به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، دکتر مسعود پزشکیان در سخنرانی خود در سی‌ویکمین اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (کاپ ۳۱)، با اشاره به ضرورت بازنگری در مفهوم مسئولیت مشترک، عدالت اقلیمی و ارتباط میان صلح و محیط‌زیست، تأکید کرد که نمی‌توان از آینده زمین سخن گفت، اما نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی جنگ‌ها و درگیری‌های نظامی بی‌تفاوت بود. رئیس‌جمهور محیط‌زیست را یکی از قربانیان خاموش جنگ‌ها توصیف کرد که آثار تخریب آن حتی تا نسل‌های پس از پایان مخاصمات نیز باقی می‌ماند.
دکتر پزشکیان با اشاره به خسارات زیست‌محیطی حملات اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، اعلام کرد که بر اساس ارزیابی‌های انجام‌شده، حمله به تأسیسات سوخت در عسلویه موجب انتشار حدود ۵۰۰ هزار تن و حمله به مخازن سوخت اطراف تهران باعث انتشار یک میلیون تن دی‌اکسیدکربن شده است. رئیس‌جمهور این وضعیت را تناقضی آشکار با تلاش‌های جهانی برای کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای دانست و خواستار تقویت سازوکار‌های بین‌المللی برای مستندسازی خسارات زیست‌محیطی، پیشگیری از تکرار چنین اقداماتی و پاسخ‌گو کردن عاملان آن شد.
دکتر پزشکیان همچنین با اشاره به اقدامات ایران در توسعه انرژی‌های پاک، اظهار کرد که ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور طی دو سال اخیر از حدود ۱۲۵۰ مگاوات به بیش از ۶۱۵۰ مگاوات افزایش یافته و تولید برق پاک در سال جاری به بیش از ۴.۵ میلیارد کیلووات‌ساعت رسیده است؛ اقدامی که از انتشار حدود ۲.۵ میلیون تن دی‌اکسیدکربن جلوگیری کرده است. رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه زمین میراث مشترک نسل‌هاست، تصریح کرد: «صلح، پیش‌شرط حفاظت از محیط‌زیست است و حفاظت از محیط‌زیست، پیش‌شرط صلح پایدار» و جمهوری اسلامی ایران برای همکاری عادلانه و مسئولانه در مسیر حفاظت از محیط‌زیست آمادگی دارد.
جنگ : خسارات مستقیم زیست‌محیطی و پیامدهای اقلیمی
جنگ و درگیری، جدا از خسارات مستقیم زیست‌محیطی، پیامدهای کلی و نظام‌مندی بر اقلیم دارد. در همین چارچوب، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، در جریان COP۳۱ هشدار داد که بحران اقلیمی از توان واکنش جهان جلوتر رفته و جامعه جهانی در مسیری قرار گرفته است که می‌توان آن را «تخریب متقابل تضمین‌شده» توصیف کرد. او تأکید کرد که جنگ و مناقشات نباید توجه و منابع جهان را از مقابله با تغییرات اقلیمی منحرف کند و تحولات اخیر نشان داد که وابستگی به سوخت‌های فسیلی، ریشه ناامنی بلندمدت و بحران هزینه معیشت است.
لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهور برزیل، و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، نیز در جریان COP۳۱ بر این نکته تأکید کردند که جهان نمی‌تواند هم‌زمان از سلاح و تعرفه سخن بگوید و از بقای نسل‌های آینده غافل بماند؛ جنگ، بحران و فقر هر روز فوریت همبستگی بین‌المللی را افزایش می‌دهد، اما نباید اجازه داد درگیری‌ها مسئله گرمایش جهانی را از دستور کار سیاسی کنار بزنند. به این معنا، تأثیر جنگ بر اقلیم تنها در آلودگی و تخریب مستقیم خلاصه نمی‌شود، بلکه در جابه‌جایی توجه سیاسی و منابع نیز نمود می‌یابد و می‌تواند اقدام اقلیمیِ پیش‌تر عقب‌افتاده را بیش از پیش کندتر کند.
