکی از دریافتکنندگان وام ایفا، نانوایی فانتزی راهاندازی کرده بود و نانهایش را به روستاهای اطراف نیز میفرستاد. او برای تهیه نان جو، جوی محلی را آماده میکرد و از آسیاب کسبوکاری استفاده میکرد که فرد دیگری با دریافت وام از ایفا راه انداخته بود. آن کسبوکار نیز محصولاتش را به شیرینیفروشیها و مشتریان دیگر میفروخت.
شاهرخی این نمونه را نشانه شکلگیری زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی در روستا دانست که هر کسبوکار در آن به پویایی کسبوکار دیگری یاری میرساند.

شفافیت مالی و بازپرداخت وامها
در ادامه، سارا شاهرخی در پاسخ به پرسش مدیر نشست درباره شفافیت عملکرد ایفا، عنوان کرد: شفافیت یکی از دلایل اصلی انتخاب مدل پلتفرمی بوده است. در ایفا مشخص است هر مبلغ به کدام فرد و برای کدام طرح رسیده و خیرین میتوانند اطلاعات طرحهای تأمین مالیشده و روند بازپرداخت را از طریق پنل کاربری خود دنبال کنند.
مدیر مجموعه ایفا: «شفافیت یکی از دلایل اصلی انتخاب مدل پلتفرمی بوده است. در ایفا مشخص است هر مبلغ به کدام فرد و برای کدام طرح رسیده و خیرین میتوانند اطلاعات طرحهای تأمین مالیشده و روند بازپرداخت را از طریق پنل کاربری خود دنبال کنند.»
به گفته او، مبلغی که خیّر برای طرح انتخاب میکند مستقیماً به دریافتکننده میرسد و هزینههای اجرایی ایفا جداگانه و با افزودهشدن مبلغی معادل هفت تا ده درصد تأمین میگردد.
احیای ابریشمبافی در مهرجان
در بخش دیگری از نشست، سارا داریان از آمال موسوی خواست درباره یکی از تجربههای اثرگذار خانه امکان صحبت کند. موسوی با اشاره به کسبوکار اجتماعی «چقوچق» گفت: همکاری جدیتر خانه امکان در روستای مهرجان، واقع در منطقه خور و بیابانک که روستایی با پیشینه طولانی در هنر ابریشمبافی است، شکل گرفت. به گفته موسوی، هدف پروژه، احیای کارگاههای ابریشمبافی بود که هم به اشتغالزایی مربوط میشد و هم بازآفرینی هنر و سنت محلی را دنبال میکرد.
آکادمی خیر ایران؛ «خیریهای برای خیریهها
در ادامه این هماندیشی، طاهانژاد با اشاره به فعالیتهای آکادمی خیر ایران و قدرت اثرگذاری آن یادآوری کرد: ما خیریهای برای خیریهها هستیم. هدف آکادمی این است که مؤسسات خیریه و سازمانهای مردمنهاد علمیتر و حرفهایتر کار کنند و با مشکلات حقوقی و اجرایی کمتری روبهرو شوند.
او همچنین از برگزاری کارگاههای تخصصی هفتگی، نشستهای «یکبهیک» برای تبادل تجربه میان مؤسسات و رویدادهای استارتاپی سهروزه «رویش» در استانهای مختلف خبر داد. براساس اعلام او، تاکنون بیش از صد و پانزده کارگاه برگزار شده و بخشی از محتوای آموزشی مجموعه نیز در قالب کتاب، پادکست، مقاله و فیلم تولید گشته است.
چالشهای کارآفرینی اجتماعی در شرایط بحران
در بخش پایانی پرسشوپاسخ این پنل، مدیر نشست از سارا شاهرخی درباره تأثیر فشارهای ژئوپلیتیکی و بحرانهای اخیر بر ایفا و کسبوکارهای تحت حمایت آن جویا شد. شاهرخی در این باره اظهار داشت: مجموعه ایفا، چون در حوزه کسبوکار فعالیت میکند، با بسیاری از چالشهای مشابه دیگر کسبوکارها؛ از جمله محدودشدن منابع مالی و افزایش تورم مواجه است.
با اینحال، این کارافرین اجتماعی تأکید کرد که دشواریهای سالهای گذشته باعث نشده به توقف فعالیت فکر کند و افزود: آدمهایی که دنبال راهحل هستند، چالشها را میبینند، برایشان راهحل پیدا میکنند، روشهای تابآوری را به کار میگیرند و مسیرشان را ادامه میدهند.
او همچنین از تلاش نوجوانانی گفت که بهعنوان منتور با ایفا همکاری دارند و برای حل مسائل کشور، محیطزیست و آینده میکوشند. شاهرخی این میزان از دغدغهمندی را مایه امید و انرژی فراوان برای ادامه مسیر دانست.

