سودجویی از رنج: ابرثروتمندان هم بحران اقلیم را می‌سازند، هم از بازسازی آن پول درمی‌آورند
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، گزارش «شکاف فاجعه: چگونه آشوب اقلیمی نابرابری را عمیق‌تر می‌کند و عدهٔ معدودی را ثروتمند می‌سازد» در اکتبر ۲۰۲۶ توسط سازمان بین‌المللی آکسفام و در آستانهٔ برگزاری کنفرانس اقلیمی COP۳۱ در آنتالیا، ترکیه منتشر شد. این گزارش با تکیه بر تحلیل داده‌های مربوط به ثروتمندان، سرمایه‌گذاری‌های آنها، انتشار کربن و مدل‌سازی‌های اقلیمی، نشان می‌دهد که بحران اقلیمی نه یک پدیدهٔ یکسان برای همه، بلکه بحرانی است که نابرابری را تشدید می‌کند، فقرا را آسیب‌پذیرتر می‌سازد و در همان حال، ابرثروتمندان را از دو جهت ثروتمندتر می‌کند: از طریق سرمایه‌گذاری در صنایعی که بحران را ایجاد می‌کنند، و از طریق سود بردن از بازار آمادگی، بازسازی و بازیابی پس از فاجعه.
آکسفام مفهوم «شکاف فاجعه» را به‌عنوان شکاف رو به رشد میان کسانی که می‌توانند خود را از فروپاشی اقلیمی محافظت کنند و کسانی که نمی‌توانند تعریف می‌کند. این گزارش را می‌توان ادامهٔ سنت گزارش‌های آکسفام دربارهٔ نابرابری دانست، اما تمرکز آن این بار بر پیوند مستقیم میان ثروت افراطی، انتشار کربن و سودجویی از فاجعه است.
«شکاف فاجعه: چگونه آشوب اقلیمی نابرابری را عمیق‌تر می‌کند و عدهٔ معدودی را ثروتمند می‌سازد»
Disaster Divide: How climate chaos deepens inequality and enriches the few
گزارش «شکاف فاجعه» نشان می‌دهد که فاجعه‌های اقلیمی به‌طور مساوی تجربه نمی‌شوند و افراد فقیرتر را بیشتر تحت تأثیر قرار می‌دهند. با هر سیل، آتش‌سوزی و خشکسالی، آنها بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرند، آسیب‌پذیرتر می‌شوند و توانایی کمتری برای بازیابی و بازسازی زندگی خود دارند. به بیان کوتاه، نابرابری، رویدادهای شدید آب‌وهوایی را به فاجعهٔ اقلیمی تبدیل می‌کند و در همان حال، فاجعه‌های اقلیمی نابرابری را افزایش می‌دهند و افراد فقیرتر را در یک چرخهٔ معیوب نابرابری گرفتار می‌کنند.
در سوی دیگر، ثروتمندان با سرمایه‌گذاری‌های آلاینده و الگوهای مصرفی خود که کربن را با سرعتی فوق‌العاده می‌سوزانند، مستقیماً به افزایش فاجعه‌های اقلیمی کمک می‌کنند. ثروت می‌تواند آنها را از پیامدهای اقلیمی محافظت کند، در حالی که مردم عادی که با شوک‌های پی‌درپی اقلیمی مواجه می‌شوند، برای بازیابی و بازسازی زندگی خود تقلا می‌کنند. پژوهش جدید آکسفام نشان می‌دهد که ابرثروتمندان از درد اقلیمی نیز پول درمی‌آورند و از قیمت مواد غذایی و فاجعه‌ها سودهای کلان می‌برند.
این گزارش تأکید می‌کند که شکستن این چرخهٔ معیوب و به حداقل رساندن آسیب انسانی فاجعه‌های اقلیمی ممکن است. تنها راه‌های انجام این کار عبارت‌اند از: کاهش چشمگیر انتشار گازهای گلخانه‌ای ثروتمندترین افراد، کاهش رادیکال نابرابری، و اقدامات فوری برای سازگاری با تغییرات اقلیمی که برابری را در مرکز خود داشته باشند.
یافته‌های کلیدی:
نابرابری انتشار کربن:
-
یک دهم درصد ثروتمندتر جهان (حدود هشت میلیون نفر) بیش از سه و نیم میلیارد نفر از فقیرترین مردم جهان، یعنی نزدیک به نیمی از بشریت، آلودگی کربنی تولید می‌کنند. به عبارت دیگر، هر یک از این هشت میلیون ثروتمند، مسئول انتشار کربنی معادل بیش از چهارصد و سی و هفت نفر از کم‌درآمدترین افراد است.
