بشقاب شکسته یا شخصیت و رابطهای که میشکند؟
این، یادداشت مادری است که درسهایش را زندگی میکند، اما مادریاش از روانشناس و مربی درونش سبقت میگیرد.
نمیدانم شما هم این حس را دارید یا نه. وسط یک مهمانی شلوغ که همهٔ چشمها یکهو به سمت شما برمیگردد، چون بچهتان با تمام قدرت بشقاب را کوبیده زمین. در آن یک ثانیه، دنیا برای آدم دو تکه میشود. یک تکهاش غریزه است که داد میزند: «یه کاری کن، جمعش کن، آبرومون داره میره!» و تکه دیگرش، یک ندای آهستهتر و عمیقتر که میگوید: «صبر کن... اگر الان پس بزنیاش، چی از این ماجرا یادش میمونه؟»
این لحظه، میدان نبرد اصلی پدرومادرهای امروزی است. جنگی بین یک «مدیریت بحران فوری و کممعطلی» و یک «معماری بلندمدت روح».
راستش را بخواهید، من بارها در این جنگ باختهام. بارها شده که خستگی و نگاه سنگین بقیه، کاری کرده که داد بزنم، تشر بزنم، یا با یک «بسه دیگه، خودت رو لوس نکن!» ماجرا را در نطفه خفه کنم.
و هر بار، یک لحظه سکوت عجیب میآید.
بچه هقهقکنان ساکت میشود و من...
من میمانم با یک پیروزی که مزه زهر میدهد.
چرا این طعم، اینقدر تلخ است؟
چون ما ته دلمان میدانیم که چه معامله کثیفی کردهایم. ما برای خریدن یک «سکوت ده دقیقهای»، به فرزندمان این پیغام را دادهایم که مهمانی و نگاه دیگران برای من، مهمتر از توست! و او یاد میگیرد که حرف و نگاه دیگران، یا هر چیز دیگری، بااهمیتتر از اوست. درواقع «اعتمادبهنفس» او را به حراج گذاشتهایم.
وسوسه راه میانبُر
راهحلهای غیرانسانگرایانه (همان دادزدنهای خودمان، تحقیرکردن، تهدید، برچسب «بچه بد» زدن) مثل یک مُسکن قوی و اعتیادآورند.
زود جواب میدهند.
واقعاً هم جواب میدهند.
بچه میخکوب میشود و دنیا برای چند دقیقه روی نظم قبلی تنظیم میشود.
مغز ما یک پاداش فوری میگیرد و ثبت میکند: «دیدی زود تموم شد؟ بازم از این کارا بکن.»
اما ما فقط صدای گریه را قطع نکردهایم. ما سیم اتصال روح بچه را به خودمان، برای لحظهای قطع کردهایم. ما در نبرد قدرت با یک آدمِ سهساله پیروز شدهایم، اما در جنگ بزرگ زندگی، یک قدم عقب رفتهایم.
زخمهایی که یک روز میبینیمشان
اتفاقاً نظریههای علمی انسانگرایی هم همین را میگویند، اما نه با این زبان خشک. بگذارید خودمانی بگویم که آن زورگفتنها و «بس کن»های ما، ته دل بچه چه میکارد:
اول: بچه باورش میشود که «من، ته وجودم، یک جای کارم میلنگد.» کارل راجرز، یکی از آن روانشناسهای قدیمی که حرفش هنوز بوی تازگی میدهد، میگفت بچهها نیاز دارند دوستشان داشته باشی؛ «بیقید و شرط» وقتی ما با رفتار بدشان طردشان میکنیم، آنها نمیفهمند رفتارشان بد بوده، درک میکنند که «خودشان» بد هستند. این بذرِ یک عمر بیعزتنفسی است. همان حس آشنایی که میگوید باید همیشه عالی باشم تا ذرهای دوستداشتنی شوم.
دوم: ما به بچه یاد میدهیم خشم، یک هیولای مخفی کثیف است. باید قایمش کنی. اما این هیولا نمیمیرد، فقط میرود زیرزمین روح و آنجا میگندد. بعدها یک روز، یا منفجر میشود (پرخاشهای بیدلیل در بزرگسالی)، یا همه انرژی درون را میخورد (اضطراب و افسردگی). آدم سالم کسی نیست که زودتر از همه ساکت بشود. آدم سالم کسی است که بلد باشد با غول خشمش حرف بزند و راه سالمی برای تخلیهاش پیدا کند، نه اینکه دهانش را ببندد.
سوم: ما فرزندی با «اخلاق ترانزیستوری» بار میآوریم. اخلاقی که فقط وقتی روشن است که یک ناظر بالای سرت باشد. بچهای که فقط از ترس داد تو، بشقاب را پرت نمیکند... اسباببازی را نمیشکند. وقتی تو نباشی، محکمتر پرتش میکند. این شکست مطلق تربیت است دیگر. ما یک عروسک سکهای تربیت کردهایم، نه یک انسانِ اخلاقی.
