«مهم این است که نخستین قدم را برداریم»
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، نشست «کارآفرینی برای تغییر اجتماعی»، چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵، از ساعت ۱۵:۳۰ تا ۱۸، در دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران برگزار شد. این برنامه بهمناسبت دهمین هفته جهانی کارآفرینی و با شعار «تابآوری در بحران، هوشمندی در بازآفرینی و ارزشآفرینی در آینده»، در دو بخش «اثر در قاب» و «زنجیره اثر» به بررسی نقش روایت، نوآوری و کسبوکار در پاسخگویی به مسائل اجتماعی پرداخت.
در این نشست مهدی توسلی؛ مدیر مجموعه مردمنهاد خیر ایران؛ دکتر داوود طالقانی؛ جامعهشناس، نویسنده و مدرس دانشگاه، سارا داریان؛ مجری و میزبان نشست، سارا شاهرخی، مدیرعامل مجموعه ایفا، محمد طاهانژاد؛ مدیر آکادمی خیر ایران، آمال موسوی؛ مدیر خانه امکان، دکتر شکوه علیزاده؛ عضو هیئت علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران و دکتر بردیا فرزامفر؛ مدیرعامل و رئیس هیئتمدیره شرکت مدوازیستدارو حضور به هم رساندند.
در پنل نخست با نام «اثر در قاب»، مستند «آخرین تعمیرگاه» با موضوع آسیبهای اجتماعی نمایش داده شد و پس از آن حاضران درباره بازنمایی فرصتهای برابر، نقش نهادهای آموزشی و اثر اجتماعی روایت فیلم به گفتوگو پرداختند. در پایان نیز دکتر بردیا فرزامفر؛ داروساز و کارآفرین ایرانی تجربیات خود را در تولید محصولات زیستی و داروهای موردنیاز کشور بیان کرد. پنل دوم نیز به بیان تجربههای کارآفرینی اجتماعی، از تأمین مالی و توانمندسازی تا دسترسی به بازار، اختصاص داشت.
تعمیر سازی شکسته یا ترمیم قلبی مجروح؟
برنامه با نمایش مستند «آخرین تعمیرگاه»، ساخته سال ۲۰۲۳ در لسآنجلس آغاز شد؛ اثری که جایزه اسکار را نیز از آن خود کرده است. پس از نمایش این اثر، دکتر مهدی توسلی و دکتر داوود طالقانی با همراهی مخاطبان درباره این فیلم به گفتوگو نشستند.
در ابتدای این بخش، داوود طالقانی با اشاره به خط روایت مستند توضیح داد: فیلم هم زندگی کارکنان تعمیرگاه را دنبال میکند و هم راوی تجربه دانشآموزانی را روایت میکند که از خدمات تعمیر ساز بهره میبرند. این دانشآموزان درباره احساس و تجربه خود از سازهایی صحبت میکنند که در مدرسه با آنها سروکار دارند.
«کودکان خانوادههای کمبرخوردار ممکن است در خانه کمتر با هنرها و مهارتهای فرهنگی آشنا شوند. مدرسه میتواند بخشی از این فاصله را جبران کند و فرصتی در اختیار دانشآموزان بگذارد تا سرمایه فرهنگی خود را افزایش دهند.»
به گفته این جامعهشناس، مستند «آخرین تعمیرگاه» روایتی عاطفی و تأثیرگذار دارد، اما در کنار آن، زیرمتنی اجتماعی را نیز پیش میبرد. طالقانی یکی از پیامهای فیلم را اهمیت نهادها در ایجاد فرصتهای برابر دانست و تصریح کرد: مدرسه و آموزشوپرورش میتوانند نقش واسطه را بر عهده بگیرند و با فراهمکردن امکان تعمیر سازها، دسترسی به موسیقی را برای دانشآموزانیکه توان خرید سازهای گرانقیمت را ندارند، آسان کنند. در این معنا، تعمیرگاه تنها محل تعمیر ابزار موسیقی نیست؛ بخشی از سازوکاری است که به دانشآموزان فرصت یادگیری و مشارکت میدهد.