-
یک درصد ثروتمندتر جهان مسئول بیست درصد از گرمایش جهانی از سال ۱۹۹۰ به بعد هستند، یعنی به‌طور سرانه صد برابر بیشتر از فردی در نیمهٔ فقیرتر بشریت.
-
فقط یک سال انتشار گازهای گلخانه‌ای توسط یک درصد ثروتمندتر جهان باعث یک میلیون و نهصد هزار مرگ اضافی ناشی از گرما خواهد شد. هفتاد و هشت درصد از این مرگ‌ها در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط پایین رخ می‌دهد، در حالی که این کشورها تنها مسئول هشت درصد از انتشار جهانی هستند.
-
انتشار گازهای گلخانه‌ای یک درصد ثروتمندتر جهان تا سال ۲۰۵۰ نزدیک به پنجاه و سه تریلیون دلار خسارت ناشی از رویدادهای شدید آب‌وهوایی ایجاد خواهد کرد.
-
یک فرد در ثروتمندترین یک دهم درصد تقریباً چهارصد برابر بیشتر از یک فرد عادی در ایجاد امواج گرمای شدید امروزی نقش داشته است.
-
در انگلیس، یک دهم درصد ثروتمندترِ جمعیت چهل و شش برابر بیشتر از یک فرد در نیمهٔ فقیرتر جمعیت، سرانه آلودگی کربنی تولید می‌کنند.
-
تا سال ۲۰۵۰، حداکثر یک میلیارد نفر، حدود ده درصد از جمعیت جهان، ممکن است به دلیل بحران اقلیمی آواره شوند. بیشتر این آوارگان در جنوب جهانی خواهند بود.
هوانوردی خصوصی: نماد بارز نابرابری کربن
هوانوردی خصوصی که منحصراً توسط ابرثروتمندان استفاده می‌شود، یکی از واضح‌ترین نمونه‌های نابرابری شدید کربن باقی مانده است. تحلیل جدید آکسفام بر داده‌های ردیابی جت‌های خصوصی نشان می‌دهد:
-
جت‌های خصوصی در مجموع در هر دو ثانیه بیش از آن اندازه آلودگی کربنی منتشر می‌کنند که یک فرد در نیمهٔ فقیرتر بشریت در یک سال منتشر می‌کند.
-
جت‌های خصوصی در سراسر جهان در سال ۲۰۲۵ مجموعاً شانزده میلیون تن CO₂ منتشر کردند. یک پرواز متوسط با جت خصوصی سه و هفت دهم تن CO₂ منتشر می‌کند که تقریباً معادل انتشار سالانهٔ یک شهروند متوسط جهانی است.
شاخص «تخریب و بازسازی» (Destroy & Rebuild Index):
آکسفام در این گزارش «شاخص تخریب و بازسازی» را معرفی می‌کند؛ ابزاری تحلیلی که شرکت‌هایی را شناسایی می‌کند که هم‌زمان از دو سوی بحران اقلیمی سود می‌برند: از یک سو، شرکت‌هایی که با فعالیت در صنایع آلاینده مانند سوخت‌های فسیلی بحران اقلیمی را تشدید می‌کنند، و از سوی دیگر، شرکت‌هایی که در بازار آمادگی، بازیابی و بازسازی پس از فاجعه فعال‌اند و از فاجعه‌ها سود می‌برند؛ به بیان ساده، شرکت‌هایی که «اول آتش را روشن می‌کنند و بعد کپسول آتش‌نشانی می‌فروشند».
گزارش نشان می‌دهد که فاجعه‌های اقلیمی به یک کسب‌وکار سودآور و رو به رشد تبدیل شده‌اند؛ به‌طوری‌که بازار جهانی بازیابی پس از فاجعه پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۹ از هفتاد میلیارد دلار به نود و دو میلیارد دلار در سال رشد کند. شاخص تخریب و بازسازی دویست و هفده شرکت را شناسایی کرده است که از دو طریق هم‌زمان سود می‌برند:
- از طریق صنایعی که بحران اقلیمی را تشدید می‌کنند (مانند سوخت‌های فسیلی)؛
- و از طریق آمادگی، بازیابی و بازسازی پس از فاجعه.
