تکامل تاریخی رویکرد غیردولتی‌ها در کاهش بلایا:
سازمان‌های مردم‌نهاد در هفت دهه گذشته مسیری تکاملی چشمگیر پیموده‌اند. در سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۷۰، تمرکز اصلی بر امدادرسانی انساندوستانه و فوری به قربانیان بحران‌هایی مانند جنگ بود. در دهه ۷۰ و ۸۰، با تشکیل نهادهایی مانند دفتر هماهنگی امدادرسانی بلایای سازمان ملل، گرایش به سمت رویکردهای توسعه‌محلی و کار در جوامع محلی تقویت شد. نخستین سازمان‌های جامعه‌محور کاهش خطر در نیمکره جنوبی شکل گرفتند: «مرکز مطالعات و پیشگیری از بلایا» در پرو (تأسیس ۱۹۸۳)، «مرکز پاسخ بلایای شهروندی» در فیلیپین (۱۹۸۴)، «مؤسسه کاهش بلایای هند» (۱۹۸۷) و «مرکز آمادگی بلایای بنگلادش» (۱۹۹۲) از جمله این پیشگامان بودند.
در دهه ۹۰، نسل سوم سازمان‌های غیردولتی با رسالت ترویجی و تأثیرگذاری بر سیاست‌گذاری کلان هم‌زمان با «دهه بین‌المللی کاهش بلایای طبیعی» ظهور کرد. تصویب چارچوب سندای در سال ۲۰۱۵ نقطه عطف نهادی بود: این چارچوب به‌صراحت نقش «جامعه مدنی، داوطلبان، سازمان‌های کار داوطلبانه سازمان‌یافته و سازمان‌های جامعه‌محور» را در اجرای محلی، ملی، منطقه‌ای و جهانی به رسمیت شناخت.
کارکردهای سه‌گانه غیردولتی‌ها در چرخه مدیریت بلایا (Disaster Management Cycle)
سازمان‌ها و شبکه‌های غیردولتی فعال در عرصه «کاهش خطر بلایا» (DRR) در تمام مراحل چرخه مدیریت بلایا حضور دارند و تنها بازیگرانی هستند که با هماهنگی و گردهم‌آوری (Coordination and Convening)، ظرفیت‌سازی و توانمندسازی (Capacity Building and Empowerment)، حمایت‌گری و حقوق (Advocacy and Rights)، هشدار زودهنگام (Early Warning) و پاسخگویی و نظارت (Accountability and Monitoring) به فعالیت می‌پردازند.
آنان با حفاظت از جان انسان‌ها، تسهیل تاب‌آوری و بازیابی فردی و اجتماعی (Facilitating Individual and Social Resilience and Recovery)، و حمایت‌گری از جوامع و افراد آسیب‌دیده (Advocating for Affected Communities and Individuals) ایفای نقش می‌کنند. این نقش‌ها در بحران‌های مختلف حضور دارند، اما تأکید بر آن‌ها بسته به ماهیت فاجعه و زمینه جغرافیایی متفاوت است. پژوهش‌ها همچنین نشان می‌دهد که نقش‌های عملیاتی آنان در بحران‌هایی چون سیل و طوفان غالب است، در حالی که حمایت‌گری و پر کردن شکاف‌ها پس از مخاطرات ژئوفیزیکی (Geophysical Hazards) مانند زلزله، پررنگ‌تر می‌شود.
رویکردهای مبتنی بر اکوسیستم (Eco-DRR): نقش منحصربه‌فرد غیردولتی‌ها
کاهش خطر بلایای مبتنی بر اکوسیستم (Eco-DRR) یکی از حوزه‌هایی است که غیردولتی‌ها در آن نقشی منحصربه‌فرد ایفا می‌کنند. اکوسیستم‌ها به‌عنوان سپری در برابر مخاطرات عمل می‌کنند، از فاجعه جلوگیری می‌کنند و تأثیر بلایا بر مردم، زیرساخت‌های حیاتی و خدمات پایه را کاهش می‌دهند. حفاظت، احیا و استفاده پایدار از زمین، تالاب‌ها، اقیانوس و سایر منابع طبیعی، مدیریت خطر بلایا و اقلیم را تقویت می‌کند.
کاهش خطر بلایای مبتنی بر اکوسیستم، یعنی استفاده از طبیعت به‌عنوان سپر محافظ در برابر بلایا. به‌جای ساختن دیوار بتنی در برابر سیل، مانگروها (جنگل‌های حرا) را در ساحل احیا می‌کنیم؛ به‌جای لوله‌کشی برای مهار سیلاب، تالاب‌ها را بازسازی می‌کنیم تا آب اضافی را جذب کنند. صخره‌های مرجانی امواج طوفان را می‌شکنند، مانگروها فرسایش ساحلی را کم می‌کنند و تالاب‌ها آب سیل را ذخیره می‌کنند.