این نویسنده و مدرس دانشگاه موضوع را با نظریه «سرمایه فرهنگی» پییر بوردیو، جامعهشناس فرانسوی، پیوند زد و یادآور شد: کودکان خانوادههای کمبرخوردار ممکن است در خانه کمتر با هنرها و مهارتهای فرهنگی آشنا شوند. مدرسه میتواند بخشی از این فاصله را جبران کند و فرصتی در اختیار دانشآموزان بگذارد تا سرمایه فرهنگی خود را افزایش دهند.
طالقانی با اشاره به کتاب «تمایز» بوردیو افزود: کودکان طبقات کارگر و گروههای کمبرخوردار معمولاً فرصتهای کمتری برای آشنایی با موسیقی و هنرهای دیگر دارند. سینما نیز بهدلیل ارزانتر و در دسترستر بودن، میتواند یکی از راههای آشنایی خانوادههای کارگری با هنر باشد.
در ادامه، او پرسشی را درباره دوام این الگو مطرح کرد و افزود: «اگر این مدل موفق بوده، چرا عنوان فیلم «آخرین تعمیرگاه» است؟ چرا بهجای مجموعهای از تعمیرگاههای فعال، تنها یک نمونه از این تعمیرگاهها در لسآنجلس باقی مانده است؟» به گفته او، همین پرسش سبب خواهد شد فیلم را فرصتی برای فکرکردن به علت محدودماندن و از بین رفتن چنین تجربههایی بدانیم.
او در پایان، تعمیر سازها را به حفظ سرمایه اجتماعی و کمک به افرادی پیوند داد که در زندگی دشواریهایی را پشت سر گذاشتهاند و پیرامون این تحلیل توضیح داد: «همانطور که یک ساز خراب لزوماً از رده خارج نمیشود، انسانها هم نباید بهدلیل قرارگرفتن در موقعیتی سخت از جامعه کنار گذاشته شوند.» به گفته او، نهادهای عمومی و میانجی میتوانند با فراهمکردن حمایتهای لازم، راه بازگشت افراد به جامعه و ایفای نقش اجتماعیشان را هموار کنند.

«آخرین تعمیرگاه»؛ نگاهی به دشواریهای کودکی
مهدی توسلی در بخش دیگری از تحلیل خود با اشاره به دیالوگی از فیلم توضیح داد: ساز شکسته را میتوان تعمیر کرد، اما شکستهای عاطفی، روحی و ذهنی کودکان به این سادگی ترمیم نمیشوند. ترجیح میدهم عنوان فیلم را در ذهن خود «آخرین ترمیمگاه» بگذارم، نه«آخرین تعمیرگاه».
«همیشه به پروژههای بزرگ و پیچیده نیاز نیست و گاهی تغییر یک روش یا فرایند میتواند راهی برای پاسخدادن به یک نیاز اجتماعی باز کند.»
دکتر توسلی درباره اهمیت این روایت در بیان آسیبهای اجتماعی توضیح داد: فیلم زندگی کودکانی از اقشار کمبرخوردار و کارکنانی را روایت میکند که هرکدام تجربهها، رنجها و دشواریهای خاص خود را دارند. به گفته او، اهمیت این روایت در آن است که داستانگویی میتواند در ایجاد تغییر اجتماعی نقش داشته باشد.

مدیر مجموعه خیر ایران با اشاره به اهمیت تغییرات کوچک در چرخه حل مسایل جامعه توصیه کرد: «همیشه به پروژههای بزرگ و پیچیده نیاز نیست و گاهی تغییر یک روش یا فرایند میتواند راهی برای پاسخدادن به یک نیاز اجتماعی باز کند.» به گفته داور جشنواره نیکوکاری فجر، در این مستند تجربه و روایت خود کودکان و کارکنان در کنار هم قرار میگیرد و چرخهای میسازد که در آن مسئله اجتماعی با راهحلی اجتماعی پیوند میخورد.
اثر اجتماعی باید در مدلی پایدار ایجاد شود
در بخش دیگری از این نشست، دکتر شکوه علیزاده؛ عضو هیئت علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران، با دکتر بردیا فرزامفر؛ مدیرعامل و رئیس هیئتمدیره شرکت مدوازیستدارو، به گفتوگو پرداخت.
عضو هیئت علمی دانشکده کارآفرینی، کارآفرینی اجتماعی را مفهومی گسترده دانست و اذعان کرد: «یکی از ویژگیهای اصلی کسبوکار اجتماعی، خلق ارزش اجتماعی است؛ یعنی شناسایی یک نیاز، دغدغه یا معضل اجتماعی و ارائه راهحلی پایدار و اقتصادی برای آن.» علیزاده در توضیح اهمیت فعالیت در حوزه دارو و سلامت، به تجربهای در ارتباط با بیماران هموفیلی اشاره کرد و یادآور شد فراهمکردن دسترسی داخلی به داروهای موردنیاز چه ارزش اجتماعی بزرگی ایجاد میکند. سپس از بردیا فرزامفر خواست حاضران را در جریان مسیر حرفهای و تجربه کارآفرینی خود قرار دهد.
از تولید کیت تشخیص بیماری تا فرآوردههای حیاتی پلاسما
دکتر بردیا فرزامفر؛ مدیرعامل مدوازیستدارو، در تشریح مسیر فعالیتش در صنعت داروسازی، به آغاز کار پژوهشی خود در انستیتو پاستور و پروژه هپاتیت ب اشاره کرد و گفت: پیشرفت این پروژه با دشواریهایی همراه بود و بهکندی پیش میرفت. همزمان، تیم ما طراحی کیت تشخیص ایدز را آغاز کرد و توانست برای نخستینبار در ایران پروتئین موردنیاز آن را به روش نوترکیب تولید کند.
فرزامفر سپس پیرامون مسئولیت خود در پروژه فرآوری مشتقات پلاسما که به تولید صنعتی محصولاتی مانند آلبومین و IVIG انجامیده است، سخن گفت. به گفته او اهمیت این پروژه فقط به تولید داخلی محدود نمیشود، چراکه این محصولات برای بسیاری از بیماران حیاتیاند و دسترسی به آنها برای بسیاری از بیماران مسئله مرگ و زندگی است. او همچنین یادآور شد که پیش از ایجاد این ظرفیت، بخش قابلتوجهی از ارز کشور برای واردات این فرآوردهها اختصاص یافته است. به گفته او اکنون با تأسیس شرکت دیگری با این فناوری، بخش بزرگی از نیاز کشور در داخل تأمین شده و در مورد بعضی محصولات دارویی، دسترسی مردم در ایران حتی از برخی کشورهای پیشرفته غربی آسانتر است.