در همین چارچوب، گزارش نشان می‌دهد که شرکت‌های بلک‌راک (BlackRock) و ونگارد (Vanguard) در نود و دو درصد از شرکت‌های فهرست‌شده در این شاخص سرمایه‌گذاری کرده‌اند و سرمایه‌گذاری ترکیبی آنها بالغ بر یک تریلیون دلار است. به‌طور متوسط، هر شرکت حاضر در این شاخص در سال ۲۰۲۵ حدود یک و هشت دهم میلیارد دلار سود به دست آورده و بیش از یک میلیارد دلار به سهامداران پرداخت کرده است.
سود بردن از فاجعه و تعمیق نابرابری
گزارش هشدار می‌دهد که فاجعه‌های اقلیمی به‌طور فزاینده‌ای برای پیشبرد سیاست‌هایی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند که نابرابری را عمیق‌تر می‌کنند، از جمله: خصوصی‌سازی اقدامات اقلیمی و خدمات عمومی، تصاحب زمین، مقررات‌زدایی و معافیت‌های مالیاتی که به نفع ابرثروتمندان است.
نتیجه یک چرخهٔ معیوب بی‌عدالتی است. برای مثال، مرگ‌ومیر ناشی از سیل در کشورهای نابرابرتر هفت برابر بیشتر است. ابرثروتمندان با خرید بیمهٔ خصوصی و خانه در مکان‌های امن‌تر و خنک‌تر، برای خود «امنیت» می‌خرند، در حالی که برای دیگران، فاجعهٔ اقلیمی به معنای خانه‌ها و محصولات ویران‌شده، پس‌اندازهای از دست رفته و مشاغل نابودشده است. این وضعیت افراد را در مواجهه با فاجعهٔ بعدی آسیب‌پذیرتر می‌کند و نابرابری را عمیق‌تر می‌سازد.
آمیتابه بهار، یکی از مسئولان ارشد آکسفام، می‌گوید: «ابرثروتمندان سیاره را به آتش می‌کشند و سپس از بقیهٔ ما برای خاموش‌کردن آن پول می‌گیرند. آنها از آلودگی سود می‌برند. آنها از فاجعه سود می‌برند؛ و دوباره از پاکسازی سود می‌برند.»
توصیه‌های سیاستی آکسفام به دولت‌ها در COP۳۱
بر پایهٔ همین یافته‌ها، آکسفام از دولت‌ها می‌خواهد که در COP۳۱ اقدامات زیر را انجام دهند:
۱. آلایندگان ثروتمند را وادار به پرداخت کنند تا انتشار کربن خود را به‌طور قابل‌توجه و سریع مهار کنند، از جمله از طریق:
-
مالیات‌های دائمی بر ثروت و درآمد؛
-
مالیات دائمی بر شرکت‌های سوخت فسیلی؛
-
مالیات‌های تنبیهی بر اقلام لوکس با انتشار بالا مانند جت‌های خصوصی.
۲. تأمین مالی اقلیمی برای جنوب جهانی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهند و اولویت را به مالیات‌های عمومی و کمک‌های بلاعوض (نه وام‌هایی که بدهی را عمیق‌تر می‌کنند) بدهند. مبلغ اختصاص‌یافته به سازگاری باید تا سال ۲۰۳۵ سه برابر شود.
۳. نابرابری را در داخل و بین کشورها به‌طور رادیکال کاهش دهند، از جمله از طریق زیرساخت‌های عمومی و خدمات عمومی مقاوم در برابر اقلیم.
۴. به سودجویی از فاجعه‌های اقلیمی پایان دهند؛ دولت‌ها باید قدرت شرکت‌ها را در واکنش اضطراری، بازسازی و سیستم‌های غذایی در طول فاجعه‌ها مهار کنند.
چرخهٔ معیوبی که به بحران اقلیمی دامن می‌زند
گزارش «شکاف فاجعه» تصویری هشداردهنده از چرخهٔ معیوبی ارائه می‌دهد که در آن ثروت افراطی هم به بحران اقلیمی دامن می‌زند و هم از پیامدهای آن سود می‌برد. یافته‌های آن نشان می‌دهد که آلودگی کربنی به‌شدت در میان ابرثروتمندان متمرکز است، در حالی که بار مرگ‌ومیر و آوارگی ناشی از فاجعه‌های اقلیمی بر دوش فقرا و کشورهای کم‌درآمد است. گزارش با ارائهٔ مجموعه‌ای از توصیه‌های سیاستی، از مالیات بر ثروت و آلایندگی گرفته تا افزایش تأمین مالی اقلیمی و پایان دادن به سودجویی از فاجعه، چارچوبی برای شکستن این چرخه و حرکت به سمت برابری اقلیمی ترسیم می‌کند.