چرا پذیرش کاهش خطر بلایای مبتنی بر اکوسیستم، کند بوده است؟
تحقیقات «دفتر سازمان ملل متحد برای کاهش خطر بلایا» (UNDRR) پذیرش این رویکرد را از سوی سازمان‌های غیردولتی بسیار کند می‌داند و دو دلیل اصلی را برمی‌شمارد:
- کار جزیره‌ای نهادها: متخصصان محیط‌زیست و مدیران بلایا در دو دنیای جداگانه کار می‌کنند و کمتر هماهنگ می‌شوند.
- کم‌ارزش تلقی شدن راه‌حل‌های طبیعی: در مقایسه با سد و دیوار دریایی، اقدامات مبتنی بر اکوسیستم کمتر جدی گرفته می‌شوند؛ در حالی که اغلب ارزان‌تر، پایدارتر و بلندمدت‌ترند.
نمونه‌های شاخص:
- ماداگاسکار: یک سازمان مردم‌نهاد با احیای صخره‌های مرجانی در منطقه دیانا از فرسایش سواحل جلوگیری کرده و با تشویق سرمایه‌گذاری بخش خصوصی (بانک BNI) در احیای مانگروها، تاب‌آوری جوامع محلی را تقویت کرده است.
- پورتوریکو: یک سازمان محلی، با همکاری جوامع محلی، مانگروهای سواحل شمالی را برای کاهش خطر سیل احیا می‌کند؛ پروژه‌ای که از ۲۰۱۶ آغاز شد و پس از طوفان ماریا (۲۰۱۷) شدت گرفت.
- آفریقای جنوبی: پروژه کاهش خطر بلایای مبتنی بر اکوسیستم (Eco-DRR)، با مدیریت یک سازمان محلی و بودجه ۴۰.۱ میلیون دلاری از صندوق سبز اقلیم، ۶۸ هزار هکتار اکوسیستم را در این کشور احیا می‌کند و ۵.۴ میلیون نفر را از سامانه‌های هشدار زودهنگام بهبودیافته بهره‌مند می‌سازد.
- سودان: در یک پروژه غیردولتی با همکاری برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد، با مدیریت پایدار زمینهای خشک، هم‌زمان امنیت غذایی، تاب‌آوری در برابر خشکسالی و سیل و کاهش منازعات بر سر منابع طبیعی را هدف گرفته است.
همکاری غیردولتی‌ها با «دفتر سازمان ملل متحد برای کاهش خطر بلایا» (UNDRR)
سازوکار مشارکت ذی‌نفعان (Stakeholder Engagement Mechanism — SEM) که در سال ۲۰۱۸ زیر نظر دفتر سازمان ملل متحد برای کاهش خطر بلایا راه‌اندازی شد، نهاد اصلی گفت‌وگو میان این آژانس و ذی‌نفعان غیردولتی است. هدف آن این است که صدای جامعه مدنی، جوامع محلی، جوانان، افراد دارای معلولیت، دانشگاهیان، بخش خصوصی و رسانه به فرایندهای تصمیم‌گیری جهانی کاهش خطر بلایا برسد. SEM از ۱۷ گروه ذی‌نفع تشکیل شده و چهار کارکرد اصلی دارد: ساختن جنبشی فراگیر برای اجرای سندای، تأثیرگذاری بر طراحی و اجرای سیاست‌ها، تقویت پاسخگویی اجتماعی، و هماهنگی و تبادل اطلاعات. این سازوکار از یک گروه هماهنگی غیررسمی به جامعه‌ای جهانی با بیش از ۱,۰۰۰ عضو در ۱۲ گروه ذی‌نفع تکامل یافته است.
یک NGO می‌تواند با تکمیل فرم عضویت آنلاین (حدود ۴۳ ثانیه) و بدون هیچ هزینه‌ای به SEM بپیوندد، در گروه‌های کاری تخصصی عضو شود، در نشست‌های جهانی مانند مجمع جهانی کاهش خطر بلایا حضور یابد و تجربه محلی خود را به بحث‌های سیاست‌گذاری جهانی وارد کند.
پلتفرم تعهدات داوطلبانه (SFVC) ابزار مهم دیگری است. ۴۵ درصد تعهدات ثبت‌شده در این پلتفرم توسط NGOها اجرا می‌شود و هر تعهد به‌طور میانگین با حدود ۶ شریک و به مدت ۸.۴ سال اجرا می‌گردد. یک NGO می‌تواند با ایجاد حساب در PreventionWeb، ثبت تعهدی مشخص و زمان‌دار، و تعیین حداقل دو نماینده، کار خود را در سطح جهانی به نمایش بگذارد. ثبت تعهد، اعتبار سازمان را نزد شرکا و تأمین‌کنندگان مالی افزایش می‌دهد.
شبکه جهانی سازمان‌های جامعه مدنی (GNDR) بزرگ‌ترین شبکه بین‌المللی سازمان‌های جامعه مدنی در زمینه کاهش خطر بلایا است که بیش از ۱,۹۰۰ عضو در ۱۳۱ کشور دارد و در سال ۲۰۲۵ جایزه ساساکاوا را دریافت کرد. عضویت در GNDR رایگان است و اعضا به فرصت‌های ظرفیت‌سازی، وب‌سایت اختصاصی، مشارکت در استراتژی جهانی ۲۰۲۶–۲۰۳۰ و نمایندگی در مجامع جهانی دسترسی پیدا می‌کنند. GNDR تاکنون سه تعهد داوطلبانه در پلتفرم تعهدات داوطلبانه (SFVC) منتشر کرده و اعضای خود را به ثبت کارهایشان تشویق می‌کند.
