اصلاح نحوه نمایش سالمندان در آثار سینمایی / فرصتی برای تغییر نگاه جامعه
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در فرهنگ ایرانی، سالمندان همواره از احترام و منزلت ویژه‌ای برخوردار بوده‌اند. پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها در بسیاری از خانواده‌ها، علاوه بر انتقال تجربه و خاطرات، نقشی مؤثر در ایجاد پیوند میان نسل‌ها داشته‌اند. سنت‌هایی مانند دیدار با بزرگ‌ترها، دورهمی‌های خانوادگی، مشورت گرفتن از سالمندان و توجه به ریش‌سفیدان نیز نشان‌دهنده جایگاه آنان در فرهنگ اجتماعی ایران است. این ارزش‌ها همچنان در جامعه ایرانی زنده‌اند و بسیاری از خانواده‌ها با محبت و مسئولیت‌پذیری از سالمندان خود حمایت می‌کنند؛ بااین‌حال، تغییر ساختار خانواده، گسترش شهرنشینی، مهاجرت فرزندان و تفاوت سبک زندگی نسل‌ها، شرایط تازه‌ای ایجاد کرده است. شرایطی که ایجاب می‌کند در کنار حفظ سنت‌های ارزشمند گذشته، فرصت‌های جدیدی برای حضور اجتماعی و فرهنگی سالمندان فراهم شود. از سوی دیگر، افزایش امید به زندگی و رشد جمعیت سالمند باعث شده است که سالمندی دیگر تنها موضوعی مربوط به خانواده‌ها یا نظام درمانی نباشد؛ بلکه به یکی از حوزه‌های مهم سیاست‌گذاری اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود.
ایران در مسیر افزایش جمعیت سالمند
بر اساس اظهارات سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، جمعیت سالمندان ایران به حدود ۱۱ میلیون نفر رسیده و نزدیک به ۱۳ درصد جمعیت کشور را شامل می‌شود. همچنین به گفته او در نشست مشترک سازمان بهزیستی و سازمان سینمایی، پیش‌بینی می‌شود در سال ۱۴۱۵ تعداد سالمندان از کودکان بیشتر شود و تا سال ۱۴۳۰ حدود ۳۰ درصد جمعیت ایران را سالمندان تشکیل دهند. این آمارها، که در گزارش‌های مهر ۱۴۰۵ سازمان بهزیستی و خبرگزاری تسنیم منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند که جامعه ایران باید از امروز برای تغییر ترکیب جمعیتی خود آماده شود. البته آمادگی برای جامعه سالمند تنها به افزایش مراکز درمانی، خدمات مراقبتی یا حمایت‌های مالی محدود نمی‌شود. سالمندان به فرصت‌هایی برای حفظ استقلال، ارتباط با دیگران، فعالیت فرهنگی، یادگیری و مشارکت اجتماعی نیز نیاز دارند. توجه به این ابعاد می‌تواند در کیفیت زندگی آنان نقشی مهم ایفا کند.
تنهایی سالمندان؛ مسئله‌ای که باید بیشتر به آن توجه کرد
یکی از موضوعاتی که در سال‌های اخیر مورد توجه پژوهشگران و مسئولان حوزه سالمندی قرار گرفته، افزایش تعداد سالمندانی است که به‌تنهایی زندگی می‌کنند. خبرگزاری ایرنا در گزارشی به تاریخ ۹ مهر ۱۴۰۴، به نقل از مریم رهنما، کارشناس پژوهش مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی و عضو همکار پروژه بررسی وضعیت زنان سرپرست تنهای سالمند، اعلام کرد که یک میلیون و ۱۲۰ هزار سالمند در ایران به‌تنهایی زندگی می‌کنند و پیش‌بینی می‌شود این تعداد تا سال ۱۴۳۰ به سه میلیون و ۵۰۰ هزار نفر برسد. البته تنها زندگی کردن الزاماً به معنای احساس تنهایی یا نداشتن حمایت خانوادگی نیست. بسیاری از سالمندان با وجود زندگی مستقل، ارتباط نزدیکی با فرزندان، دوستان و آشنایان دارند و استقلال در زندگی را ترجیح می‌دهند. بااین‌حال، این آمار ضرورت گسترش فرصت‌های ارتباط اجتماعی را یادآوری می‌کند؛ به‌ویژه برای سالمندانی که به دلیل شرایط جسمی، اقتصادی یا دوری از خانواده امکان حضور منظم در جمع را ندارند. در چنین شرایطی، فعالیت‌های فرهنگی، دورهمی‌های محله‌ای، برنامه‌های گروهی و حضور در فضاهایی مانند سینما و فرهنگسرا می‌توانند به حفظ ارتباطات اجتماعی سالمندان کمک کنند.
