وقتی آخرین پرنده در وطن میماند
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، منظومۀ «آخرین پرنده آزاد»؛ سرودهٔ اسدالله شعبانی از طبیعت و نسبت انسان با بحرانهای زیستمحیطی سخن میگوید. در این اثر داستان گروهی از پرندگان آزاد را میخوانید که در جریان ستیز انسانها با طبیعت، ناچار به مهاجرت از محیط زیبا و دلپذیر زندگی خود میشوند. آنها مدتهاست شاهد خشکشدن درختان محل زندگیشان بودهاند و خوب میدانند آب زلال برکهها چطور ذرهذره از میان رفته و ساختمانهای بلند قد کشیدهاند. این روایت را آخرین پرندۀ این سرزمین برای ما بازگو میکند؛ پرندهای که در دل ویرانی، همچنان به فردایی بهتر امید بسته است. او باور دارد روزی دوباره دوستان پرندهاش به این فضا بازمیگردند و بهشتی که انسان ویرانش کرده، از نو سرسبز و زیستپذیر خواهد شد.
اسدالله شعبانی از چهرههای پرکار و تأثیرگذار شعر کودک و نوجوان در ایران است؛ شاعری که بخش مهمی از کارنامۀ ادبی خود را به سرودن و بازآفرینی ادبی برای کودکان و نوجوانان اختصاص داده است. او چهارم تیرماه ۱۳۳۷، در روستای بهادربیگ از توابع همدان زاده شد و پس از فارغالتحصیلی در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، سالها بهعنوان کارشناس با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، شورای کتاب کودک و دفتر تألیف کتابهای درسی همکاری کرد.
پرندۀ آزادی که تصمیم میگیرد محیط زیبای محل زندگی خود را ترک نکند، میتواند نماد انسانی باشد که بهرغم مصائب و مشکلات، تلاش میکند بار دیگر سرزمینش را به زیبایی و اصالت پیشین بازگرداند.
شعبانی در کنار توجه به زبان و ظرفیتهای شعر کودک، همواره به موضوعاتی چون ایراندوستی، طبیعت روستایی و ارزشهای اخلاقی نظر داشته است. از میان آثار منظوم او میتوان به مجموعهاشعار «زمین کوچک من»، «شیشههای آسمان»، «آب و مهتاب»، «ساز من ساز جیرجیرک»، «آواز توکا»، «زمین ما دل ما»، «پولک به پولک» و «ای میهن من ایران» اشاره کرد؛ چنان که از نام این کتابها پیداست، دغدغۀ زمین، ایران و طبیعت در ذهن و زبان شاعر بهچشم میخورد و همین دغدغه سبب شده بسیاری از آثار او در جشنوارهها و رویدادهای ادبی گوناگون مورد تقدیر قرار بگیرند.
طبیعت؛ از بهشت تا زبالهدان
یکی از مهمترین وجوه کتاب «آخرین پرندهٔ آزاد»، تصویر دارای تقدس طبیعت و تقابل آن با زندگی صنعتزدۀ مدرن است. در حقیقت، شاعر با پاسداری از زیستبوم و برشمردن زیباییهای باشکوه آن، محیط روستایی پویا و سخاوتمند را به تصویر میکشد. در این محیط درختان، آبها، برکهها و آسمان، همگی بخشی از یک کل منسجم و پویا هستند. در سوی دیگر این تصویر، انسانِ صنعتزده قرار دارد که به طبیعت احترام نمیگذارد، صفا و زیبایی آن را ارج نمینهد و آن را به جایی تبدیل میکند که هرگز شایستهٔ زیستن آگاهانه نیست. در نتیجه، طبیعت در جوار انسان خودخواه و منفعتطلب، به زبالهدانی غیرِقابلسکونت تبدیل میشود که نه نشانی از طراوت پیشین در آن وجود دارد و نه امید چندانی به احیای آن هست.
پرندۀ آزادی که تصمیم میگیرد محیط زیبای محل زندگی خود را ترک نکند، میتواند نماد انسانی باشد که بهرغم مصائب و مشکلات، تلاش میکند بار دیگر سرزمینش را به زیبایی و اصالت پیشین بازگرداند.
به این اعتبار، این منظومه روایت ازدسترفتن تدریجی یک زیستبوم است که چرخهٔ طبیعی آن برهم خورده است. به بیان دیگر، در «آخرین پرندهٔ آزاد» تقابل میان طبیعتِ مهربان و سخاوتمند و انسانِ خودخواه و منفعتطلب به صحنهٔ رویارویی خیر و شر تبدیل شده است.
آخرین پرنده؛ نماد ماندن و دوباره ساختن
پرندۀ آزادی که تصمیم میگیرد محیط زیبای محل زندگی خود را ترک نکند، میتواند نماد انسانی باشد که بهرغم مصائب و مشکلات، تلاش میکند بار دیگر سرزمینش را به زیبایی و اصالت پیشین بازگرداند. پس بهجای گریز، مسئولیت ماندن را میپذیرد و آگاهانه به دنبال راهِحل میگردد. گویا ماندن و دوباره ساختنِ آنچه از بین رفته، تنها راه چارۀ انسانِ مسئول است. آخرین پرنده، اینگونه، پیامآور امید به بازسازی است. او در دل باور دارد آن بخش از زیستبوم که آسیب دیده، با تغییر اندیشه و رفتار انسانها قابل ترمیم و تغییر است. گویا شعبانی این روایت را خطاب به دیگر پرندههای نمادین داستان میسراید تا نخستین گامها را برای تغییر بردارند. بنابراین، ماندن آخرین پرنده نشانهای از مسئولیتپذیری در برابر محیط زندگی و عشق به مفهومِ وطن است.
در نهایت «آخرین پرنده آزاد» ضرورت بازاندیشی در رابطۀ انسان با طبیعت و نیز ارزش ماندن و ساختن را به نسل امروز یادآور میشود. این کتاب که اثر برگزیدهٔ شورای کتاب کودک است، از سوی انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده و شیلا هینز تصویرگری آن را برعهده داشته است. مخاطبان این کتاب کودکان ۷ تا ۹ سال، نوجوانان و بزرگسالانی هستند که دغدغهٔ ساختن ایرانی آباد را در سر دارند.
یادداشت از نیلوفر بختیاری