زبان اشارۀ ایرانی به اصالت علمی نیاز دارد
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، هلن کلر، در جایی از سرگذشت زندگی‌اش می‌گوید: «اگر این فرصت به من داده می‌شد که یکی از دو حس خود را بازیابم، ترجیح می‌دادم نابینا باقی بمانم، اما بشنوم.» در جهان صداها، کم‌شنوایی یا ناشنوایی، زندگی را دشوار می‌کند و زبان اشاره، پلی برای برقراری ارتباط با این جهان است.
هشتم مهرماه، مصادف با سی‌ام سپتامبر، روز جهانی ناشنوایان بود؛ به همین مناسبت همایشی یک روزه در فرهنگستان زبان و ادب فارسی با عنوان «زبان اشارۀ ایرانی، نگاهی نو به زبان» برگزار شد که در آن غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛ سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور؛ محمد احیایی رئیس امور علمی فرهنگی و اجتماعی حوزۀ معاون اول رئیس جمهور، سالار قاسمی، رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی و جمعی از استادان و صاحب‌نظران حوزۀ شنوایی‌شناسی به سخنرانی پرداختند. آنچه در پی می‌خوانید، نگاهی است به آنچه در این نشست مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
غلامعلی حداد عادل در ابتدای این نشست به بررسی مقولۀ زبان پرداخت و آن را در دو محور توضیح داد: «برای زبان باید دو تعریف درنظر بگیریم. اگر زبان را منحصر به گفتار و نوشتار بدانیم، زبان، همین ملفوظاتی است که به آن سخن می‌گوییم؛ همین کلمه‌هایی که آنها را به صورت لفظی بیان می‌کنیم، اما زبان در معنای وسیع، وسیلۀ ارتباطی ما با جهان اطراف است. این، همان بخشی است که زبان اشاره را در برمی‌گیرد. معنایی از زبان که باید در بحث ضرورتِ کمک به کم‌شنوایان و ناشنوایان، از همین نقطه به مبحث زبان، ورود کرد.»
او همچنین بر ضرورت ورود جدی‌تر فرهنگستان زبان و ادب فارسی به موضوع زبان اشارۀ ایرانی تأکید کرد و گفت: «در حوزۀ زبان اشاره، فرهنگستان باید با سازمان بهزیستی کشور همکاری کند تا زمینۀ خدمت‌رسانی بهتر به کم‌شنوایان و ناشنوایان فراهم شود.»
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه دربارۀ تلاش فرهنگستان و کارگروه‌های تخصصی آن برای رسیدن به استاندارد زبان اشارۀ ایرانی گفت: «در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، کارگروهی از همکاران متخصص تلاش می‌کند تا زبان اشارۀ ایرانی به استاندارد مناسب دست پیدا کند. ما انجام این مهم را، با آنکه در اساسنامۀ فرهنگستان نیست، وظیفۀ خود می‌دانیم، و آن را تکلیفی انسانی تلقی می‌کنیم که به عهدۀ نهاد‌های مختلف ازجمله ماست.»
حداد عادل با اشاره به ضرورت کاهش رنج افراد دارای هر نوع معلولیت گفت: «باید از رنج این افراد کم کنیم. همگان باید با موضوع معلولیت عادلانه و انسانی برخورد کنند. سرمایه‌گذاری برای بهبود زندگی این گروه از افراد جامعه آنها را از افرادی رها‌شده به افرادی توسعه‌یافته و کارآمد برای پیشرفت جامعه تبدیل می‌کند.»
تشکل‌هایی برای حمایت همه‌جانبه
در ادامه نشست محمد احیایی، رئیس امور علمی فرهنگی و اجتماعی حوزۀ معاون اول رئیس جمهور دربارۀ فعالیت‌های انجام شده در این بخش برای افراد کم‌شنوا یا ناشنوا توضیحاتی ارائه کرد. او گفت: «از قوانین به روزی که به تازگی تصویب شده است می‌توان به توجه ویژه دولت به این مسأله پی برد. تغییر در قوانین حمایت از معلولان و در بحث ما، افراد کم‌شنوا یا ناشنوا، ازجمله تشکیل کمینه‌های نظارت در حوزه‌های مختلف مرتبط با این افراد از پیشرفت‌های مهم در این زمینه است.» او ادامه داد: «امیدواریم با وضع قوانین تازه و عملکرد مناسب تشکل‌ها، نیاز‌های افراد کم‌شنوا یا ناشنوا به شکل بهتر و متمرکزتر، برطرف شود.»
