ایثار در جوانی؛ درس‌های نیکوکاری از زندگی ام‌ابیها (س)
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، حجت‌الاسلام مظفر کاوه از کارشناسان مذهبی و فعالان باسابقه در حوزه تهیه‌کنندگی برنامه‌های مذهبی رادیو است. او همچنین امامت جماعت یکی از مساجد مشهور پایتخت را بر عهده دارد. در گفتوگو با وی، به بررسی ویژگی‌های نیکوکارانه و سیره حضرت فاطمه (س) پرداختیم.
جناب آقای کاوه، حضرت فاطمه زهرا (س) در زندگی شخصی و اجتماعی خود چه جلوه‌هایی از نیکوکاری و احسان را به نمایش گذاشتند و برجسته‌ترین نمونه‌های آن کدام‌اند؟
حضرت زهرا (س) در ابعاد گوناگون زندگی، اسوه و الگویی برجسته برای بشریت هستند. چنان‌که در یکی از بیانات نورانی امام زمان (عج) آمده است: «إِنَّ لِی فِی ابْنَةِ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»؛ دختر رسول خدا برای من الگوی نیکویی است. هنگامی که امام زمان (عج)، با جایگاه والای خود، حضرت زهرا (س) را الگوی خویش معرفی می‌کنند، روشن است که ایشان می‌توانند الگوی همه انسان‌ها، اعم از زنان و مردان، باشند. سیره حضرت زهرا (س) در حوزه‌های مختلفی همچون زندگی خانوادگی، همسرداری، فعالیت‌های اجتماعی، مسئولیت‌پذیری، خدمت‌رسانی به مردم، دستگیری از نیازمندان و حمایت از افراد گرفتار، سرشار از آموزه‌های ارزشمند است. بنابراین، الگو بودن ایشان به بانوان محدود نمی‌شود، بلکه مردان نیز می‌توانند در عرصه‌های مختلف زندگی از رفتار و منش ایشان الگوبرداری کنند.
یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های نیکوکاری در زندگی حضرت زهرا (س)، انفاق و ایثار ایشان است. ماجرای سه روز روزه‌داری و بخشیدن افطار به نیازمندان که در شأن اهل‌بیت (ع) و در سوره انسان یا دهر بازتاب یافته، نمونه‌ای روشن از این ویژگی است.
بر اساس نقل مشهور، حضرت علی (ع)، حضرت فاطمه (س) و فرزندانشان سه روز روزه نذر کردند. در هر سه شب، هنگام افطار، نیازمندی به خانه آنان مراجعه کرد؛ شب نخست یتیمی، شب دوم فردی مسکین و شب سوم اسیری. اهل‌بیت (ع) با وجود نیاز خود، غذای افطارشان را به این افراد بخشیدند. این رفتار در آیه شریفه «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا» تجلی یافته است؛ به این معنا که ما شما را تنها برای رضای خدا اطعام می‌کنیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم.
این ماجرا نشان‌دهنده اوج اخلاص در انفاق است. گاهی انسان به دیگران کمک می‌کند تا از این طریق برای خود موقعیت اجتماعی، شهرت یا اعتبار کسب کند؛ اما انفاق در سیره حضرت زهرا (س) کاملاً خالصانه و با هدف جلب رضایت الهی صورت می‌گرفت. البته نیکوکاری حضرت زهرا (س) تنها به این واقعه محدود نمی‌شود. در روایت‌های تاریخی آمده است که هرگاه نیازمندی به پیامبر اکرم (ص) مراجعه می‌کرد و ایشان امکان کمک نداشتند، او را به خانه حضرت زهرا (س) راهنمایی می‌کردند. حضرت نیز از غذای خود و حتی غذای فرزندانشان برای کمک به نیازمندان استفاده می‌کردند. بخشیدن گردنبند ارزشمند خود به یک نیازمند و واگذاری پرده منزل برای استفاده در امور خیر نیز از دیگر نمونه‌های سخاوت و روحیه ایثار ایشان است.
نیکوکاری در سیره حضرت زهرا (س) صرفاً به کمک مالی محدود نمی‌شود. چه ابعاد دیگری از احسان، مانند حمایت عاطفی، حفظ کرامت نیازمندان و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، در زندگی ایشان دیده می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نیکوکاری حضرت زهرا (س)، توجه ویژه ایشان به حفظ کرامت و شخصیت انسانی نیازمندان بود. در نگاه ایشان، کمک کردن صرفاً به معنای برطرف کردن نیاز مادی افراد نبود، بلکه چگونگی کمک‌رسانی و حفظ حرمت دریافت‌کننده نیز اهمیت فراوانی داشت.
