بر اساس این گزارش با عنوان «محصورشده بر اساس طراحی: هزینه انسانی آوارگی طولانی‌مدت در غزه»، حدود ۸۶ درصد جمعیت غزه، معادل نزدیک به ۱.۸ میلیون نفر، در محل‌های اسکان آوارگان زندگی می‌کنند. بسیاری از این محل‌ها اردوگاه‌های رسمی نیستند، بلکه در میان ویرانه‌های جنگ و با استفاده از چادرها و سرپناه‌های موقت شکل گرفته‌اند؛ مکان‌هایی که امکانات محدودی برای تأمین نیازهای اولیه ساکنان دارند.
شورای پناهندگان دانمارک یافته‌های خود را بر اساس گفت‌وگو با ۱۹۵ نفر از ساکنان محل‌های اسکان آوارگان در پنج استان غزه منتشر کرده است. این گزارش نشان می‌دهد که حتی در شرایط آتش‌بس، پایان درگیری‌ها لزوماً به معنای پایان بحران انسانی برای خانواده‌های آواره نبوده است.
آوارگی ادامه دارد؛ اما شکل آن تغییر کرده است
شورای پناهندگان دانمارک می‌گوید آوارگی گسترده در غزه همچنان ادامه دارد و بسیاری از خانواده‌ها امکان بازگشت به محل زندگی پیشین خود را ندارند. این شورا نسبت به تداوم آوارگی فلسطینیان در نوار غزه و وخامت شرایط زندگی در اردوگاه‌ها و محل‌های اسکان آوارگان هشدار داده و اسرائیل را متهم کرده است که سیاستی برای «طولانی‌کردن آوارگی» دنبال می‌کند.
این نهاد بشردوستانه، گسترش محدوده موسوم به «خط زرد» را یکی از عواملی می‌داند که دسترسی مردم به بخش‌هایی از سرزمین غزه و امکان بازگشت آنها را محدود کرده است. به گفته این شورا، این خط که محدوده تحت کنترل نظامی اسرائیل در شرق غزه را مشخص می‌کند، به سمت غرب پیشروی کرده و در نتیجه فضای در دسترس خانواده‌های آواره را کاهش داده است.
آلن موزلی، مدیر شورای پناهندگان دانمارک در سرزمین‌های فلسطینی اشغالی، می‌گوید ادامه آوارگی صدها هزار نفر یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های وضعیت کنونی غزه است و گسترش این محدوده، خانواده‌ها را در فضای محدودتری متمرکز کرده است. سازمان ملل و برخی نهادهای دیگر نیز پیش‌تر از حرکت این خط به سمت غرب خبر داده‌اند. دولت اسرائیل نیز گسترش این محدوده را مطرح کرده است، هرچند درباره میزان و جزئیات آن روایت‌های متفاوتی وجود دارد. از نگاه بشردوستانه، پیامد اصلی این وضعیت، محدودتر شدن فضای امن و قابل‌دسترس برای زندگی و دشوارتر شدن دسترسی خانواده‌های آواره به خدمات و کمک‌های ضروری است.
آب و بهداشت؛ نیازهای اولیه‌ای که همچنان تأمین نشده‌اند
یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش، گستردگی کمبود آب و زیرساخت‌های بهداشتی در محل‌های اسکان آوارگان است. ۸۰ درصد افرادی که در این مطالعه مورد گفت‌وگو قرار گرفته‌اند، از کمبود آب برای آشامیدن و شست‌وشو خبر داده‌اند. بسیاری از خانواده‌ها برای دفع فاضلاب به چاه‌های روباز و غیربهداشتی متکی هستند و در برخی محل‌ها چند خانواده مجبورند از یک سرویس بهداشتی مشترک استفاده کنند. این شرایط علاوه بر تهدید سلامت عمومی، خطر خشونت و سوءاستفاده، به‌ویژه علیه زنان و دختران، را افزایش می‌دهد. نبود مدیریت مناسب پسماند و فاضلاب همچنین به افزایش حضور موش‌ها و جوندگان در اردوگاه‌ها منجر شده و زمینه را برای گسترش بیماری‌ها فراهم کرده است.
گزارش از شیوع سریع برخی بیماری‌ها در مناطق پرتراکم آوارگان نیز خبر می‌دهد. برای نمونه، در اردوگاه‌های آوارگان خان‌یونس تنها در ماه ژوئیه بیش از چهار هزار مورد ابتلا به آبله‌مرغان ثبت شده است. بحران انسانی غزه تنها به سرپناه و تأمین آب محدود نمی‌شود. نظام سلامت نیز همچنان تحت فشار شدید قرار دارد. بر اساس گزارش شورای پناهندگان دانمارک، تنها نیمی از بیمارستان‌ها و اندکی بیش از یک‌سوم مراکز مراقبت‌های بهداشتی اولیه همچنان فعال هستند. همین ظرفیت محدود باید پاسخگوی نیاز جمعیتی باشد که با پیامدهای جنگ، بیماری، جراحت، سوءتغذیه و شرایط نامناسب زندگی مواجه است.
در چنین شرایطی، دسترسی به خدمات درمانی برای ساکنان مناطق دورتر از مراکز فعال دشوارتر می‌شود و محدودیت در ورود تجهیزات و اقلام پزشکی نیز بر فشار موجود می‌افزاید. این گزارش از جامعه بین‌المللی و نهادهای بشردوستانه می‌خواهد مسیرهای دسترسی به کمک‌های پزشکی و امکان تخلیه و انتقال بیماران را تضمین کنند.
غذا هست، اما امکان پخت‌وپز نه همیشه
کمبود مواد غذایی در کنار نبود زیرساخت مناسب برای تهیه غذا، یکی دیگر از مشکلات زندگی در اردوگاه‌هاست. برخی خانواده‌های آواره در شرایطی زندگی می‌کنند که امکانات لازم برای پخت‌وپز ایمن در اختیار ندارند. این وضعیت، در کنار کمبود غذا و سوخت، خطر سوختگی و آسیب‌دیدگی هنگام تهیه وعده‌های غذایی را افزایش داده است. برای خانواده‌هایی که ماه‌ها و سال‌ها در شرایط آوارگی زندگی می‌کنند، این مشکلات صرفاً کمبودهای مقطعی نیستند؛ بلکه به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده‌اند.
این کمبودها تنها به نیازهای فوری مانند آب، غذا و خدمات درمانی محدود نمی‌شود و ابعاد دیگری از زندگی خانواده‌های آواره را نیز تحت تأثیر قرار داده است. یکی از مهم‌ترین این ابعاد، آموزش کودکان و نوجوانانی است که بخش قابل‌توجهی از زندگی خود را در شرایط آوارگی و بی‌ثباتی سپری کرده‌اند.
کودکان؛ نسلی محروم از آموزش
بر اساس گزارش شورای پناهندگان دانمارک، در بسیاری از مناطق غزه آموزش رسمی یا به‌طور کامل متوقف شده یا با محدودیت‌های جدی ادامه دارد؛ وضعیتی که در برخی موارد نزدیک به سه سال به طول انجامیده است. تداوم این وضعیت تنها به معنای از دست رفتن فرصت تحصیل نیست. مدرسه برای کودکان، علاوه بر محل آموزش، فضایی برای ارتباط با همسالان، شکل‌گیری مهارت‌های اجتماعی و دسترسی به حمایت‌های روانی و اجتماعی است. طولانی‌شدن وقفه در آموزش می‌تواند در نتیجه، پیامدهایی فراتر از افت تحصیلی داشته باشد و بر رشد اجتماعی و روانی نسلی از کودکان اثر بگذارد.
از منظر نهادهای بشردوستانه، بازگرداندن کودکان به چرخه آموزش باید یکی از اولویت‌های حمایت از مردم غزه باشد؛ به‌ویژه در شرایطی که بخش بزرگی از جمعیت این منطقه را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند.