نگاه‌ها را تغییر دهیم
سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور یکی از سخنرانان اصلی این مراسم بود، او در سخنانی با اشاره به ضروت تغییر نگرش در حوزۀ اقلیّت‌ها گفت: «باید از ارایۀ خدمات صرفاً پزشکی به افراد دارای معلولیت عبور کنیم و به سمت بررسی ضرورت‌ها و نیاز‌های اجتماعی آنها برسیم. از سوی دیگر تغییر نگرش در حوزۀ اقلیت‌ها، در هر زمینه‌ای، راه را برای تمرکز و برآورده کردن نیازها، هموارتر می‌کند. در حال حاضر بیش از یک و نیم میلیارد کم‌شنوا یا ناشنوا در جهان وجود دارد که برابر پیش‌بینی‌ها این عدد در سال ۲۰۵۰ میلادی به دو و نیم میلیارد نفر می‌رسد.»
حسینی با تأکید به ضرورت تغییر نگاه به مسئلۀ معلولیت گفت: «باید نگاهِ نقص‌محور را کنار گذاشت. از سوی دیگر دربارۀ کم‌شنوایان و ناشنوایان ما با دو ویژگی روبه‌رو هستیم؛ نخست اینکه این افراد اقلیت خاموش جامعه هستند و دیگر اینکه مسئلۀ ارتباط برای آنها اهمیت ویژه‌ای دارد.»
او ادامه داد: «محیط باید موانع ارتباطی را از سر راه همۀ انسان‌ها بردارد و به محیطِ دوستدارِ انسان در هر زمینه تبدیل شود. درواقع باید مسئولان این موضوع را بررسی کنند که در جامعه چه مانع یا شرایطی وجود دارد که زمینۀ ارتباط درست افراد جامعه را مختلف کرده است.»
حسینی ویژگی‌های جامعه- محیط دوستدار انسان را این‌گونه برشمرد و گفت: «محیط دسترس‌پذیر، بدون خطر و ایمن، حق هر فردی است که در جامعه‌ای زندگی می‌کند و این برای افراد دارای معلولیت از ضرورت بیشتری برخوردار است. اگر موانعِ موجود در محیط، از هر نوعی که هست، برداشته شود؛ آن‌گاه معلولیت، تفاوت است، نه نقص.»
او در پایان با اشاره به ضرورت هنردرمانی گفت: «در حال حاضر ۱۱۶۰ مرکز آموزش توانبخشیِ هنردرمانی یا اتاق هنردرمانی در سراسر کشور برپاست. این مراکز به آموزش مهارت‌های مختلف به افراد کم‌شنوا یا ناشنوا اختصاص دارند.»
توجه به ظرفیت زبان مهم است
در ادامه محمد دبیرمقدم، معاون علمی پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با مغتنم شمردن فرصت این نشست گفت: «همۀ نظریه‌های امروزی مسلط و مطرح در سطح بین‌المللی و جهان، تمایزی بین توانش زبانی و کُنش زبانی قائل‌اند. این دو تعبیر متعلق به دانشنامۀ علاییِ ابن سینا است. در بحث توانش زبانی ما با ظرفیت‌های زبانی روبه‌رو هستیم و در بحث کنش زبانی، بازنمایی زبان مطرح است.»
دبیر مقدم دربارۀ ضرورت توجه به زبان گفت: «بنیان، دانش زبانی است؛ بنابراین باید همه کمک کنند تا دانش زبانی به نحوِ مطلوب تحقق یابد. در اینجا، زبانِ اشارۀ ایرانی به دانش زبانی و کنش زبانی تبدیل می‌شود. کشوری که ادعای پیشرفت دارد، باید در همۀ عرصه‌ها، پیشرفت محسوس داشته باشد.»
دبیرمقدم به تلاش برای استقلال خط فارسی از عربی اشاره کرد و گفت: «استاندارد بین‌المللی نویسه‌گردانی فارسی به لاتینی (ISO ۲۳۳-۳:۲۰۲۶)، شهریورماه ۱۴۰۵ در سازمان بین‌المللی استاندارد (ایزو) منتشر شد. انتشار این استاندارد، پایان انتظاری چند‌ساله برای تمایز خط فارسی از خط عربی در مجموعه‌استاندارد‌های بین‌المللی نویسه‌گردانی و اصلاح عنوان این مجموعه بود و دستاوردی که با تلاش‌های علمی و تخصصی کارگروه ویژۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی محقق شد.»
