بازیافتن یک دوست
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، از کنار میز ناهارخوری که رد میشوم، گوشۀ سمت راست کاغذ را میبینم که از زیر دستۀ سبزی بیرون زده و شبیه روزنامههای همیشگی نیست. مدام زیر دست مامان محو و پدیدار میشود. گوشۀ سمت چپش بهشکل هلالهلال از جایی کنده شده است. وقتی دست مامان بالا میرود تا شاهیهای پاکشده را توی سبد بیندازد، کاغذ را از زیر سبزی بیرون میآورم. هر چه به چشمم نزدیکش میکنم، بوی سبزی تازه هم تندتر میشود.
چروکهای کاغذ را کمی با کف دست صاف میکنم. تیتر بالای صفحه این است: خرید عاقلا... روی [نه].
گِلهای سبزی چسبیده است. پایین تیتر نوشته شده:«حتما تاکنون به تنهایی یا با خانواده برای خرید رفتهاید، راستی فکر کردهاید چگونه میتوانیم درست خرید کنیم؟»
کنار علامت سؤال، بدون رعایتکردن فضای خالیای که برای جواب در نظر گرفته شده، با مدادی که خیلی وقت است تراشیده نشده بود، نوشته شده: «باددقت و نگاه»
کاغذ را برمیگردانم، بالای صفحه عکس چهار تا تصویر است: خانهٔ بهداشت، عابربانک، ایستگاه اتوبوس و آخرین عکس که ایستگاه جمعآوری بازیافت است؛ شبیه خیلی از ایستگاههای بازیافت دیگر و متفاوت با جایی که دیروز رفتم.
از پایانۀ بیهقی که گذشتم تابلوی سفیدرنگش را از پشت ماشینآلاتِ ساختمانسازی دیدم. درِ پارکینگ باز بود، داخلش یک محوطهٔ روباز و نیمهپر از ماشینهای پارکشده و پشت ماشینها فضایی شبیه کارخانه با سقف شیروانی بود. توی یک دستم کیسۀ پارچهای بود و دست دیگرم دنبال آدرس دقیق میگشت برای تحویل بلیسترها و قوطیهای قرص، پوست گردو و چند کاغذِ استفاده شده.
مردد بودم که داخل بروم یا نه، اصلا میارزید که آدم وارد این فضای نه چندان زنانه شود برای این چهار قلم کالایی که معلوم نیست بازیافت شوند یا نه؟
همین که آمدم برگردم، خانمی را دیدم که از یک در دیگر داشت وارد میشد، من هم دنبالش راه افتادم. همانجا فهمیدم محل تحویل مواد بازیافتپذیر را اشتباه گرفته بودم، در زیرزمینِ ساختمان کنار کارخانه باید دنبالش میگشتم.
توی فراخوان دیده بودم که تمام موارد بازیافتپذیر را در پانزده گروه دستهبندی کرده بودند، از پارچه و در بطری گرفته تا فیلتر سیگار و شیشۀ عطر.
وارد اتاق که شدم همان دستهها روی کاغذ نوشته شده بود و هر کس میآمد با راهنمایی داوطلبان، ظروف پلاستیکیِ ماست و نوشابه، لباس و کفش مستعمل و هر چیز دیگری که آورده بود را در یکی از کیسهها میگذاشت و میرفت.
گردوخاکی که به سرفهام انداخته بود و تعداد کمِ اجناس بازیافتیهای توی دستم، انگار داشت بهم میگفت این آخرین بار است که اینجا میآیم!
وقتی کارم تمام شد و میخواستم بروم، آقایی وارد شد که دست پسربچهای توی دستش بود. در دست دیگر پسربچه یک کیسه پر از خشکاله بود و یک جوری قدم میزد که انگار پارک آمده است.
نزدیکتر که شد چهرهاش به نظرم آشنا آمد، شیطنت چشمهایش را میشناختم، اما نمیدانستم کجا او را دیدهام. خشکالهها را توی اتاق مخصوصش گذاشت و با پدرش برگشت، همین که دوباره دیدمش، چهرۀ مادرش برایم تداعی شد، دوستی که یکیدوبار فرزندش را دیده بودم؛ کسی که بارها موقع صرف چای، در دستش لیوان استیل بهجای لیوان کاغذی و پلاستیکی دیده بودم.
