به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، جهان در سال ۲۰۲۶ برای نخستین بار طی پنج سال گذشته، ظرفیت کمتری انرژی پاک به ظرفیت موجود خود اضافه خواهد کرد. فرانچسکو لا کامرا، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA)، کمبود شبکه‌های انتقال برق و موانع تجاری را از عوامل اصلی این روند دانسته است.
رشد ظرفیت انرژی خورشیدی و بادی از سال ۲۰۲۱، یعنی زمانی که همه‌گیری کرونا زنجیره‌های تأمین جهانی را مختل کرد، هر سال شتاب بیشتری گرفته است. در سال ۲۰۲۵، ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های انرژی پاک، شامل نیروگاه‌های برق‌آبی، با افزایشی بی‌سابقه به میزان ۶۹۲ گیگاوات، معادل ۱۵.۵ درصد، به حدود پنج‌هزار و ۱۴۹ گیگاوات رسید. این میزان تقریباً نیمی از کل ظرفیت تولید برق جهان را تشکیل می‌داد.
با این حال، توسعه سریع نیروگاه‌های تجدیدپذیر در برخی کشورها از ظرفیت شبکه‌های انتقال و توزیع برق پیشی گرفته است. به گفته لا کامرا، مسئله اصلی این است که ظرفیت تولید برق با توان شبکه‌ها برای انتقال و توزیع آن متناسب نیست؛ شکافی که مانع ثبت رکورد تازه‌ای در افزایش ظرفیت انرژی‌های پاک در سال ۲۰۲۶ خواهد شد.
شبکه‌های برق؛ حلقه مفقوده توسعه انرژی‌های پاک
یکی از نمونه‌های این مشکل در چین، بزرگ‌ترین تولیدکننده انرژی‌های تجدیدپذیر جهان، مشاهده می‌شود. به گفته مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر، محدودیت شبکه برق این کشور باعث شده است بخشی از انرژی پاک تولیدشده پذیرفته نشود یا به شبکه وارد نشود. در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، حجم انرژی پاکی که در چین به دلیل محدودیت‌های شبکه کنار گذاشته شد، به اندازه‌ای بود که می‌توانست برق مورد نیاز مکزیک را برای یک سال تأمین کند. مشکلات مشابهی در کشورهایی مانند استرالیا و ژاپن نیز گزارش شده‌اند؛ کشورهایی که گسترش نیروگاه‌های تجدیدپذیر در آن‌ها با توسعه متناسب شبکه‌های برق همراه نبوده است.
در چنین شرایطی، افزایش ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های خورشیدی و بادی لزوماً به معنای استفاده کامل از برق تولیدی آن‌ها نیست. اگر شبکه توان انتقال برق از محل تولید به مراکز مصرف را نداشته باشد، بخشی از ظرفیت ایجادشده عملاً بلااستفاده می‌ماند. بنابراین، گذار به انرژی‌های پاک علاوه بر سرمایه‌گذاری در ساخت نیروگاه‌ها، به توسعه و نوسازی شبکه‌های انتقال و توزیع، برنامه‌ریزی یکپارچه و رفع موانع اتصال تولیدکنندگان به شبکه نیاز دارد.
لا کامرا همچنین تأکید کرده است که انتظار نمی‌رود افزایش ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر در سایر نقاط جهان بتواند کاهش سرعت توسعه این ظرفیت‌ها در چین را به‌طور کامل جبران کند. او با این حال، پیش‌بینی عددی مشخصی از میزان افزایش ظرفیت انرژی‌های پاک در سال ۲۰۲۶ ارائه نکرده است.
امنیت انرژی و ضرورت کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای
دولت‌های مختلف در سال‌های اخیر بر گسترش استفاده از انرژی‌های پاک تأکید کرده‌اند؛ اقدامی که هم برای تأمین پایدار برق و هم برای کاهش هزینه‌های انرژی اهمیت دارد. اختلال در عرضه انرژی و افزایش قیمت‌ها در پی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز توجه دولت‌ها به امنیت تأمین انرژی را افزایش داده است. افزایش ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر همچنین یکی از ابزارهای مهم کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و مقابله با گرمایش زمین محسوب می‌شود. سازمان ملل متحد در گزارشی که اواسط اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، بر ضرورت کاهش فوری و جدی انتشار گازهای گلخانه‌ای برای محدود کردن گرمایش جهانی تأکید کرد.
این حملات فقط امنیت انرژی را مختل نکردند؛ بلکه به یک فاجعهٔ زیست‌محیطی نیز تبدیل شدند. انفجار و آتش‌سوزی پالایشگاه و مخازن سوخت تهران در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶) دود غلیظ و باران سیاه را بر سر میلیون‌ها نفر فرود آورد و حدود ۳۰ هزار تن دی‌اکسید گوگرد در هوا منتشر کرد. هم‌زمان، پروازهای گستردهٔ جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌ها نیز سهم بزرگی در انتشار گازهای گلخانه‌ای داشتند؛ به‌گونه‌ای که تنها در ۱۴ روز نخست جنگ، حدود ۵ میلیون تن گاز گلخانه‌ای منتشر شد که از کل انتشار سالانهٔ بسیاری از کشورها بیشتر است.
با این حال، تجربه سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که توسعه انرژی‌های پاک تنها با افزایش سرمایه‌گذاری در تولید امکان‌پذیر نیست. زیرساخت‌های انتقال برق، سیاست‌های تجاری، هماهنگی میان بخش‌های مختلف صنعت انرژی و توانایی شبکه‌ها برای جذب برق تولیدشده، همگی بر سرعت این گذار تأثیر می‌گذارند.