زبان اشارۀ ایرانی، گامی برای ارتباط بهتر اجتماعی
فرنوش جاراللهی، دانشیار شنوایی‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی ایران و دبیر علمی این نشست با اشاره به رواج رفتار‌های نادرست نسبت به افراد دارای معلولیت و به‌طور خاص، کم‌شنوایان و ناشنوایان گفت: «گرد هم آمده‌ایم تا دربارۀ یکی از بنیادی‌ترین نیاز‌های ناشنوایان یعنی زبان اشارۀ ایرانی، گامی برداریم.»
او ادامه داد: «زبان اشارۀ ایرانی، گامی برای ارتباط بهتر اجتماعی افراد کم‌شنوا و ناشنوا با جامعه است. این زبان دارای ساختارِ نحوی کامل و مستقل است، اما اگر این زبان به رسمیت شناخته نشود، راه ورود افراد کم‌شنوا و ناشنوا به تحصیل و اشتغال را سد می‌کند. هدف ما در این نشست، بررسی چالش‌های زبانِ اشارۀ ایرانی و دادن اصالتِ علمی به این زبان است.»
عدالت ارتباطی و عدالت آموزشی همراه هم
سالار قاسمی، رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور از دو منظر، به ضرورت تأمین نیاز‌های افراد دارای معلولیت پرداخت و گفت: «عدالت آموزشی و آموزش فراگیر، دو ضرورت مورد توجه در سازمان آموزش و پرورش استثنایی است. در بحث عدالت آموزشی به این نکته توجه داریم که این مبحث تا چه اندازه تأمین‌کنندۀ عدالت ارتباطی است. در بحث آموزش فراگیر نیز تمرکز ما بر تأمین همه جانبۀ نیاز‌های افراد دارای نوعی ویژگی است.»
قاسمی دربارۀ ضرورت عبور از مسئلۀ معلولیت از منظر پزشکی به منظر اجتماعی گفت: «عدالت ارتباطی، پیش‌شرط عدالت آموزشی است؛ بنابراین تناسب بین عدالت آموزشی و توسعۀ فرصت برابر برای یادگیری، باعث شکوفایی استعداد‌ها می‌شود.»
او با اشاره به مفهوم مجموعۀ آموزشی ادامه داد: «برای رسیدن به عدالت آموزشی، نیازمند آموزش مجموعه‌های مرتبط به افراد کم‌توان یا ناتوان هستیم که این مجموعه در سه بخش شامل، خانواده، مدرسه و توان‌یاب، تقسیم‌بندی می‌شود. درواقع برای آنکه برای مثال از زبان اشارۀ ایرانی به‌درستی استفاده شود باید هر سه رأس این مثلث، آموزش‌های لازم را دریافت کنند.»
قاسمی با اشاره به ظرفیت و جایگاه مدرسه در آموزش گفت: «مدرسه باید تفاوت‌ها را ببیند، اما آن را به عنوان راهی برای رشد هریک از دانش‌آموزان مورد توجه قرار دهد. با این نگاه، معلولیت و در بحث ما، کم‌شنوایی یا ناشنوایی، یک تفاوت است؛ نه یک نقص.»
او با اشاره به مناسب‌سازی یکی از قابلیت‌های امدادرسانی کشور برای ناشنوایان و کم‌شنوایان نیز توضیح داد: «شماره ۱۲۳، شمارۀ امدادرسانی به آسییب‌دیدگان است. اما تا پیش از مناسب‌سازی آن، برای ناشنوایان و کم‌شنوایان، قابل استفاده نبود. اکنون با اضافه شدن قابلیت ارسال پیامک، این شماره نیز برای استفاده از کم‌شنوایان و ناشنوایان، مناسب‌سازی شده است؛ بنابراین خدمات موجود در سطح کشور باید برای افراد دارای معلولیت، مناسب‌سازی شوند.»
بخش پایانی، بخش تخصصی
در نشست دوم با عنوان جایگاه زبان اشارۀ ایرانی نیز سه سخنران، زهرا نوع پرست، مدیر کل دفتر توانبخشی آموزشی، حرفه‌ای و توانپزشکی؛ مریم مسگر خویی، پژوهشگر ارشد گروه پژوهش‌های زبانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و افسانه صادقی، مدیر عامل شبکۀ ملی افراد دارای معلولیت شنوایی سخن گفتند.
در نشست سوم نیز استادان و کارشناسان به موضوع «زبان اشاره از منظر علمی و کاربردی آن برای افراد دارای معلولیت شنوایی» پرداختند.
گزارش: سها دادمند