از صبوری دهقانی تا کشاورزی مهربانانه؛ روایت مرتضی فرهادی از فرهنگ ایرانی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در آیین «باز ایستاده»، مرتضی فرهادی را پژوهشگری مستقل و اندیشمندی یکتا توصیف کرد. او گفت پژوهشهای فرهادی در ثبت تجربههای تاریخی مردم ایران، به شناخت فرهنگ و زیستبوم کشور کمک کرده است.
به گفتهٔ انصاری، ایرانیان در گذشته با فناوریهای سنتی، کشاورزی سازگار با اقلیم و مدیریت هوشمندانهٔ آب خود را با شرایط طبیعی سرزمینشان تطبیق دادهاند. او از بادگیر، قنات، آبانبار، گودالباغچه و روشندان بهعنوان نمونه نام برد و گفت بسیاری از این سازهها امروز در بحث معماری پایدار و حفاظت از محیط زیست مورد توجهاند. معاون رئیسجمهور تأکید کرد بازگشت به این میراث به معنای نادیدهگرفتن فناوریهای نوین نیست، بلکه فرصتی برای بهرهگیری از تجربهٔ تاریخی در کنار دانش امروز است.

ایران، اقیانوسی از فرهنگ
در ادامه فرهادی سخنانش را با ستایش شکیبایی حاضران آغاز کرد و آن را نشانهٔ «صبوری دهقانی» دانست. او گفت پیشتر، هنگام گفتوگو دربارهٔ مدت برنامه، برخی معتقد بودند در روزگار فضای مجازی مردم حوصلهٔ شنیدن سخنان طولانی را ندارند، اما او به این تصور باور نداشت. به گفتهٔ او، کاهش تحمل در فضای مجازی تمام واقعیت جامعه نیست و هنوز در لایههای فرهنگ ایرانی نشانههای بردباری نسلهایی دیده میشود که زندگیشان با زمین، کشت و انتظار پیوند خورده بود. او برای توضیح، به تجربهٔ کشاورزان اشاره کرد که حتی برای بهدستآوردن محصولی ساده، ناگزیرند ماهها تلاش کنند، بذر بپاشند، مراقبت کنند و در انتظار برداشت بمانند.
فرهادی در میان سخنانش با لحنی آمیخته به شگفتی گفت هرچه بیشتر دربارهٔ تاریخ، باستانشناسی، زبانشناسی و فلسفهٔ زندگی ایرانیان مطالعه میکند، بیشتر از گستردگی و پیچیدگی این میراث شگفتزده میشود. به تعبیر او، ژرفا، درازا و پهنا ممکن است حدی داشته باشند، اما فرهنگ ایران اقیانوسی است که هرچه در آن پیش برویم افقهای تازهتری گشوده میشود.
کتابی که جایزه میگیرد، اما در دسترس نیست
فرهادی در ادامه از کتاب «موزههای در باد» یاد کرد که دربارهٔ نقشها و نمادهای کهن بر سنگهای ایران است. به گفتهٔ او، برای گردآوری دادههای این پژوهش، طی چند دهه با همکاری شمار زیادی از دانشجویان، همراهان و عکاسان مناطق کوهستانی و بیابانی ایران پیموده شده و حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار نقش و نماد سنگی شناسایی و ثبت شده که بسیاری از نمونهها به دورههای پیشاتاریخی تعلق دارند. او این آثار را شاهدی بر گستردگی پیشینهٔ هنر در فلات ایران دانست. تاریخگذاری و تفسیر چنین آثاری نیازمند بررسی تخصصی باستانشناختی است.
فرهادی گفت با وجود تقدیرهای رسمی، اثر یادشده سالهاست بهسختی در دسترس قرار میگیرد. او دربارهٔ کتاب «واره» نیز پرسید چرا اثری که مورد استقبال قرار گرفته و جوایزی گرفته، نباید در دسترس علاقهمندان باشد. به باور او، کشوری با پیشینهٔ طولانی کتاب و کتابخانه نباید در فراهمکردن امکان مطالعهٔ آثار پژوهشی خود چنین مشکلاتی داشته باشد و اگر کتابی جایزه بگیرد، اما به دست مخاطبان نرسد، تقدیر از نویسنده نمیتواند جای انتشار و گردش دانش را پر کند.
او در همین بخش از گسترش حضور زنان در آموزش عالی ایران هم یاد کرد و گفت در برخی کلاسهای دانشگاهیاش شمار دانشجویان زن بسیار بیشتر از مردان بوده است. فرهادی این گسترش را ظرفیتی ارزشمند دانست و گفت نسلهای تازهٔ دانشگاهی باید به آثار علمی و فرهنگی دسترسی داشته باشند.

کشاورزی مهربانانه
فرهادی در ادامه مفهومی را معرفی کرد که «کشاورزی مهربانانه» نامید و گفت خود نیز تا چند سال پیش با این تعبیر آشنا نبوده است. به گفتهٔ او، مطالعهٔ بیشتر تاریخ، ادبیات و فرهنگ روستایی ایران او را به این دریافت رساند که در بخشی از سنت کشاورزی ایرانی، تولید محصول فقط برای تأمین نیاز کشاورز و خانوادهاش معنا نداشته و دیگر انسانها، جانوران و حتی نسلهای آینده هم میتوانستند در حاصل کار او سهم داشته باشند.
او از دوران کودکیاش در مهاباد و آشنایی با روستاهای سرزمین پدری گفت و روایت کرد در برخی روستاها پیش از آمادهشدن کامل خرمن، کشاورزان بخشی از محصول را به رهگذران میبخشیدند، بیآنکه دربارهٔ توان مالی یا موقعیت اجتماعی دریافتکننده پرسوجو کنند. او اعتراف کرد در آغاز از این بخشندگی شگفتزده میشده و همین شگفتی بعدها به پرسشی پژوهشی تبدیل شد.
فرهادی در مطالعهٔ آیینهای آغاز کشت دریافت که در برخی سنتهای روستایی، نخستین مشت بذر نه به نام خانوادهٔ کشاورز، بلکه به نیت دیگر موجودات زنده بر زمین پاشیده میشده است. او به عباراتی مانند «برای چرنده، پرنده و درنده» اشاره کرد و گفت در برخی روستاهای منطقهٔ الیگودرز نمونههایی دیده که کشاورزان سهمی هم برای نیازمندان در نظر میگرفتند. از دید او این رفتارها نشانهٔ نوعی اخلاق زیستمحیطی و اجتماعی ریشهدار در عمل روزمرهٔ مردم است.
او میان تجربههای میدانی و ادبیات کلاسیک هم پیوند برقرار کرد و گفت مضمون کاشتن برای دیگران و بهرهمندی آیندگان از تلاش گذشتگان در شعر فارسی نیز بازتاب یافته است. فرهادی در ادامه از نظامی گنجوی و ناصرخسرو یاد کرد. یکی از مضامین مورد تأکید او چنین بود که همانگونه که نسل امروز از درختان و کشتزارهای گذشتگان بهره میبرد، وظیفه دارد برای نسلهای آینده نیز چیزی بر جای بگذارد.
فرهادی همچنین این تعبیر را نقل کرد:
چو در کشت و کار جهان بنگریم
همه ره کشاورز یکدیگریم
در این تصویر، کشاورزی از فعالیتی فردی فراتر میرود و به استعارهای برای زندگی اجتماعی تبدیل میشود؛ گویی انسانها در طول تاریخ، پیوسته برای یکدیگر میکارند و از دسترنج هم بهره میبرند.
نیاکان ما کتابخوان نبودند، اما «کتابشنو» بودند
در بخش پایانی سخنان فرهادی، موضوع کتاب و دانایی بار دیگر به مرکز توجه بازگشت. فرهادی با اشاره به خاطرات و پژوهشهای خود درباره زندگی روستایی گفت که بسیاری از نیاکان ما، با وجود نداشتن سواد خواندن و نوشتن، با محتوای کتابها و روایتهای ادبی آشنایی گستردهای داشتهاند. فرهادی برای توصیف این وضعیت، از اصطلاح «کتابشنو» استفاده کرد. به گفته او، در شبهای طولانی زمستان، مردم روستا گرد هم میآمدند و درحالیکه به کارهایی مانند آمادهسازی پنبه یا دیگر فعالیتهای دستی مشغول بودند، به خواندن کتاب از سوی فردی باسواد گوش میدادند. این نشستها گاه تا پاسی از شب و حتی نزدیک صبح ادامه مییافت. فرهادی با طنز از دشواری پایاندادن به چنین محفلهایی یاد کرد؛ جمعهایی که حاضران آنقدر مشتاق شنیدن ادامه کتاب بودند که گاهی صاحبخانه برای پایان مجلس و استراحت، نیازمند اشاره و یادآوری دیگران میشد.
فرهادی با یادآوری سنت کتابشنوی نیاکان، از مخاطبان خواست اگر در هیاهوی زندگی امروز و فضای مجازی از مطالعه فاصله گرفتهاند، بار دیگر به کتاب بازگردند. او سخنان خود را با سپاسگزاری از حاضران و برگزارکنندگان مراسم به پایان رساند؛ اما مضمون پایانیاش در امتداد همان سخنان آغازین بود: دانایی به صبوری نیاز دارد و صبوری، فضیلتی است که میتوان آن را دوباره در زندگی فردی و جمعی پرورش داد.
منبع: عطنا