جامعه مدنی و گذار انرژی؛ فراتر از اقدامات خیریه‌ای
در مواجهه با کند شدن رشد ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر در جهان، می‌توان بر اهمیت نقش سازمان‌های غیردولتی و انجمن‌ها در تقویت حکمرانی انرژی و تحقق گذار عادلانه به انرژی‌های پاک تأکید کرد. این سازمان‌ها می‌توانند با پژوهش و مطالبه‌گری برای اصلاح سیاست‌های انرژی، پیگیری توسعه زیرساخت‌های انتقال برق، فراهم کردن امکان مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با پروژه‌های انرژی و نظارت بر پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی آن‌ها، در بهبود حکمرانی انرژی نقش‌آفرینی کنند.
همچنین، حمایت از تعاونی‌های انرژی و طرح‌های محلی تولید برق پاک می‌تواند به جوامع امکان دهد که سهم بیشتری در تولید و مدیریت انرژی داشته باشند. از این منظر، جامعه مدنی نه‌تنها در گسترش دسترسی گروه‌های کم‌برخوردار به انرژی پاک مؤثر است، بلکه می‌تواند با پیوند دادن گذار انرژی به عدالت اجتماعی، شفافیت و پاسخ‌گویی، به شکل‌گیری سیاست‌هایی کمک کند که منافع و هزینه‌های این گذار را عادلانه‌تر توزیع می‌کنند.
اهمیت موضوع برای سیاست‌گذاری انرژی
کند شدن رشد ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر، در کنار مشکلات شبکه‌های برق، نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری انرژی باید میان تولید، انتقال و مصرف برق هماهنگی ایجاد کند. سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های جدید، بدون توجه به ظرفیت شبکه و امکان انتقال برق، ممکن است به هدررفت بخشی از سرمایه و کاهش بهره‌وری زیرساخت‌ها منجر شود. این مسئله برای کشورهایی که به دنبال توسعه انرژی خورشیدی و بادی هستند نیز اهمیت دارد.
توسعه شبکه‌های انتقال، تسهیل اتصال نیروگاه‌ها به شبکه، رفع موانع تجاری و برنامه‌ریزی بلندمدت می‌توانند به بهره‌برداری مؤثرتر از ظرفیت‌های ایجادشده کمک کنند. در عین حال، تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که موفقیت این سیاست‌ها تنها به تصمیم‌های فنی و سرمایه‌گذاری‌های دولتی وابسته نیست؛ مشارکت سازمان‌های غیردولتی و جوامع محلی نیز می‌تواند در بهبود فرایند تصمیم‌گیری، افزایش شفافیت و کاهش تعارض‌های اجتماعی و زیست‌محیطی مؤثر باشد.
برای نمونه، ابتکار اروپایی «شبکه‌های تجدیدپذیر» (RGI) با همکاری سازمان‌های غیردولتی و اپراتورهای شبکه انتقال برق، بر شفافیت در توسعه شبکه‌ها و مشارکت زودهنگام شهروندان و ذی‌نفعان تأکید دارد. تجربه این ابتکار نشان می‌دهد که مشارکت عمومی، اگر از مرحله تعیین سیاست‌ها و برنامه‌ریزی آغاز شود و امکان اثرگذاری واقعی بر تصمیم‌ها را فراهم کند، می‌تواند به شناسایی نگرانی‌های محلی، بررسی گزینه‌های جایگزین و تدوین راهکارهایی برای کاهش آثار نامطلوب پروژه‌ها کمک کند.
رویکرد سازمان‌های غیردولتی: مطالبه‌گری و هم‌آفرینی نهادی
تجربه ابتکار اروپایی «شبکه‌های تجدیدپذیر» (RGI) نشان می‌دهد سازمان‌های مردم‌نهاد در گذار انرژی فقط حامی یا معترض بیرونی نیستند. این ابتکار، همکاری مشترک سازمان‌های مردم‌نهاد زیست‌محیطی و اجتماعی با شرکت‌های مسئول شبکه برق در اروپاست. در این همکاری، این سازمان‌ها ناظر بیرونی نیستند؛ کارشناس و شریک شرکت‌های شبکه در حفظ طبیعت و پیشبرد پروژه‌ها به شمار می‌روند. نمونه آن، اتحاد «سرزمین‌ها در شبکه» است که این ابتکار در سال ۲۰۲۵ با بنیاد غیردولتی رنوابل و شرکت رِدِیا (اپراتور شبکه انتقال اسپانیا) تشکیل داد و روشی طراحی کرد تا در توسعه شبکه برق، صدای مردم محلی زودتر شنیده شود، گفت‌وگو و شفافیت بیشتر شود و تصمیم‌ها قابل پیگیری باشد.
مدیران این طرح معتقدند جوامع محلی شریک اصلی شبکه‌های سریع‌تر، مقاوم‌تر و پذیرفتنی‌ترند و مشارکت زودهنگام آن‌ها اعتماد می‌سازد، خطرها را کم می‌کند و نتیجه بهتری برای همه دارد. این یعنی سازمان‌های مردم‌نهاد از «فقط مطالبه‌گر» به «هم‌طراح تصمیم‌ها» تبدیل شده‌اند؛ مشروط بر اینکه از همان ابتدای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی حضور واقعی داشته باشند. در نتیجه، گذار پایدار به انرژی پاک فقط با ساخت نیروگاه ممکن نیست؛ باید امنیت انرژی، صرفه اقتصادی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را با مشارکت واقعی جامعه مدنی و مردم محلی هماهنگ کرد.