پیامِ «فکر کنم دیروز همسر و پسرت رو توی ایستگاه بازیافت دیدم، درست دیدم؟» را میفرستم و جواب مثبتش بهانۀ شروعِ صحبتمان درباره سبک زندگیشان میشود و یافتن شکل دیگری از ارتباطمان.
_خیلی برام جالب بود دیدن پسرت اونجا، اول نشناختم، اصلا چی شد دغدغۀ محیطِزیست پیدا کردین؟
_اولین بار هشت ساله بودم که یه شعر گفتم:
«این باغ زیبا و خوش آب و هوا روزی نابود میشود، به جای این همه درخت ساختمان ساخته میشود.
یه باغ گردو کنار خونهمون بود که سوزانده شد و میخواستن به جاش ساختمون بسازن.» من بعد از دیدن اون باغ این شعرو گفتم.
_چه قشنگ! و بزرگتر شدی و فکر کردی باید یه کاری بکنی؟
_آره، اوایل با وجود مخالفت خانواده، زبالۀ تروخشک رو از هم جدا میکردم. بعدتر که ازدواج کردم و خرید با خودمون بود، هر بار میرفتم خرید، میدیدم چقدر کیسۀ پلاستیکی میآریم خونه، کمکم کیسه با خودم میبردم، همه ما رو شناخته بودن، میگفتن اینا همونهان که دو تا خیار میخرن، کیسهشون هم میآرن. آخه دو نفر بودیم، میخواستیم خراب نشه.
به مبحث خرید عاقلانه در کتاب آن پسربچه فکر میکنم، به جوابش که گفته بود «باددقت و نگاه»
_البته خریدهای دیگهمونو انجام میدادیم با پسماند، خیلی شیر مصرف داشتیم هر دو روز یه بطری شیر، مدام به پسماندهاش فکر میکردم و شیرابههایی که تولید میکنه.
_و بعد تبدیل پوست میوهها به خشکاله و شروع سبک زندگی پسماند صفر؟
_آره، اسم پسماند صفر رو چندسال قبلتر از دوستم شنیده بودم و فکر میکردم زیادهروی باشه، اما اواخر بارداریم سر محمد ابراهیم با همسرم در مورد این دغدغه ذهنیم صحبت کردم و اونم همراه شد، و از همون موقع شروع کردیم، پسماندِ تر رو توی تابستون رو بالکن یا پشت پنجره خشک میکنم، زمستون هم روی شوفاژ. ولی خب تو بهار و پاییز، خیلیهاشون کپک میزنه و دیگه وارد خشکالهها نمیشه، میشه زباله.
_گفتی چطور بدون پسماند خرید میکنی؟
_وقتی شروع کردیم، اولین چیزی که بدون پسماند خریدیم شیر بود، دو تا دبه ماست داریم، هنوزم داریم توی همون شیر میخریم. همیشه از مغازهدارها واکنش مثبت گرفتیم و دیگه بعد از اون برای همه چی ظرف میبریم، با کلی ظرف میریم خرید همونا رو پر میکنیم میآیم.
_همه چی؟! مثلاً شامپو و بستنی رو چه جوری بدون پسماند میخری؟
_فقط شوینده و پفک و ماکارونی رو نمیشه بدون پسماند خرید، اما بستنی خوردن توی خونۀ ما یک جور مراسمه! ما میریم بستنی فروشی اونجا بستنی میخوریم.
_و بچهها اینا رو قبول کردن؟
هپسر بزرگه که یازده سالشه مقیده رعایت میکنه، اما پسر کوچیکه که هفت سالهست درک درستی نداره، یه جا نذری میدن، یهو میره میگیره، با این که من همیشه لیوان همراهم هست، اما در کل آره عادت دارن.
چند دقیقهایست که گفتوگویمان تمام شده، اما من هنوز دارم به محمدابراهیم فکر میکنم همان که درک درستی ندارد و دیدنش توی مرکز بازیافت باعث شد به یکی از داوطلبهای آنجا بگویم: «ماه بعد چه روزی بیام برای تحویل مواد بازیافتی؟»
یادداشت از فرزانه علیبخشی