چالشهای تولید و انتخاب دوباره مسیر سلامت
پس از مرور مسیر شکلگیری این فعالیتها، دکتر شکوه علیزاده به دشواریهای ادامه کار در این حوزه پرداخت. او فعالیت فرزامفر و تیمش را نمونهای از کار در حوزهای پیشرفته و مرتبط با یکی از نیازهای مهم جامعه دانست؛ حوزهای که با وجود اهمیت اجتماعی، با مشکلاتی از جمله مسائل بیمه، حمایت مالی دولت و دشواریهای اقتصادی روبهروست. علیزاده با اشاره به تجربه همکاری خود با پروژه «قهرمانان نوآوری» در معاونت علمی و فناوری افزود: «مشاهده فعالیتهای این مجموعهها برایم مایه افتخار بوده است.»
در ادامه، دکتر فرزامفر درباره دشواریهای اقتصادی مسیر کارآفرینی خود گفت: در چنین فعالیتی از یکسو دارو باید به دست بیمار مبتلا به سرطان یا هپاتیت برسد و این موضوع اهمیت انسانی و اجتماعی دارد؛ از سوی دیگر، با مشکلات اقتصادی، تعهداتی که دولت به آنها عمل نمیکند و کمبود منابع مالی مواجه هستیم.
او همچنین از مسیری که خود و همکارانش انتخاب کردهاند، ابراز رضایت کرد و افزود: «گاهی فشار مشکلات تأمین مالی دولت به صنعت منتقل میشود و بسیاری از مجموعهها ممکن است دیگر توان ادامهدادن نداشته باشند؛ بااینحال، تیم ما تا جایی که توان داشته باشد کار را ادامه میدهد و گسترش میدهد.»
«مهم این است سد نخست را بشکنید»

این کارآفرین صنعت داروسازی در راستای بیان دشواریهای راهش در تجربه راهاندازی پروژه فرآوری پلاسما یادآور شد: «حدود ۴۰ سال بود که دولت میخواست چنین کاری را انجام دهد، اما پروژه به نتیجه نرسیده بود.» به گفته او، چند بار نیز هزینههای چندمیلیوندلاری برای انتقال فناوری به شرکتهای خارجی پرداخت شده است. با وجود این پیشینه، تیم او این مجموعه کار را با ظرفیتی بسیار پایینتر از ظرفیت مطلوب اقتصادی آغاز کردهاند که ظرفیتی در حدود ۳۰ تا ۵۰ هزار لیتر است.
او برای توضیح اهمیت آغاز پروژه، تلاش برای راهاندازی آن را به نخستین پرواز برادران رایت تشبیه کرد و افزود: «بشر هزاران سال رؤیای پرواز داشت. برادران رایت در سال ۱۹۰۳ توانستند نخستین پرواز موفق را انجام دهند؛ پروازی کوتاه که فقط چند ثانیه طول کشید. مهم این بود که نخستین قدم برداشته شد.»
در نهایت، فرزامفر با اشاره به وجود فرصتهایی در کشورهای دیگر، علاقه خود را به ادامه فعالیت در ایران بیان کرد و تآکید نمود: «شخصاً به فعالیت در ایران علاقهمندم و از حضور در کشور خوشحالم.»
در پایان این بخش، با حضور دکتر زالی و دکتر عزیزی، از دکتر فرزامفر بهپاس فعالیتهای علمی و مشارکت در دهمین رویداد هفته جهانی کارآفرینی تقدیر شد.
بخش دوم این گزارش که به قسمت دوم نشست اختصاص دارد، بهزودی منتشر خواهد شد.
گزارش از: نیلوفر بختیاری