به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، «ناوانتم ناوی پیلای» از محله‌های فقیرنشین دوربان در دوران آپارتاید تا کرسی‌های قضاوت بین‌المللی رسید و امسال جایزه صلح نوبل را برای یک عمر دفاع از حقوق بشر، پاسخگویی جنایتکاران جنگی و حاکمیت قانون دریافت کرد. جایزه صلح نوبل امسال به این حقوقدان و قاضی برجسته اهل آفریقای جنوبی اهدا شد و کمیته نوبل نروژ این جایزه را به دلیل «تلاش‌های او برای ترویج صلح و حقوق بین‌الملل» به وی اعطا کرد. پیلای که در زمان دریافت جایزه ۸۵ سال داشت، به خاطر ده‌ها سال فعالیت در زمینه عدالت بین‌المللی، حقوق بشر و مبارزه با بی‌کیفری شناخته می‌شود.
زندگی‌نامه و پیشینه
ناوی پیلای در ۲۳ سپتامبر ۱۹۴۱ در شهر دوربان در آفریقای جنوبی، در خانواده‌ای فقیر با تبار هندی تامیل‌زبان به دنیا آمد. پدربزرگ و مادربزرگش در دهه ۱۸۹۰ به عنوان کارگران قراردادی از هند به آفریقای جنوبی رفتند تا در مزارع نیشکر ناتال کار کنند. پدرش راننده اتوبوس بود و برای تأمین معاش ماهیگیری هم می‌کرد. پیلای پنجمین فرزند از هشت فرزند خانواده بود و در محله‌ای فقیرنشین بزرگ شد که از امکانات اولیه‌ای مانند سیستم فاضلاب و آب آشامیدنی محروم بود. مادرش با وجود فقر، بر تحصیل دخترانش اصرار داشت و برای ثبت‌نام آن‌ها از شناسنامه فرزندان بزرگ‌تر استفاده می‌کرد.
پیلای در دوران آپارتاید تحصیل کرد و به دلیل قوانین تبعیض‌آمیز، مجبور بود در مدرسه‌ای مخصوص کودکان هندی‌تبار درس بخواند. او در پنج‌سالگی علیه دزدی که پول پدرش را دزدیده بود شهادت داد و متهم محکوم شد؛ تجربه‌ای که خودش آن را «درس زودهنگامی درباره فاصله میان حکم و عدالت» توصیف می‌کند.
او تحصیلات خود را در دانشگاه ناتال ادامه داد و در سال ۱۹۶۳ مدرک کارشناسی و در سال ۱۹۶۵ مدرک کارشناسی حقوق (LLB) خود را دریافت کرد. بعدها برای تحصیلات تکمیلی به دانشگاه هاروارد رفت و در سال ۱۹۸۲ مدرک کارشناسی ارشد حقوق (LLM) و در سال ۱۹۸۸ دکترای حقوق (SJD) خود را از آن دانشگاه اخذ کرد. او نخستین آفریقای جنوبی بود که دکترای حقوق خود را از دانشگاه هاروارد دریافت کرد.
فعالیت‌های بشردوستانه و حرفه‌ای
فعالیت‌های بشردوستانه و حرفه‌ای پیلای را می‌توان در چند مرحله کلیدی خلاصه کرد:
مبارزه با آپارتاید (دهه ۱۹۶۰ به بعد): پیلای در سال ۱۹۶۷ به عنوان نخستین زن در استان ناتال، دفتر وکالت خود را تأسیس کرد. در این دوران، او از فعالان ضد آپارتاید، از جمله نلسون ماندلا و دیگرانی که علیه نظام تبعیض نژادی مبارزه می‌کردند، دفاع می‌کرد. در دوران آپارتاید، او مجوز ورود به اتاق قاضی را نداشت و اولین اتاق قاضی که وارد شد، اتاق خودش بود. در سال ۱۹۷۳ حق دسترسی زندانیان جزیره روبن (از جمله نلسون ماندلا) به وکیل را به دست آورد. تجربه مستقیم تبعیض نژادی، مسیر حرفه‌ای او را به سمت دفاع از حقوق بشر سوق داد. او همچنین در سال ۱۹۸۶ در تأسیس «میز مشاوره برای زنان تحت آزار» در دوربان و در سال ۱۹۹۲ در تأسیس سازمان «برابری هم‌اکنون»(Equality Now) مشارکت داشت؛ سازمانی بین‌المللی که برای حقوق زنان و دختران از طریق اصلاحات قانونی مبارزه می‌کند.