حضرت زهرا (س) هنگام کمک به نیازمندان، با احترام و بزرگواری با آنان برخورد می‌کردند و برای شخصیت انسانی آنها ارزش قائل بودند. در سیره اهل‌بیت (ع) نیز نمونه‌هایی وجود دارد که کمک‌های مالی و حمایتی به‌گونه‌ای انجام می‌شد که نیازمند حتی احساس شرمندگی و خجالت نکند و آثار سختی و رنج درخواست کمک در چهره او آشکار نشود. بنابراین، یکی از درس‌های مهم سیره حضرت زهرا (س) این است که نیکوکاری نباید با تحقیر، منت‌گذاری یا خدشه‌دار کردن شخصیت نیازمندان همراه باشد. کمک واقعی زمانی ارزشمند است که علاوه بر رفع نیاز فرد، عزت‌نفس و کرامت انسانی او نیز حفظ شود.
حضرت زهرا (س) با علاقه، اشتیاق و محبت به نیازمندان کمک می‌کردند و در این مسیر هیچ‌گونه چشم‌داشتی نداشتند. این شیوه رفتار نشان می‌دهد که احسان و نیکوکاری باید با احترام، محبت و توجه به شأن انسانی افراد همراه باشد؛ آموزه‌ای که امروز نیز در فعالیت‌های خیرخواهانه و خدمات اجتماعی باید مورد توجه قرار گیرد.
اگر بخواهیم سیره حضرت زهرا (س) را به الگویی عملی برای ترویج فرهنگ نیکوکاری در جامعه امروز، به‌ویژه در میان نسل جوان، تبدیل کنیم، از کدام رفتار‌ها و ویژگی‌های ایشان باید الهام بگیریم؟
حضرت فاطمه (س) نه‌تنها الگویی برای زنان، بلکه الگویی برای همه مردان و زنان هستند. یکی از نکات قابل‌توجه در زندگی ایشان، سن کم و جوانی حضرت در زمان انجام این اقدامات خیرخواهانه است. بنا بر قول مشهور، عمر مبارک ایشان حدود هجده سال بود؛ با این حال، در همین دوران کوتاه، جلوه‌های برجسته‌ای از ایثار، انفاق، توجه به محرومان و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را به نمایش گذاشتند.
این موضوع برای نسل جوان امروز پیام مهمی دارد؛ جوانان باید بدانند که نیکوکاری و خدمت به دیگران به سن خاصی محدود نیست و هر فردی می‌تواند از دوران جوانی در مسیر کمک به همنوعان خود گام بردارد. حضرت زهرا (س) در همان دوران جوانی، همسری شایسته برای امیرالمؤمنین (ع) بودند و آرامش و محبت را در محیط خانواده برقرار می‌کردند. در عین حال، توجه ویژه‌ای به وضعیت افراد کم برخوردار داشتند و حتی از دارایی‌های شخصی و زینت‌های خود برای رفع مشکلات دیگران می‌گذشتند.
ماجرای بخشیدن گردنبند حضرت زهرا (س) نمونه دیگری از این روحیه ایثار است. ایشان گردنبند خود را به فردی نیازمند بخشیدند. آن فرد گردنبند را به عمار فروخت و عمار نیز پس از خرید آن، گردنبند را همراه با غلامی به خانه حضرت بازگرداند. حضرت زهرا (س) پس از اطلاع از ماجرا، آن غلام را آزاد کردند. به این ترتیب، این بخشش علاوه بر برطرف کردن نیاز یک فرد محروم، زمینه آزادی انسانی دیگر را نیز فراهم کرد. این روایت نشان می‌دهد که یک اقدام خیرخواهانه چگونه می‌تواند آثار و برکات گسترده‌ای داشته باشد و زندگی چند انسان را تحت تأثیر قرار دهد.
از این رو، جوانان باید حضرت زهرا (س) را در همه ابعاد زندگی، از جمله انفاق، ایثار، توجه به محرومان، حفظ کرامت انسان‌ها و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، الگوی خود قرار دهند. نکته مهم این است که حضرت در اوج جوانی چنین رفتار‌هایی را از خود نشان دادند و این حقیقت می‌تواند انگیزه‌ای برای دختران و پسران جوان باشد تا از همین امروز نیکوکاری را در زندگی فردی و اجتماعی خود جاری کنند.
گفتوگو: انسیه شهرستانکی