اکوساید چیست و چرا ایران آن را در COP۳۱ مطرح کرد؟
«اکوساید» (Ecocide) یا بوم‌کشی در تعریف پنل کارشناسی مستقل برای تعریف حقوقی اکوساید (۲۰۲۱) عبارت است از «کنش‌های غیرقانونی یا خودسرانه‌ای که با آگاهی از احتمال بالای آسیب شدید و گسترده یا بلندمدت به محیط زیست انجام می‌شوند». هدف از طرح این تعریف، آغاز بحث درباره اصلاح اساسنامه رم دیوان کیفری بین‌المللی و افزودن یک پنجمین جرم بین‌المللی در کنار نسل‌کشی، جنایت علیه بشریت، جنایات جنگی و تجاوز بوده است.
مبنای حقوقی و مستندی که ایران در COP۳۱ به آن استناد کرد، نه یک ادعای صرف سیاسی، بلکه مجموعه‌ای از اسناد ثبت‌شده در سازمان ملل است. برنامه محیط زیست ملل متحد (UNEP) در ارزیابی مارس ۲۰۲۶ تأیید کرد که تأسیسات نفتی درون و پیرامون مناطق شهری ایران، از جمله تهران، هدف قرار گرفته‌اند و آتش‌سوزی‌های ناشی از آن، ترکیبات خطرناکی را آزاد کرده که می‌تواند خاک و آب را آلوده کند و زنجیره غذایی را تحت تأثیر قرار دهد. هماهنگ‌کننده مقیم سازمان ملل در ایران نیز در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶ از آسیب به تأسیسات آب‌شیرین‌کن جزیره قشم، قطع آب بیش از ۲۵ روستا و احتمال آلودگی جنگل‌های حرا خبر داد.
مستندترین بخش این پرونده، مجموعه نامه‌های رسمی نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل است. در نامه ۱۸ مارس ۲۰۲۶ (A/80/719–S/2026/242)، ایران یک «گزارش مقدماتی» درباره پیامدهای حمله به مخازن نفت تهران را به دبیرکل ارائه کرد. این گزارش تصریح می‌کند که انتشار گسترده آلاینده‌های سمی، آلودگی حاد هوا، آلودگی وسیع خاک و آب، نفوذ فلزات سنگین و ترکیبات نفتی به سامانه‌های کشاورزی و «باران اسیدی» را به دنبال داشته است. جمع‌بندی رسمی این سند صریح است: حمله عمدی به مخازن سوخت، «معیارهای یک جرم زیست‌محیطی، از جمله اکوساید را برآورده می‌کند».
نامه ۲۷ مارس ۲۰۲۶ (S/2026/242) این موضع را تکرار و تشدید می‌کند. این سند که نامه «محسن پاک‌نژاد»، وزیر نفت ایران، را نیز منتشر کرده است، حملات ۷ و ۱۸ مارس به مخازن نفت تهران و پالایشگاه‌های گاز پارس جنوبی را «تشدید جدی» توصیف می‌کند که پیامدهای آن «نه تنها بخشی از زیرساخت‌های نفت و گاز ایران را تخریب کرد، بلکه فاجعه انسانی و زیست‌محیطی به بار آورد». جمع‌بندی حقوقی این نامه نیز همان است: این اقدامات «معیارهای یک جرم زیست‌محیطی، از جمله اکوساید را برآورده می‌سازد» و مسئولیت بین‌المللی عاملان آن را در پی دارد.
این اسناد در سطحی دیگر نیز تکمیل شد. در شصت‌ودومین نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل (۱۵ ژوئن تا ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶)، یک سازمان غیردولتی دارای جایگاه مشورتی ویژه در بیانیه‌ای مکتوب، با استناد به پروتکل اول کنوانسیون‌های ژنو و قطعنامه ۷۶/۳۰۰ مجمع عمومی، استدلال کرد که تخریب عمدی و گسترده محیط زیست در صورت رسیدن به آستانه «گسترده، بلندمدت و شدید»، مصداق جنایت جنگی و «اکوساید عمدی» است. سخنگوی دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل نیز پیش‌تر، در ۱۰ مارس ۲۰۲۶، درباره «باران سیاه سمی» ناشی از حمله به مخازن نفت ابراز نگرانی کرده بود. آنچه ایران در COP۳۱ انجام داد، تبدیل این انباشت اسناد و هشدارهای پراکنده در نظام ملل متحد به یک مطالبه سیاسی منسجم بود.