دادگاه کیفری بین‌المللی رواندا (۱۹۹۵-۲۰۰۳): پیلای در سال ۱۹۹۵ به عنوان قاضی دادگاه کیفری بین‌المللی رواندا (ICTR) منصوب شد؛ دادگاهی که برای رسیدگی به نسل‌کشی سال ۱۹۹۴ در آن کشور تشکیل شده بود. او از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ ریاست این دادگاه را بر عهده داشت. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای او در این دوره، نقش کلیدی در پرونده ژان پل آکایسو، شهردار پیشین رواندا بود. این پرونده به صدور حکمی تاریخی در ۲ سپتامبر ۱۹۹۸ منجر شد که در آن تجاوز جنسی و خشونت جنسی، در شرایط مشخص، به عنوان مصداق اقداماتی برای تحقق نسل‌کشی شناخته شد. این تحول حقوقی، خشونت جنسی را از یک «پیامد جانبی جنگ» به ابزاری برای نابودی یک گروه تبدیل کرد و اهمیت جهانی یافت.
دادگاه کیفری بین‌المللی (ICC) (۲۰۰۳-۲۰۰۸): پیلای به عنوان قاضی در دادگاه کیفری بین‌المللی در لاهه خدمت کرد.
کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد (۲۰۰۸-۲۰۱۴): پیلای در این سمت به عنوان بلندپایه‌ترین مقام حقوق بشری سازمان ملل متحد فعالیت کرد و از برابری، حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و پاسخگویی در قبال نقض‌های جدی حقوق بشر دفاع کرد. او در این دوره، خواستار تحقیق مستقل درباره نقض‌های ادعایی حقوق بشر و حقوق بشردوستانه در مناقشه سری‌لانکا در سال ۲۰۰۹ شد.
ریاست کمیسیون تحقیق سازمان ملل درباره فلسطین (۲۰۲۱-۲۰۲۵): پیلای ریاست کمیسیون مستقل تحقیق بین‌المللی سازمان ملل متحد در سرزمین‌های اشغالی فلسطین را بر عهده داشت. این کمیسیون در گزارش خود که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد و توجه جهانیان را جلب کرد، به این نتیجه رسید که اسرائیل مرتکب «اقدامات نسل‌کشی» در غزه شده است و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، و یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین این کشور، در سخنرانی‌های خود «تحریک به ارتکاب نسل‌کشی» کرده‌اند. این کمیسیون همچنین اعلام کرد که حماس و سایر گروه‌های مسلح فلسطینی نیز در حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ مرتکب جنایات جنگی شده‌اند.
دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ): پیلای در حال حاضر به عنوان قاضی ad hoc در دیوان بین‌المللی دادگستری در پرونده نسل‌کشی میانمار علیه روهینگیا خدمت می‌کند.
مواضع مهم
پیلای همواره بر این باور بوده است که «توانایی حل مناقشات بدون توسل به زور یا خشونت، به حاکمیت قانون بین‌المللی بستگی دارد» و نظام حقوقی بین‌المللی که در آن جنایتکاران جنگی پاسخگو باشند و قربانیان شاهد اجرای عدالت باشند، پیش‌شرط صلح جهانی است. او پس از دریافت جایزه نوبل، از رهبران سیاسی جهان خواست تا به «تعهد قانونی» خود برای حفاظت از حقوق بشر و پرهیز از جنگ عمل کنند و تأکید کرد: «صرف‌نظر از هر تعهد اخلاقی دیگری، شما یک تعهد قانونی برای حفاظت از حقوق بشر و خودداری از جنگ دارید».
پیلای در سخنان خود پس از دریافت جایزه، بر لزوم ایستادگی جمعی در دفاع از حاکمیت قانون، دادگاه‌های مستقل و نظم حقوقی بین‌المللی مبتنی بر اصول تأکید کرد. او همچنین در واکنش به وقایع غزه نوشت: «هیچ جنایتی، هر چقدر هم سنگین، نسل‌کشی را توجیه نمی‌کند. پیشگیری از نسل‌کشی یک موضوع اختیاری برای دولت‌ها نیست. یک تعهد قانونی و اخلاقی است که هیچ تأخیری را نمی‌پذیرد». کمیته نوبل نیز در بیانیه خود تأکید کرد که «قانون بین‌المللی دیگر فقط مکمل صلح و امنیت نیست، بلکه یک ضرورت مطلق است» و «وجود یک نظام حقوقی بین‌المللی که در آن جنایتکاران جنگی پاسخگو باشند و قربانیان سوءاستفاده‌ها به عدالت دست یابند، پیش‌شرط دستیابی به جهانی صلح‌آمیز است».