دربارۀ سازمان آکسفام
آکسفام یک کنفدراسیون بین‌المللی غیردولتی متشکل از بیست و یک سازمان مستقل است که در بیش از نود کشور جهان فعالیت می‌کند و یکی از بزرگ‌ترین نهادهای خیریه بین‌المللی در حوزه امدادرسانی و توسعه به شمار می‌رود. این سازمان در سال ۱۹۴۲ با نام «کمیته آکسفورد برای امداد از قحطی» و در پاسخ به قحطی ناشی از محاصره متفقین در یونان اشغالی تأسیس شد. مأموریت محوری آکسفام از همان آغاز فراتر از امدادرسانی صرف بود و به سمت مبارزه با علل ریشه‌ای فقر و بی‌عدالتی حرکت کرد.
رویکرد آکسفام در قبال بحران اقلیمی بر «عدالت اقلیمی» (Climate Justice) استوار است. این سازمان بحران اقلیمی را نه صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی، بلکه مسئله‌ای عمیقاً مرتبط با نابرابری ساختاری می‌بیند و بر این باور است که کسانی که کمترین سهم را در ایجاد بحران دارند، بیشترین آسیب را متحمل می‌شوند. بر همین اساس، آکسفام در گزارش‌های خود همواره بر مالیات‌بندی ثروتمندان و آلایندگان بزرگ، پایان دادن به ریاضت اقتصادی، و سرمایه‌گذاری در خدمات عمومی و راه‌حل‌های اقلیمی مردم‌محور تأکید کرده است. گزارش «شکاف فاجعه» نیز در چارچوب افشای پیوند میان ثروت افراطی، انتشار کربن و سودجویی از فاجعه، و ارائه توصیه‌های سیاستی برای شکستن این چرخه معیوب، تهیه شده است.
تهیه و تنظیم:
زهرا میرابیان
پی‌نوشت:
تحلیل نابرابری انتشار کربن بر پایه داده‌های مصرف‌محور، شامل انتشار واردات، که توزیع آن میان گروه‌های درآمدی مختلف بررسی شده است. آکسفام در این بخش از روش‌شناسی گزارش‌های پیشین خود مانند «عصر نابرابری کربن» (۲۰۲۰) و «برابری اقلیمی: سیاره‌ای برای ۹۹٪» الهام گرفته است.
مدل‌سازی مسئولیت اقلیمی با همکاری سارا شونگارت از مؤسسه علوم جوی و اقلیمی ETH زوریخ انجام شده است. این همکاری بر چارچوب «انتساب رویدادهای شدید» (extreme event attribution) استوار است؛ روشی که با استفاده از مدل‌سازی اقلیمی، سهم گروه‌های درآمدی مختلف را در ایجاد امواج گرمای شدید، رویدادهایی با احتمال وقوع یک بار در صد سال نسبت به سال ۱۹۹۰، کمی‌سازی می‌کند. در این مدل‌سازی از مدل زمینی FAIR نسخه ۲.۲.۴ و داده‌های انتشار به‌تفکیک گروه درآمدی که توسط مؤسسه محیط زیست استکهلم (SEI) توسعه یافته، استفاده شده است.
در بخش تحلیل سرمایه‌گذاری‌ها، آکسفام دارایی‌های هزار میلیاردر را در سال ۲۰۲۵ بررسی کرده و از منابعی مانند فهرست میلیاردرهای فوربس و داده‌های بلومبرگ و S&P Capital IQ بهره برده است. همچنین برای ساخت «شاخص تخریب و بازسازی»، دویست و هفده شرکت که هم در صنایع آلاینده و هم در بازار بازیابی پس از فاجعه فعال‌اند، شناسایی و تحلیل شده‌اند. تحلیل هوانوردی خصوصی نیز بر داده‌های ردیابی جت‌های خصوصی استوار است که توسط آکسفام گردآوری و پردازش شده است.
منبع:
Oxfam International. (2026). Disaster Divide: How climate chaos deepens inequality and enriches the few. Oxfam Policy & Practice.
DOI: 10.21201/2026.000154