صدای جامعه مدنی ایران
جامعه مدنی ایران در این مطالبه از طریق یک نهاد تخصصی و شبکه‌ای جهانی عمل کرد. تشکل «همه با هم در برابر اکوساید» (Together Against Ecocide – Iran، به اختصار TAE) شاخه ایرانی «توقف اکوساید» (Stop Ecocide International) است؛ جنبشی که در بیش از ۵۰ کشور نمایندگی فعال دارد و هدف آن افزودن اکوساید به‌عنوان پنجمین جنایت ذاتی تحت صلاحیت دیوان کیفری بین‌المللی است. این تشکل ذیل «انجمن علمی حقوق کیفری بین‌المللی ایران» فعالیت می‌کند و ریاست آن را فریدون جعفری، حقوقدان و عضو هیئت علمی دانشگاه، بر عهده دارد.
جعفری در معرفی این تشکل توضیح داده است که «در دسترس‌ترین گزینه برای جهان، استفاده از ظرفیت دیوان کیفری بین‌المللی» است، زیرا تدوین یک کنوانسیون جامع جدید ممکن است «دیر شده باشد و طبیعت را از دست داده باشیم». بر این اساس، این تشکل به‌جای انتظار برای یک معاهده جدید، بر استفاده از صلاحیت موجود دیوان کیفری بین‌المللی برای ایجاد ضمانت اجرا در قبال رفتارهای مخرب محیط زیست تأکید می‌کند.
این تشکل در COP۳۱ حضور رسمی مستقل و گسترده‌ای در منطقه آبی نداشت، اما صدای آن از دو مسیر شنیده شد. نخست، از طریق شبکه جهانی «توقف اکوساید» که COP۳۱ را به‌عنوان «فرصتی برای جلب توجه بین‌المللی به پیامدهای زیست‌محیطی حملات نظامی» معرفی کرد و موضع ایران را در سطح بین‌المللی بازتاب داد. دوم، از طریق پاویون رسمی ایران در منطقه آبی COP۳۱؛ این پاویون اگرچه از سوی نهادهای رسمی سازماندهی شده بود، اما در عمل فضایی بصری برای روایت غیررسمی فراهم کرد. به گزارش رسانه‌های ترکی، در این پاویون تصاویر ۱۶۸ کودک ایرانی کشته‌شده در حمله به شهر میناب به نمایش درآمد و یاد آنان گرامی داشته شد؛ اقدامی که پیوند میان «اکوساید» و پیامدهای انسانی جنگ را در معرض دید نمایندگان کشورها قرار داد.
ایران: پیوند زدن جنگ به بحران اقلیمی و طرح مطالبه اکوساید
COP۳۱ در شرایطی برگزار شد که بحران اقلیم بیش از گذشته با مسائل معیشتی، سلامت، امنیت غذایی و نابرابری اجتماعی پیوند خورده است. ایران در این دوره کوشید با پیوند زدن جنگ به بحران اقلیمی و طرح مطالبه اکوساید، صدای خود را به میز مذاکره اقلیمی برساند. درست است که اکوساید هنوز در حقوق بین‌الملل الزام‌آور نیست و الحاق آن به اساسنامه رم نیازمند اجماعی است که در کوتاه‌مدت دست‌یافتنی نیست، اما آنچه در آنتالیا رخ داد، گامی در مسیر ساختن یک گفتمان بود: وارد کردن خسارات محیط‌زیستی جنگ به روایت جهانی اقلیم و ایجاد فشار سیاسی برای مسئولیت‌پذیری.
در این میان، نقش ترویج‌گری سازمان‌های غیردولتی و تشکل‌هایی مانند «همه با هم در برابر اکوساید» اهمیت دارد؛ این نهادها با تولید دانش حقوقی، مستندسازی خسارات، همراهی با شبکه‌های جهانی و انتقال صدای جوامع آسیب‌دیده، می‌توانند این مطالبه را از سطح یک ابتکار دیپلماتیک فراتر ببرند و در آینده به گفتمانی غالب در حقوق بین‌الملل و سیاست اقلیمی تبدیل کنند. موفقیت نهایی این مسیر، به توانایی ایران در تبدیل آن به یک ائتلاف بین‌المللی پایدار و به استمرار این تلاش در سطح جامعه مدنی بستگی دارد.
منابع:
