نقش ادبیات کودک در پرورش انسانهای مهربان
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، ادبیات کودک میتواند قدرتمندترین ابزار برای پرورش حس همدلی و نوعدوستی در نسل آینده باشد. پژوهشهای جدید نشان میدهند کودکانی که با شخصیتهای داستانی همذاتپنداری میکنند، توانایی بیشتری در درک احساسات دیگران دارند و در بزرگسالی رفتارهای نوعدوستانهٔ بیشتری از خود نشان میدهند.
ملیسا ای.کین؛ استاد دانشگاه فایندلی آمریکا در مقالهای با عنوان «نقش کتابهای کودک در پرورش شخصیت و همدلی» به اهمیت ادبیات در رشد اخلاقی کودکان پرداخته است. این مقاله که منبعی معتبر برای مربیان، معلمان و والدین محسوب میشود، حاکی از آن است که داستانهای خوب چگونه کودکان را به انسانهایی مهربانتر، مسئولیتپذیرتر و نوعدوستتر تبدیل میکنند.
چرا برای کودکان داستان بخوانیم؟
بیشتر ما این تجربه را داشتهایم که پس از خواندن یک داستان تأثیرگذار تا مدتها در دنیای شخصیتهایش زندگی کنیم، اما این اتفاق در ذهن کودکان، عمیقتر و ماندگارتر رخ میدهد. وقتی کودک با شخصیتی همذاتپنداری میکند، در حال تمرین همدلی است؛ مهارتی که زیربنای همهٔ رفتارهای نوعدوستانهٔ او در بزرگسالی خواهد بود.
نظریهٔ مبادلهٔ ادبی روزنبلات
لوئیز روزنبلات؛ نظریهپرداز برجستهٔ ادبیات در کتاب «خواننده، متن و شعر» نظریهٔ «مبادلهٔ ادبی» را مطرح میکند. براساس این نظریه، هر یک از ما با مجموعهای از تجربههای پیشین خود بهسراغ کتابها میرویم و آن تجربیات بر نحوهٔ تفسیر ما از متن تأثیر میگذارند؛ به بیان سادهتر، کودک از طریق شخصیتهای داستان، زندگیهای متفاوتی را تجربه میکند و یاد میگیرد خود را بهجای دیگران بگذارد.
نکتهٔ مهم این است که این فرآیند ایستا نیست؛ یعنی با تغییر تجربیاتمان متون را به روشهای جدید و متفاوتی تفسیر خواهیم کرد، مثلاً کودکی که امروز داستانی دربارهٔ مهاجرت میخواند، ممکن است سالها بعد با کسب تجربههای تازهتر، معنای عمیقتری از آن داستان دریافت کند.
نظریهٔ ذهن؛ کلید درک دیگری
دیوید کید و امانوئل کاستانو «نظریهٔ ذهن» را توانایی انسان برای درک حالات ذهنی همچون باورها، امیال و دانش میدانند و بر درک حالات ذهنی متفاوت دیگران تأکید میورزند. این توانایی یکی از شگفتانگیزترین محصولات تکامل انسان است، زیرا امکان پیمایش موفقیتآمیز روابط اجتماعی پیچیده را فراهم کرده و به حفظ پاسخهای همدلانه کمک میکند.
بررسیهای علمی این پژوهشگران نشان میدهد خواندن داستانهای ادبی بهطور موقت، عملکرد این توانایی ذهنی را بهبود میبخشد. داستانهای خوب به خواننده، این تواناییها را میبخشند:
- حدس بزند شخصیتها چه فکر و چه احساسی دارند.
- شکافهای متن داستان را با تخیل خود پر کند.
- با شخصیتها همدلی کند و خود را جای آنها بگذارد.