تکریم سالمندان؛ از یک ارزش فرهنگی تا یک مسئولیت اجتماعی
احترام به سالمندان در فرهنگ ما پیشینه‌ای طولانی دارد، اما حفظ این ارزش در جامعه امروز نیازمند توجه به ابعاد جدید سالمندی نیز هست. برای مثال، خبرگزاری ایسنا در گزارشی به تاریخ ۱۰ آذر ۱۴۰۴، به نقل از فاطمه سلطانی، سرپرست معاونت اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، اعلام کرد که بیشترین انواع سالمندآزاری گزارش‌شده به این نهاد به‌ترتیب شامل غفلت، آزار جسمی و آزار عاطفی بوده است. سلطانی در این گفت‌وگو به نقش مسائل اقتصادی، دشواری‌های مراقبت از سالمندان بیمار و ضرورت آموزش عمومی نیز اشاره کرده است. همچنین در آبان ۱۴۰۴، خبرگزاری ایرنا از مداخله اورژانس اجتماعی در پرونده آزار یک سالمند در آبادان و آغاز اقدامات حمایتی برای او خبر داد. چنین گزارش‌هایی را نباید به همه خانواده‌ها تعمیم داد؛ به‌ویژه آنکه واکنش اجتماعی به این حوادث و پیگیری نهادهای مسئول نیز نشان‌دهنده حساسیت جامعه نسبت به حقوق سالمندان است. بااین‌حال، این موارد یادآوری می‌کنند که تکریم سالمندان تنها در ابراز محبت و احترام خلاصه نمی‌شود. آگاهی از حقوق آنان، توجه به نیازهای عاطفی، حمایت از خانواده‌های مراقبت‌کننده و فراهم کردن شرایط زندگی مستقل و باکیفیت نیز بخشی از احترام عملی به سالمندان است. در این میان، رسانه‌ها و تولیدات فرهنگی می‌توانند با آگاهی‌بخشی و نمایش روابط سالم و محترمانه میان نسل‌ها، به تقویت این ارزش‌ها کمک کنند.