غیردولتی‌ها؛ شریکی راهبردی در اکوسیستم جهانی کاهش بلایا
اکوسیستم بین‌المللی غیردولتی‌ها در کاهش بلایا از یک «بازوی اجرایی» صرف به شریکی راهبردی در حکمرانی جهانی کاهش خطر تبدیل شده‌اند. آنان در تمام مراحل چرخه کاهش بلایا، از آموزش و آمادگی تا پاسخ، بازیابی و حمایت‌گری، فعال‌اند و در حوزه نوظهور کاهش خطر بلایای مبتنی بر اکوسیستم (Eco-DRR) نقشی منحصربه‌فرد در پیوند حفاظت از اکوسیستم با کاهش خطر ایفا می‌کنند.
سازوکارهای SEM و SFVC چارچوب‌های نهادی این مشارکت را فراهم کرده‌اند و شبکه‌هایی مانند GNDR پل ارتباطی میان جوامع محلی و نهادهای بین‌المللی را می‌سازند. با این حال، هماهنگی کامل با UNDRR فراگیر و یکسان نیست؛ بسیاری از NGOهای محلی کوچک خارج از چارچوب‌های رسمی فعالیت می‌کنند و شکاف‌های مالی و مشارکتی پابرجاست.
در سالی که شعار «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» بر نقش خانواده و جامعه محلی تأکید دارد، اکوسیستم غیردولتی جهانی کاهش بلایا، با تمام محدودیت‌هایش، همچنان محتمل‌ترین حامل برای تحقق عملی این شعار از سطح سیاست به سطح محله و خانه است. تحقق کامل این وعده، اما مشروط به بازتوزیع واقعی قدرت، منابع و اختیار تصمیم‌گیری به سوی جوامعی است که در خط مقدم خطر ایستاده‌اند؛ جوامعی که تاب‌آوری را نه از بالا، بلکه از خانه و محله خود آغاز می‌کنند.
زهرا میرابیان
منابع:
-
United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030. United Nations. https://www.undrr.org/publication/sendai-framework-disaster-risk-reduction-2015-2030
-
UNDRR. (2020). Ecosystem-Based Disaster Risk Reduction: Implementing Nature-based Solutions for Resilience. UNDRR Regional Office for Asia and the Pacific, Bangkok. https://mcr2030.undrr.org/publication/ecosystem-based-disaster-risk-reduction-implementing-nature-based-solutions-0
-
UNDRR. (2022). Stakeholder groups make great strides in newly released Sendai Framework Voluntary Commitments Report 2022. https://www.undrr.org/news/stakeholder-groups-make-great-strides-newly-released-sendai-framework-voluntary-commitments
-
UNDRR. (2025). GNDR receives 2025 Sasakawa Award for disaster risk reduction. Sendai Framework Voluntary Commitments. https://sendaicommitments.undrr.org/news/gndr-receives-2025-sasakawa-award-disaster-risk-reduction
-
Sotomayor, K., & Hossain, T. (2026). Sendai Stakeholder Engagement Mechanism: Turning participation into action for disaster risk reduction. PreventionWeb. https://www.preventionweb.net/drr-community-voices/sendai-stakeholder-engagement-mechanism-turning-participation-action-disaster
-
Global Network of Civil Society Organisations for Disaster Reduction (GNDR). (n.d.). Terms of Reference: Development of GNDR Global Strategy 2026-2030. https://www.gndr.org
-
South African National Biodiversity Institute (SANBI). (2026). Chief Executive Officer Shoni Munzhedzi: Biodiversity Credits Workshop 2026. https://www.sanbi.org/speeches/chief-executive-officer-shoni-munzhedzi-biodiversity-credits-2026/
-
Green Climate Fund. (n.d.). Scaling up ecosystem-based approaches to managing climate-intensified disaster risks in vulnerable regions of South Africa (Eco-DRR). https://www.greenclimate.fund
-
United Nations Environment Programme (UNEP). (2025). Terminal Evaluation of the UNEP Project "The Wadi El Ku Catchment Management Project - Phase 2" (2019-2023). Evaluation Office of UNEP. https://wedocs.unep.org
-
WWF. (2025). Setting Down Roots: Mangroves Interlock with Communities on Puerto Rico's North Coast. WWF Environment & Disaster Management. https://envirodm.org/resource/setting-down-roots-mangroves-interlock-with-communities-on-puerto-ricos-north-coast/
-
WWF Madagascar. (2025). Resilience to climate risks in Madagascar: The role of Nature-Based Solutions. https://www.wwf.bg
-
Asian Disaster Preparedness Center (ADPC) & UNDRR. (2020). Ecosystem-Based Disaster Risk Reduction: Implementing Nature-based Solutions for Resilience. https://mcr2030.undrr.org