گستره فعالیت خانه امکان و توجه به معنا
در بخش دیگری از پرسش و پاسخ این نشست، موسوی در پاسخ به پرسش یکی از حاضران درباره جامعه هدف خانه امکان شفافسازی کرد: خانه امکان از ابتدا با هدف توسعه کسبوکارهای اجتماعی شکل گرفت؛ کسبوکارهایی که در کنار اثرگذاری اجتماعی، پایداری اقتصادی نیز داشته باشند. مخاطبان این بخش فقط در روستاها نیستند و هر فرد یا مجموعهای که بخواهد کسبوکاری اثرگذار و از نظر مالی پایدار طراحی کند، میتواند از کمپها و دورههای خانه امکان بهره بگیرد.
موسوی سپس به وجه دیگری از رویکرد این مجموعه پرداخت و عنوان کرد: یکی از شکلهای مهم محرومیت، تهیبودن از معنا و نداشتن هدف و چشمانداز در زندگی است. او تأکید کرد که معناداشتن چشمانداز به معنای نادیدهگرفتن فقر اقتصادی نیست، بلکه توجه به این نکته است که معنا میتواند زمینه امید و حرکت را فراهم سازند. او افزود خانه امکان میکوشد در فعالیتهای داوطلبانه و دیگر برنامههای خود، بستر انجام کارهای معنادار و اثرگذار را فراهم آورد و به توسعه کار دل یاری برساند.
مراقبت از جامعه محلی با گسترش کارآفرینی
در ادامه شاهرخی با اشاره به فعالیت ایفا در روستاهای حاشیه زاگرس یادآور شد:
فراهمکردن معیشت پایدار میتواند از فشار روزافزون بر محیط زیست بکاهد. از نظر او، مقیاسپذیری نباید صرفاً به معنای گسترش کمی فعالیت یک مجموعه باشد و همواره باید مراقب بود این توسعه به جامعه محلی، فرهنگ آن و محیط زیست آسیبی نرساند.

آموزش یا انگیزه درونی؟
سپس دکتر محمد طاهانژاد در پاسخ به پرسش یکی از حاضران پیرامون آموزشهای لازم برای ورود به کارآفرینی اجتماعی، توضیح داد: آموزش بهتنهایی برای آغاز حرکت کافی نیست و باید به معنای زندگی و انگیزه درونی نیز توجه نشان داد. او با اشاره به کارآفرینان پیشگامی که پیش از برخورداری از آموزشهای آکادمیک گسترده، با انگیزه و معنایی درونی کار خود را آغاز کردهاند، متذکر شد که آموزش میتواند در ادامه مسیر به تکمیل تواناییها یاری رساند.
طاهانژاد همچنین اعلام کرد که در زمینههایی مانند پایاننامه و پرسشنامههای پژوهشی، در حد توان، همراه و پشتیبان پژوهشگران خواهد بود.
دعوت به «سرزمین امکان»
در واپسین بخش از گفتوگو، آمال موسوی با اشاره به پرسشهای مطرحشده از سوی حاضران، مخاطبان را به تأمل درباره دو مفهوم «سرزمین فقدان» و «سرزمین امکان» فراخواند. او اظهار داشت که سرزمین فقدان، سرزمین نبودنها، کاستیها و مشکلاتی است که نباید آنها را نادیده گرفت؛ اما در کنار آن میتوان از جایگاه عاملیت نیز به مسائل نگاه کرد.

موسوی این نگاه را با طرح این پرسش شرح داد: «من چه کاری میتوانم انجام بدهم؟» به اعتقاد او، در سرزمین امکان، فرد خود را فاعل و کنشگر میبیند و بهجای جستوجوی مقصر، میکوشد با وجود واقعیتهای دشوار، راهی برای ایجاد تغییر هموار سازد. او کارآفرین اجتماعی را کسی توصیف کرد که در کنار دیدن کاستیها، به امکان کنش و ساختن زندگی معنادار نظر دارد و از حاضران خواست در کنار دیدن سرزمین فقدان، سرزمین امکان را نیز از نظر بگذرانند.
در بخش پایانی این نشست، دکتر شکوه علیزاده از سخنرانان دعوت کرد تا با حضور در کلاسهای دانشکده کارآفرینی، پیرامون کارآفرینی اجتماعی با دانشجویان به گفتوگو بنشینند. او ضمن اشاره به استقبال پرشور دانشجویان از این درس در هر نیمسال، گفت:
حضور فعالان این حوزه میتواند افق دید دانشجویان را گسترش دهد و تجربهای نو در اختیار آنان بگذارد. علیزاده همچنین ابراز امیدواری کرد که در آیندهای نزدیک، رشته کارآفرینی اجتماعی در ایران راهاندازی شود و این حوزه بهعنوان مسیری برای کسب درآمد و اداره یک تیم، در کنار خلق منفعت اجتماعی، جایگاه ویژهتری پیدا کند.
در نهایت، با حضور دکتر زارعی و جمعی از حاضران، از سارا شاهرخی، مهدی توکلی، محمد طاهانژاد، سارا داریان و آمال موسوی با اهدای لوح، تقدیر بهعمل آمد.
گزارش از نیلوفر بختیاری