تجربه اکیناوا؛ اهمیت دوستی و پیوندهای اجتماعی در سالمندی
تجربه برخی جوامع دیگر نیز نشان می‌دهد که روابط اجتماعی تا چه اندازه در زندگی سالمندان اهمیت دارد. اکیناوا در ژاپن از مناطق شناخته‌شده جهان به داشتن افراد صدساله و طول عمر بالا است. یکی از ویژگی‌های فرهنگی این منطقه، وجود گروه‌هایی موسوم به «موآی» است؛ گروه‌هایی از دوستان و آشنایان که ارتباط خود را در طول زندگی حفظ می‌کنند و در مواقع نیاز از یکدیگر حمایت می‌کنند. میسا هیرانو نوموتو، پژوهشگر دانشگاه کیوتو، در مطالعه‌ای که سال ۲۰۱۵ در نشریه علمی Journal of Lifology منتشر شد، با بررسی سه گروه موآی در شهر ناها نشان داد که این گروه‌ها علاوه بر حفظ روابط دوستانه، زمینه حمایت متقابل و تداوم ارتباطات انسانی را فراهم می‌کنند. اگرچه نمی‌توان طول عمر بالای برخی ساکنان اکیناوا را تنها به روابط اجتماعی نسبت داد، اما این تجربه اهمیت داشتن دوستان، ارتباطات پایدار و احساس تعلق به یک جمع را یادآوری می‌کند. در فرهنگ ایرانی نیز ظرفیت‌های ارزشمندی برای تقویت چنین روابطی وجود دارد؛ از دورهمی‌های خانوادگی و دیدارهای دوستانه گرفته تا فعالیت‌های مذهبی، فرهنگی و داوطلبانه. آنچه امروز اهمیت دارد، حفظ و تقویت این ظرفیت‌ها متناسب با شرایط جدید زندگی است؛ به‌گونه‌ای که سالمندان حتی پس از بازنشستگی نیز فرصت کافی برای معاشرت، یادگیری و مشارکت در فعالیت‌های جمعی داشته باشند.
سینما چگونه می‌تواند به نشاط سالمندی کمک کند؟
در همین راستا، نشست مشترک سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور و رائد فریدزاده، رئیس سازمان سینمایی، برای بررسی سند بازنمایی سالمندان در سینما اهمیت پیدا می‌کند. بر اساس گزارش ۲۷ مهر ۱۴۰۵ سازمان بهزیستی، این سند سه محور اصلی دارد: تدوین رهنمودهایی برای نمایش سالمندان در آثار سینمایی، حمایت از تولید پنج فیلمنامه و اثر سینمایی با موضوع سالمندی و تسهیل دسترسی افراد بالای ۶۰ سال به سینما از طریق مناسب‌سازی سالن‌ها و پیشنهاد تخفیف ۵۰ درصدی بلیت. این برنامه از دو جهت قابل‌توجه است. نخست آنکه سینما می‌تواند در شکل‌گیری نگرش عمومی نسبت به سالمندی نقش داشته باشد.
نمایش شخصیت‌های سالمندی که همچنان فعال‌اند، تجربه‌های خود را منتقل می‌کنند، در خانواده نقش دارند و از علایق شخصی و اجتماعی برخوردارند، می‌تواند تصویری واقعی‌تر و امیدبخش‌تر از این دوره زندگی ارائه دهد. سازمان جهانی بهداشت نیز در گزارش جهانی سن‌گرایی در سال ۲۰۲۱، بر ضرورت مقابله با کلیشه‌های منفی مرتبط با سن و تقویت نگاه مثبت و واقع‌بینانه به سالمندی تأکید کرده است. دومین ظرفیت سینما، فراهم کردن فرصتی برای حضور اجتماعی خود سالمندان است. تماشای فیلم می‌تواند بهانه‌ای برای دیدار با دوستان، همراهی با خانواده و حضور در یک فعالیت فرهنگی مشترک باشد. پیشنهاد تخفیف بلیت برای سالمندان از این منظر اقدامی مناسب است؛ هرچند برای اثربخشی بیشتر آن، باید مناسب‌سازی سالن‌ها، دسترسی آسان، امکانات رفت‌وآمد و نیازهای حرکتی و حسی سالمندان نیز مورد توجه قرار گیرد. همچنین بهتر است چنین برنامه‌هایی به تهران و شهرهای بزرگ محدود نشوند و سالمندان مناطق کم‌برخوردار و شهرهای کوچک نیز امکان استفاده از آنها را داشته باشند.