چه ویژگیای در داستانها همدلی را برمیانگیزد؟
میال و کویکن معتقداند نویسندگان داستان ادبی از ابزارهایی مانند واجآرایی، استعاره، ریتم و تشبیه استفاده میکنند تا در ذهن خوانندگان آشناییزدایی کنند، انتظاراتشان را برهم بزنند و تفکرشان را به چالش بکشند. به همین دلیل است که داستانهای ساده و پندآموز تأثیر عمیقی بر کودکان نمیگذارند، اما داستانهایی با شخصیتهای پیچیده و چندبعدی میتوانند سالها در ذهن و قلب آنها ماندگار شوند.
نقش داستان در آموزش نوعدوستی
کودکان _مانند بزرگسالان_ از کتابهای پندآموز و موعظهگر خوششان نمیآید. آنها پیام اخلاقی را از طریق ارتباط با شخصیتها دریافت میکنند، نه از طریق نصیحت مستقیم؛ بنابراین، داستانهایی با شخصیتهای چندبعدی و باورپذیر، تأثیر عمیقتری بر رشد اخلاقی کودکان دارند.
پیاژه و کولبرگ نیز در مطالعات خود دربارهٔ رشد اخلاقی کودکان به این نتیجه رسیدند که هرچه کودکان رشد میکنند، از اخلاق مبتنی بر اقتدار بزرگسالان دور میشوند و اخلاق را متأثر از همکاری گروهی و تفکر مستقل میدانند. این توضیح میدهد که چرا کتابهای پندآموز و موعظهگر معمولاً موردِعلاقهٔ کودکان نیستند.
چند کتاب برای تقویت حس نوعدوستی کودکان
شگفتی (Wonder)
نویسنده: آر. جی. پالاسیو | ترجمهٔ پروین علیپور | انتشارات افق
خلاصهٔ داستان: آگوست پولمن، پسر ۱۰ سالهای با ناهنجاری چهره است. او که تاکنون بهدلیل عملهای جراحی متعدد و دوری از نگاههای خیرهٔ مردم در خانه تحصیل میکرده، برای اولینبار پا به مدرسه میگذارد. داستان از زاویهدید شخصیتهای مختلف؛ یعنی خود اگی، خواهرش؛ ویا و دوستانش؛ جک و سامرز روایت میشود. این تعدد راویان به خواننده اجازه میدهد درک پیچیدهای از ترسها، شادیها و امیدهای اگی پیدا کند.
مثال تأثیرگذار: سارا جونز، مادر کودکی با ناهنجاری چهرهٔ مشابه اگی، در نقد این کتاب مینویسد: «فرزند کلاس پنجمی من ناهنجاری جمجمه دارد و احساس میکنم این کتاب به بهترین شکل نوشته شده است. نویسنده صدای اگی را آنقدر زیبا بهتصویر کشیده که هنوز باورم نمیشود خودش فرزندی با این شرایط ندارد. بسیاری از لحظات کوچک داستان، اعماق وجودم را تکان داد. احساسیترین لحظه برای من وقتی بود که پدر اگی میگوید که عاشق ظاهر اوست؛ دقیقاً همانطور که من و شوهرم با پسرم رفتار میکنیم.»
فعالیت پیشنهادی: در داستان آقای براون؛ معلم انگلیسی اگی هر ماه به دانشآموزانش اصول اخلاقی ویژهای را توصیه میکند؛ مثلاً اصل اخلاقی ماه سپتامبر این است: «وقتی بین حقداشتن و مهربانبودن ناگزیری یکی را انتخاب کنی، مهربانی را انتخاب کن.» این تمرین ساده، اما عمیق به کودکان کمک میکند ارزشهای اخلاقی در کودک درونی شود؛ چراکه هر ماه دربارهٔ یک اصل انسانی فکر میکند.
بیرون ذهن من (Out of My Mind)
نویسنده: شارون دراپر | ترجمهٔ آنیتا یارمحمدی | نشر پیدایش
خلاصهٔ داستان: ملودی ۱۱ ساله باهوشترین کودک مدرسه است، اما هیچکس این را نمیداند. او بهدلیل فلج مغزی نمیتواند حرف بزند، راه برود یا بنویسد. ملودی سالهاست درون ذهن خود زندانی است و همه او را کودکی عقبمانده میپندارند. او همهچیز را بهخاطر میسپارد. ملودی همهٔ کلماتی را که اطرافیانش میگویند در ذهن ذخیره میکند، اما راهی برای بیان آنها ندارد؛ تااینکه ابزاری ارتباطی پیدا میکند و برای اولینبار میتواند دنیای درونش را فریاد بزند.