پارادوکسی که میتواند نجاتمان بدهد
آن راه بلند و پرصبرِ انسانی، در نهایت، بیمعطلیترین راه دنیا برای آینده فرزندانمان است. صبری که الآن میکنیم، شخصیت او را طوری شکل میدهد که هرچه بزرگتر شود، این رفتارها را بیمعطلیتر انجام بدهد.
اگر شرایط صبرکردن را الآن نداشته باشیم، یک عمر، اطرافیان او باید در برابر رفتارهای ناپخته و غیرمسئولانهاش صبر پیشه کنند!
شاید انتخاب ما این باشد که زندگی شلوغ و پردردسر خودمان را سریعتر مدیریت کنیم و خودمان را معطل بچهها نکنیم. بله؛ حق انتخاب با شماست. هزینه ـ فایده کرده و انتخاب کنیم.
آن روز که من در مهمانی، به جای دادزدن، آمدم کنار بچهام، دستش را گرفتم و بردم یک گوشه خلوت، فقط نشستم و گفتم: «میدونم عصبانیای. میتونم اینجا کنارت باشم؟»، من یک سرمایهگذاری کردم.
آن روز، جمع فامیل شاید فکر کرد «چه بچه لوسی، چه مادر بیانضباطی.» اما من داشتم برای ده، بیست سال بعد پسانداز میکردم؛ چون بچهای که آن روز یاد گرفت خشمش دیده و فهمیده میشود، پانزده سالگیاش، در اتاقش را قفل نمیکند.
او که فهمید در بدترین لحظاتش هم پناه دارد، لازم نیست با مواد یا دوستان ناباب، آرامش مصنوعی بخرد؛ این، همان «کاشتِ دیررس» عشق و آموزش هیجانی است. تو امروز وقت و آبرویت را سرمایه میگذاری و فردا انسانی را برداشت میکنی که خودش بلد است از خودش مراقبت کند. این از نظر من یعنی کممعطلی واقعی.
یک نسخه برای لحظههای بیتابی خودمان
اما من خوب میدانم این حرفها روی کاغذ قشنگاند. در آن لحظه که بچه جیغ میزند و عمهات نگاه چپ میکند، چه کنیم که خراب نشویم؟
من این تکنیک کوچک را از دل هزار بار شکست و دوباره پا شدن پیدا کردهام: «لحظهای نگاههای بقیه را محو کن.»
به خودت یک فرصت سه ثانیهای بده. نفس بکش. و بعد، به جای اینکه «بازیگر طوفان» باشی، «ناوبر طوفان» شو.
یعنی: نمیخواهی خشم بچه را خاموش کنی. میخواهی کشتی رابطه را از میان موج رد کنی. عملیاش این میشود:
۱. خودت را همقدش کن، در چشمهایش نگاه کن و در یک جمله کوتاه، احساسش را نام ببر: «میدونم الآن از دستمون عصبانیای.»
۲. بدون هیچ تشر یا توضیح اضافهای، آرام و محکم بگو: «بیا یه چند دقیقه بریم اونور تا آروم بشیم و برگردیم.»
۳. در خلوت، فقط باش. حرف نزن، نصیحت نکن، تهدید نکن. حضور امنت بزرگترین آرامبخش است.
این کار را بکنی، هم به آن جمع فهماندهای که والدی مسئولی، نه والدی بیخیال یا وحشی. هم به بچهات یاد دادهای که در میان طوفانهای زندگی، یک جای امن برای لنگرانداختن هست و این جای امن، روزی میشود صدای درونی خودش.
کلام آخر: باغبان بمان، جراح نشو
وسوسه مدیریت فوری زندگی، ما را به «جراح» تبدیل میکند. میخواهیم با تیغ تیز، رفتار بد را درجا از تن بچه قطع کنیم. اما روح بچه که گوشت و پوست نیست. روح، یک باغ است. باغبانی، بیسروصدا و فرسایشی است. پر از صبوری و پذیرش علف هرز.
من و شما، اگر امروز کاسهای که شکسته، جیغی که کشیده، نگاهی که سنگین شده را تاب بیاوریم، داریم ریشه گل را آبیاری میکنیم. ما داریم انسانی را برای جهانی آماده میکنیم که قرار است در آن، آدمها نه از ترس، که از روی عشق و فهم، کار درست را بکنند.
قول بدهیم به خودمان که در آن یک ثانیه کشنده، آن راه دشوار انسانی را انتخاب کنیم. چون آخرش، فقط یک چیز میماند: انسانی که «خودش» شده، نه موجودی که ما از سر عجله، تراشیدهایم و این، شریفترین انتخاب دشوار زندگی ما پدر و مادرهاست.
یادداشت از سارا مهدینژاد