تجربه‌های ایرانی برای تقویت نشاط سالمندی
خوشبختانه در ایران نیز برنامه‌هایی با هدف افزایش ارتباطات اجتماعی و نشاط سالمندان در حال اجراست که می‌توان آنها را در کنار طرح‌های فرهنگی جدید توسعه داد. برای نمونه، دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور از اجرای طرح «مهر و گفت‌وگو» در قالب برنامه «سلام محله» خبر داده است. هدف این مراکز، ایجاد فضایی برای دورهمی، ارتباطات اجتماعی، گفت‌وگوی میان نسل‌ها و مشارکت سالمندان در فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی است. بر اساس توضیحات مژگان رضازاده، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان، برنامه‌های این مراکز شامل فعالیت‌هایی مانند کتاب‌خوانی، موسیقی، خاطره‌نویسی، آموزش مهارت‌های اجتماعی، فعالیت‌های داوطلبانه و کارگاه‌های مرتبط با سلامت جسم و روان است. خبرگزاری مهر نیز در گزارشی به تاریخ ۳۱ مرداد ۱۴۰۵، به نقل از سازمان بهزیستی اعلام کرد که ۲۵۰ کانون مهر و گفت‌وگو در محلات شکل گرفته است. این برنامه‌ها نشان می‌دهند که تقویت مشارکت اجتماعی سالمندان، موضوعی است که ظرفیت اجرای عملی در کشور را دارد. پیوند چنین مراکزی با سینماها، کتابخانه‌ها، فرهنگسراها و مؤسسات خیریه می‌تواند فرصت‌های متنوع‌تری برای فعالیت سالمندان فراهم کند. برای مثال، برگزاری نمایش‌های گروهی فیلم، نشست‌های نقد فیلم با حضور سالمندان، کارگاه‌های هنری و برنامه‌های مشترک میان نسل جوان و سالمند می‌تواند علاوه بر ایجاد نشاط، به انتقال تجربه و تقویت ارتباط میان نسل‌ها کمک کند.
سالمندان؛ سرمایه‌ای ارزشمند برای خانواده و جامعه
یکی از نکاتی که در برنامه‌ریزی فرهنگی برای سالمندان باید مورد توجه قرار گیرد، پرهیز از نگاه صرفاً حمایتی به این گروه است. سالمندان تنها دریافت‌کننده خدمات نیستند؛ بسیاری از آنان تجربه‌های ارزشمندی در حوزه‌های مختلف دارند و می‌توانند در آموزش، فعالیت‌های داوطلبانه، هنر، مشاوره و حتی کسب‌وکار نقش‌آفرین باشند. رئیس سازمان بهزیستی نیز در نشست بررسی سند بازنمایی سالمندان در سینما، با اشاره به مفهوم «اقتصاد نقره‌ای»، بر ضرورت استفاده از توانایی‌ها و تجربه‌های سالمندان تأکید کرده و گفته است که سالمندی نباید به معنای پایان فعالیت اجتماعی تلقی شود. از این منظر، حمایت از تولید فیلم‌هایی با موضوع سالمندی، فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های این گروه است. روایت زندگی سالمندان هنرمند، معلمان بازنشسته، خیرین، داوطلبان اجتماعی و افرادی که در سال‌های پس از بازنشستگی فعالیت تازه‌ای را آغاز کرده‌اند، می‌تواند به مخاطبان نشان دهد که این دوره از زندگی نیز سرشار از امکان تجربه، یادگیری و اثرگذاری است. همچنین استفاده از تجربه خود سالمندان در تولید آثار سینمایی، از مشاوره فیلمنامه تا روایت خاطرات و حضور در مستندها، می‌تواند به واقعی‌تر شدن تصویر آنان کمک کند.