ایده برای والدین و مربیان: با کودکان دربارهٔ افرادی صحبت کنید که بهدلیل محدودیتهای جسمی نمیتوانند افکار و احساساتشان را بیان کنند. بعد بپرسید چگونه میتوانیم به آنها کمک کنیم؟ آیا در مدرسه یا محلهٔ ما کودکانی هستند که به کمک ویژه نیاز دارند؟ چه کارهای کوچکی میتوانیم برای آنها انجام دهیم؟
پتوی یادگاری (The Keeping Quilt)
نویسنده: پاتریشیا پولاکو | ترجمهٔ سیروس طاهباز با عنوان «یادگار دوست» | انتشارات سروش
داستان پتوی یادگاری چیست؟
خانوادهای روسی که به آمریکا مهاجرت کردهاند، برای بهیاد وطن ماندن، تصمیم میگیرند لحافی از لباسهای کهنهٔ اعضای خانواده بدوزند. این لحاف برای چهار نسل کاربردهای مختلفی پیدا میکند و بهعنوان سفره، سایبان عروسی، پتوی نوزادان و... از آن استفاده میشود. لحاف در این داستان نمادی از عشق، تداوم و هدفمندی خانواده در حفظ خاطرات و سنتهاست.
شاهد مثال: این داستان واقعی براساس زندگی خانوادهٔ نویسنده نوشته شده است. پاتریشیا پولاکو عکس لحاف واقعی خانوادهاش را در کتاب آورده که اکنون در موزهای در دانشگاه فایندلی نگهداری میشود.
فعالیت پیشنهادی: هدفمندی یعنی انجام کارها با قصد و نیت مشخص. در این کتاب، خانواده برای حفظ فرهنگ روسی خود برای نسلهای آینده از لحاف استفاده میکنند. از کودکان بخواهید در یک مربع کاغذی _شبیه مربعهای لحاف_ چیزی را نقاشی کنند که نشاندهندهٔ هدفمندی در خانوادهٔ آنهاست. سپس همهٔ مربعها را کنار هم بچینید و یک «لحاف نمادین» درست کنید.
دانهٔ نیلوفر آبی (The Lotus Seed)
نویسنده: شری گارلند (این داستان به فارسی ترجمه نشده)
داستان چیست؟ دخترکی در ویتنام، روز کنارهگیری آخرین امپراتور را از نزدیک میبیند. او که میخواهد این روز تاریخی را بهیاد بسپارد، یک دانه نیلوفر آبی از باغ کاخ برمیدارد. دخترک این دانه را در طول جنگ، آوارگی، فرار و مهاجرت به آمریکا نزد خود حفظ میکند. سالها بعد، یکی از نوههایش دانه را میدزدد و در گودالی گِلی نزدیک خانه میکارد. بهار بعد، از خاک نیلوفر آبی میروید. سرانجام زن که دیگر سالخورده شده، به هریک از نوههایش یک دانه میدهد تا سنت و خاطراتش را زنده نگه دارند.
شاهدمثال: دانهٔ نیلوفر آبی در فرهنگ آسیایی نماد امید، صبر و زندگی دوباره است. این دانه سالها در خشکی میماند، اما با رسیدن آب، جوانه میزند. این داستان به کودکان میآموزد امید و نوعدوستی حتی در سختترین شرایط نیز زنده میماند.
فعالیت پیشنهادی؛ از کودکان بپرسید:
- چرا دانهٔ نیلوفر نماد خوشبینی است؟
- آیا مهاجران با حس خوشبینی به کشور جدید میآیند؟
- چگونه امید به افراد در شرایط دشوار کمک میکند؟
- خوشبینی در چه موقعیتهای دیگری مفید است؟
سپس یک شبکه از کلمات برای «خوشبینی» درست کنید و معانی، مترادفها، متضادها و مثالهای مرتبط با آن را بنویسید.
