رمضان در میانه سختیها؛ وعده نصرت تا سپیده عید فطر
ماه رمضان ماه میهمانی خدا و ماه برکت و رحمت و الهی بوده و در متون و منابع اسلامی این ماه، ماه بندگی، زمان تقویت و تعمیق ارتباط انسان و پروردگار و همچنین بهترین زمان سال برای بهرهمندی از توفیقات و الطاف الهی برشمرده میشود. تجربه ماه رمضان امسال در ایران، با تحمیل جنگ از سمت دشمنان این مرز و بوم، تجربهای متفاوت، اما پرتکرار و با سابقه از ماه رمضان است.
از زمان بعثت حضرت خاتم النبیین (ص) تا کنون، زمانهایی بوده که مسلمین ماه مبارک رمضان را در شرایط جنگی یا نظیر آن به سر ببرند، اما در نهایت نصرت و امداد الهی و برکات رمضانی حق تعالی نصیبشان شده باشد، هدف این یادداشت بررسی مواردی از این قسم تجارب است.
در سالهای ابتدایی بعثت، یکی از سختترین تجاربی که برای رسول اکرم (ص) و مسلمین پیش آمد، انعقاد پیمان تحریم مسلمانان بین مشرکان مکه و محصورشدن مسلمین در شِعب ابیطالب بود. در مدت این تحریم که از سال هفتم بعثت به مدت ۳ سال به طول انجامید، مسلمین حتی در تأمین نیازهای اولیه مثل آب و غذا به مشکل جدی برخوردند، به طوری که گفته میشود یک خرما بین چند نفر تقسیم میشد و قوتشان بود. شرایط به نحوی پیش رفت که کلیه اموال حضرت خدیجه (س) و ابوطالب (ع) برای تأمین نیازهای مسلمانان مصروف گردید و در رمضان سال دهم بعثت با درگذشت این دو بزرگوار، سختی و فشار وارده بر پیامبر (ص) چند برابر گردید، اما در نهایت امر چنانکه خداوند وعده داده است: «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا» (همانا با سختی آسانی است. انشراح: ۶) موعد امداد الهی و تفضل حق تعالی فرا رسید و عهدنامه مشرکان توسط موریانه خورده شد و حصر از مسلمین برداشته شد.
از دیگر تجارب سخت رمضانی مسلمین که با نصرت و فضل الهی توام بوده، تجربه غزوه بدر است. فشارها و عداوت مشرکین مکه با پیامبر (ص) و مسلمانان، بعد از هجرت نیز ادامه داشت، تشدید این فشارها و بروز درگیریهای محدود بین مشرکین و مسلمین، در نهایت به رویارویی نظامی در ۱۷ یا ۱۹ رمضان سال دوم هجری انجامید. این رویارویی به لطف و امداد الهی و رشادتهای حمزه (ع) و حضرت امیر (ع) با پیروزی مسلمین و شکست تحقیرآمیز مشرکین و کشتهشدن چهرههای برجستهای از قریش مثل عتبه و شیبه و ولید بن عتبه و در راس اینها ابوجهل به پایان رسید.
اما برجستهترین تجربه بهرهمندی از مدد الهی در ماه رمضان را میتوان در فتح مکه دید، پس از چند مرحله رویارویی نظامی و دیگر اقدامات خصمانه که از سمت مشرکین نسبت به مسلمین صورت میگرفت، نهایتا در سال هشتم هجری، پیامبر (ص) تصمیم نهایی در خصوص مواجهه با مشرکین را اتخاذ کرد و در ۲۰ رمضان، سپاه اسلام به مکه رسید و بدون هیچ مقاومتی از سمت مشرکین، این سرزمین مقدس فتح گردید؛ نکته جالب در مورد رحمت الهی در فتح مکه، بهرهمندی عموم، اعم از مسلمین و مشرکین از رحمت الهی در این رویداد است، که به فرموده حق تعالی پیامبر (ص) «رحمة للعالمین» است. بروز و نمود این تعبیر قرآنی را میتوان در رفتار آن حضرت پس از فتح مکه مشاهده نمود که با شعار «الیوم، یوم المرحمة» و اعطاء امان گسترده به مشرکین، مانع تداوم تنش و همچنین تألیف قلوب گردید.
آنچه ذکر گردید، نمونههایی از الطاف و نصرت الهی در ماه مبارک رمضان بود؛ اما نکته نهایی این یادداشت که در آستانه عید فطر نگاشته شده است، اهمیت این عید سعید و فوران لطف، رحمت و نصرت الهی در این عید سعید است. اعیاد فطر، قربان و غدیر، اصلیترین اعیاد در مذهب تشیع هستند، که نشان از اهمیت، عظمت و برکت این سه عید دارد. در منابع اسلامی عید فطر روز جایزههای خدا، روز پاداش محسنین و روز آمرزش گناهان برشمرده شده است.
در معنای کلمه عید از ریشه عود به معنای بازگشت، گفتهاند که عید روزی است که مشکلات از قوم یا جمعیتی برطرف میشود و آن قوم یا جمعیت، به پیروزیها و راحتیهای نخستین باز میگردند. حق تعالی در قرآن کریم، پس از بیان فضیلت ماه مبارک رمضان و امر به روزه در این ماه، فرموده است: «...يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» (...خدا براى شما آسانى مىخواهد و سختى نمىخواهد و تا [بدین ترتیب][تعداد]روزها را کامل کنید و خدا را به خاطر این که هدایتتان کرده بزرگ دارید، و باشد که سپاسگزارى کنید. بقره: ۱۸۵) که از دید برخی ناظر بر عید سعید فطر و آسانی و یسر نهاده شده در آن و لزوم تکبیر و شکرگزاری خداوند متعال در این روز ارجنمد است.
در پایان از درگاه الهی مسئلتمیشود و امید است که فضل و برکات پروردگار در ماه مبارک رمضان و امداد، آسانی و رحمت او در عید فطر نصیب مسلمانان ایران شده و سبب دفع شر جنگ تحمیلشده از سمت اشرار و دشمنان این سرزمین بشود.
یادداشت از سیداحمد گلزی
پژوهشگر دکتری فقه و حقوق دانشگاه تهران