ضرورت تبدیل برنامه‌های فرهنگی به اقدامات پایدار
با وجود ظرفیت‌های مثبت سند بازنمایی سالمندان در سینما، اثربخشی آن به چگونگی اجرا بستگی دارد. لازم است سازوکار حمایت از تولید آثار، تأمین منابع تخفیف بلیت، مناسب‌سازی سالن‌ها و مشارکت سالمندان در طراحی برنامه‌ها به‌روشنی مشخص شود. همچنین همکاری سازمان سینمایی و سازمان بهزیستی با شهرداری‌ها، نهادهای فرهنگی، سازمان‌های مردم‌نهاد و مؤسسات خیریه می‌تواند دامنه اجرای این برنامه را گسترش دهد. در این میان، مهم است که فعالیت‌های فرهنگی مرتبط با سالمندی به برنامه‌هایی مقطعی و مناسبتی محدود نشوند؛ زیرا ارتباط اجتماعی و نشاط، نیازهایی مستمر هستند و تحقق آنها به فرصت‌های پایدار نیاز دارد.
جامعه سالمند، به برنامه‌ریزی فرهنگی از امروز نیاز دارد
ایران در سال‌های آینده با افزایش چشمگیر جمعیت سالمند روبه‌رو خواهد شد؛ تحولی که در کنار نیازهای اقتصادی و درمانی، توجه جدی به ابعاد اجتماعی و فرهنگی سالمندی را ضروری می‌کند. فرهنگ ایرانی از ظرفیت ارزشمند احترام به سالمندان برخوردار است و برنامه‌های جدید می‌توانند این سرمایه فرهنگی را با نیازهای جامعه امروز پیوند دهند. تجربه اکیناوا اهمیت حفظ روابط اجتماعی را یادآوری می‌کند و طرح‌هایی مانند پاتوق‌های مهر و گفت‌وگو نشان می‌دهند که در ایران نیز می‌توان فرصت‌های بیشتری برای حضور سالمندان در جامعه ایجاد کرد. در چنین شرایطی، تدوین و امضای اسنادی مانند سند بازنمایی سالمندان در سینما، اقدامی ضروری، مناسب و آینده‌نگرانه است؛ زیرا در کنار تقویت فرهنگ تکریم سالمندان، می‌تواند به افزایش نشاط، گسترش مشارکت اجتماعی و تغییر نگرش عمومی نسبت به این دوره از زندگی کمک کند. البته ارزش نهایی این اسناد زمانی آشکار خواهد شد که مفاد آنها به برنامه‌هایی اجرایی و فراگیر تبدیل شود و سالمندان در شهرهای مختلف بتوانند از نتایج آن بهره‌مند شوند. جامعه‌ای که به‌سوی سالمندی حرکت می‌کند، باید از امروز برای زندگی باکیفیت و بانشاط سالمندان برنامه داشته باشد. سینما و دیگر نهادهای فرهنگی می‌توانند در این مسیر نقشی مؤثر ایفا کنند؛ نقشی که نه‌تنها به تکریم سالمندان امروز کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز نگاهی مثبت‌تر به سالمندی برای نسل‌های آینده خواهد بود.
منابع گزارش:
۱. سازمان بهزیستی کشور، ۲۷ مهر ۱۴۰۵؛ گزارش سند بازنمایی سالمندان در سینما و پیش‌بینی‌های جمعیتی.
۲. خبرگزاری ایرنا، ۹ مهر ۱۴۰۴؛ گزارش تعداد سالمندان تنها در کشور.
۳. خبرگزاری ایسنا، ۱۰ آذر ۱۴۰۴؛ گفت‌وگو با مسئول اورژانس اجتماعی درباره انواع سالمندآزاری.
۴. خبرگزاری ایرنا، ۱۲ آبان ۱۴۰۴؛ گزارش مداخله اورژانس اجتماعی در پرونده سالمندآزاری آبادان.
۵. دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور؛ معرفی اهداف و برنامه‌های پاتوق‌های مهر و گفت‌وگو.
۶. خبرگزاری مهر، ۳۱ مرداد ۱۴۰۵؛ گزارش فعالیت کانون‌های مهر و گفت‌وگو در طرح سلام محله.
۷. پژوهش دانشگاه کیوتو درباره گروه‌های موآی در اکیناوا، ۲۰۱۵.