سوپ کوفته (Dumpling Soup)
نویسنده: جاما کیم راتگی (این کتاب به فارسی ترجمه نشده)
داستان چیست؟ ماریسا در جزایر هاوایی زندگی میکند. خانوادهٔ او ترکیبی از فرهنگهای مختلف کرهای، ژاپنی، هاوایی، چینی، انگلیسی و پرتغالی است. در این جزایر هر سال برای جشن سال نو، همه دور هم جمع میشوند و سوپ کوفته درست میکنند. امسال ماریسا برای اولینبار اجازه پیدا کرده کوفتهها را خودش بپیچد، اما نگران است کسی کوفتههای خوشمزهٔ او را نخورد.
فعالیت پیشنهادی: از دانشآموزان بخواهید یکی از غذاهای سنتی خانوادهشان را به مدرسه بیاورند و دربارهٔ پیشینه فرهنگی آن توضیح دهند. همچنین میتوانید یک روزِ غذای بینالمللی در خانه یا مدرسه برگزار کنید. این فعالیت به کودکان نشان میدهد تفاوتهای فرهنگی جشنها را رنگینتر میکنند.
چند توصیه به والدین، معلمان و مروجان کتاب کودک
براساس مقالهٔ ملیسا ای.کین، والدین و مربیان والدین میتوانند با رعایت چند اصل ساده، ادبیات را برای پرورش همدلی و نوعدوستی در کودکان بهکار بگیرند:
۱- انتخاب کتابهای مناسب: به دنبال کتابهایی با شخصیتهای چندبعدی و پیچیده باشید. کتابهایی که شخصیتهایشان صرفاً خوب یا بد نیستند و ترکیبی از نقاط قوت و ضعف را دارند. خوشبختانه کتابهای «شگفتی» و «بیرون ذهن من» در ایران قابلِتهیه هستند و میتوانند نقطهٔ شروع خوبی باشند.
۲- پس از خواندن، گفتوگو کنید. از کودکان بپرسید: «اگر جای این شخصیت بودی، چه احساسی داشتی؟» یا «چرا فکر میکنی این شخصیت چنین تصمیمی گرفت؟» این سؤالات ساده به کودکان کمک میکند ذهنخوانی و همدلی را تمرین کنند.
۳- فعالیتهای عملی طراحی کنید: نقاشی، نمایش، نوشتن نامه از زبان شخصیتها و بحثهای گروهی میتوانند تأثیر کتاب را عمیقتر کنند.
۴- کتابها را به دنیای واقعی وصل کنید: پس از خواندن کتابی دربارهٔ مهاجرت، با کودک از پناهندگان و مهاجران امروزی حرف بزنید. یا پس از خواندن کتابی با موضوع معلولیت، دربارهٔ کودکان دارای معلولیت در مدرسه یا محلهٔ خود گفتوگو کنید.
۵- فرصت نوعدوستی عملی فراهم کنید: کودکان را به اقدام عملی تشویق کنید؛ مثلاً پس از خواندن «بیرون ذهن من»، بچهها میتوانند کاردستی درست کنند و بفروشند تا به خرید وسایل کمکآموزشی برای کودکان معلول کمک کنند، یا میتوانند برای کودکان پناهنده نقاشی بکشند و برایشان بفرستند.
در نهایت، ادبیات کودکان، پنجرهای به دنیای فرهنگها و اندیشههای گوناگون است. وقتی کودک با شخصیتهای داستان همذاتپنداری میکند، مدارا، مهربانی و نوعدوستی را بهتر میآموزد و این مهارتها پایههای جامعهای انسانیتر را میسازند.
منبع:
Cain, M. A. (2016). Children's Books for Building Character and Empathy. Journal of Invitational Theory and Practice, 22, 58-8.
ترجمه، بازنویسی و تلخیص از نیلوفر بختیاری