دستاوردها و جوایز
پیلای نخستین زنی بود که در استان ناتال دفتر وکالت تأسیس کرد و همچنین نخستین زن غیرسفیدپوستی بود که به عنوان قاضی در دادگاه عالی آفریقای جنوبی منصوب شد. مهم‌ترین دستاورد او در سال جاری، دریافت جایزه صلح نوبل به دلیل «تلاش‌هایش برای ترویج صلح و حقوق بین‌الملل» بود. او پنجمین برنده جایزه صلح نوبل از آفریقای جنوبی است و پس از نلسون ماندلا و دزموند توتو قرار می‌گیرد.
پیلای به عنوان یکی از محترم‌ترین حقوقدانان بین‌المللی زمانه ما شناخته می‌شود. کمیته نوبل او را «منبع امید و الهام برای همه کسانی که به دنبال جهانی صلح‌آمیزتر هستند» توصیف کرد. دریافت این جایزه با استقبال گسترده بین‌المللی مواجه شد. فولکر ترک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، آن را «یک پیروزی جمعی برای حقوق بشر و همه کسانی که به دنبال عدالت و پاسخگویی هستند» خواند. اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، از پیلای برای مقابله با «برخی از تاریک‌ترین فصل‌های بشریت» تقدیر کرد.
سیریل رامافوزا، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی، این جایزه را «ادای احترامی عمیق به شجاعت، صداقت و تعهد مادام‌العمر این حقوقدان کهنه‌کار به عدالت» دانست. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، گفت این جایزه ادای احترامی است به همه کسانی که برای «حاکمیت قانون و حقوق بشر» تلاش می‌کنند. توموکو آکانه، رئیس دادگاه کیفری بین‌المللی، گفت این جایزه در زمانی که «نظم حقوقی بین‌المللی با چالش‌های عمیقی روبروست»، اهمیت ویژه‌ای دارد.
جنجال‌ها و واکنش‌های منتقدانه
اعطای جایزه نوبل به پیلای، به ویژه به دلیل نقش او در کمیسیون تحقیق سازمان ملل درباره غزه، با واکنش‌های شدید منتقدانه از سوی اسرائیل و برخی نهادهای طرفدار آن مواجه شد. وزارت امور خارجه اسرائیل این جایزه را «استفاده گروتسک از یک جایزه برای مشروعیت بخشیدن به نفرت و تعصب ضداسرائیلی» خواند و کمیسیون تحت رهبری پیلای را به جانبداری سیاسی متهم کرد. یکی از صفحات اجتماعی این رژیم نیز در واکنش به برنده‌شدن پیلای نوشت: «اکنون که کمیته نوبل به بزرگ‌ترین دروغ قرن بیست و یکم پاداش داده است، بی‌شک یوزف گوبلز از قعر جهنم برای آن کف می‌زند.»
برخی رسانه‌ها و سازمان‌های یهودی، پیلای را به «جانبداری ضداسرائیلی» و «نادیده گرفتن نقض‌های واقعی حقوق بشر توسط سایر کشورها» متهم کردند. ترامپ، نیز این انتخاب را «رسوایی‌آور» و «لکه ننگ ابدی» برای نروژ خواند و گفت: «من هرگز نام این شخص را نشنیده‌ام. هیچ‌کس نشنیده است.»
ناوی پیلای چهره‌ای است که زندگی حرفه‌ای خود را وقف تبدیل حقوق بین‌الملل به ابزاری عملی برای دستیابی به صلح و عدالت کرده است. مسیر او از دفاع از قربانیان آپارتاید در آفریقای جنوبی تا ریاست بر دادگاه‌های بین‌المللی و کمیسیون‌های تحقیق سازمان ملل، نشان‌دهنده تعهدی بی‌وقفه به حاکمیت قانون و پاسخگویی در سطح جهانی است.