بازگشت به خانه؛ بدون تضمین امنیت
حتی در صورت فراهم‌شدن امکان بازگشت، پایان آوارگی لزوماً به معنای بازگشت به یک زندگی امن نیست. بقایای مهمات منفجرنشده و دیگر مواد جنگی همچنان در میان ویرانه‌ها باقی مانده و هنگام آواربرداری یا تلاش خانواده‌ها برای بازگشت به محل زندگی پیشین، خطر جدی برای غیرنظامیان ایجاد می‌کند.
در برخی محل‌های اسکان نیز ساکنان همچنان از نگرانی‌های امنیتی ناشی از حملات توپخانه‌ای، پهپادها و تیراندازی‌های پراکنده خبر داده‌اند. از این رو، نیاز خانواده‌های آواره تنها به یافتن یک سرپناه محدود نمی‌شود؛ آنها برای بازگشت به زندگی عادی به آب سالم، غذای کافی، خدمات درمانی، آموزش و محیطی امن نیاز دارند.
مدیریت اردوگاه‌ها؛ حلقه‌ای مهم در رساندن کمک
در چنین شرایطی، نحوه مدیریت محل‌های اسکان نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. شورای پناهندگان دانمارک در گزارش خود می‌گوید تنها ۳۶ درصد از محل‌های اسکان آوارگان دارای مسئول مشخص برای مدیریت و هماهنگی خدمات هستند؛ مسئولیتی که معمولاً بر عهده یک سازمان غیردولتی محلی قرار دارد.
وجود چنین سازوکاری می‌تواند به شناسایی و رفع سریع‌تر مشکلات روزمره کمک کند. برای مثال، خرابی یک چاه فاضلاب، نرسیدن محموله آب یا ناامن بودن مسیر عبور ساکنان، در صورت وجود یک مسئول یا نهاد مشخص، می‌تواند سریع‌تر گزارش، پیگیری و برطرف شود. این تجربه نشان می‌دهد که در بحران‌های انسانی، کمک‌رسانی تنها به میزان اقلام توزیع‌شده وابسته نیست. هماهنگی میان نهادهای امدادی، مدیریت محلی، مشارکت جامعه و شناخت دقیق نیازهای ساکنان نیز بخش مهمی از پاسخ مؤثر به بحران است.
ضرورت حفظ دسترسی بشردوستانه
مجموع این مشکلات، اهمیت دسترسی پایدار سازمان‌های بشردوستانه به جمعیت آواره را بیش از پیش آشکار می‌کند. شورای پناهندگان دانمارک و انجمن توسعه کشاورزی فلسطین خواستار تقویت این دسترسی و استمرار حمایت از مردم غزه شده‌اند. این دو نهاد بر توقف حملات علیه غیرنظامیان و کارکنان بشردوستانه و درمانی، تضمین دسترسی سازمان‌های امدادی، ایجاد مسیرهای امن برای انتقال بیماران و حمایت از سازوکاری برای نظارت بر اجرای آتش‌بس تأکید کرده‌اند.
آنها همچنین خواستار توقف گسترش «خط زرد» و شفاف‌سازی مسیر فعلی و احتمالی آینده آن شده‌اند؛ موضوعی که از منظر بشردوستانه، مستقیماً با امکان دسترسی مردم به خدمات و کمک‌ها ارتباط دارد. کاهش محدودیت‌های ورود اقلام بشردوستانه نیز از دیگر درخواست‌های مطرح‌شده است؛ به‌ویژه در مورد تجهیزات پزشکی و اقلام مرتبط با آب، بهداشت و فاضلاب، کنترل آفات، آواربرداری و سوخت.
نیازهایی که با گذشت زمان از میان نرفته‌اند
شورای پناهندگان دانمارک در پایان گزارش نسبت به کاهش محسوس توجه سیاسی و مالی به بحران غزه در یک سال گذشته هشدار داده است؛ در حالی که به گفته این نهاد، شرایط زندگی مردم متناسب با این کاهش توجه بهبود نیافته است. برای خانواده‌هایی که خانه‌های خود را از دست داده‌اند، بحران تنها به دوران درگیری محدود نمی‌شود. آب سالم، غذای کافی، سرپناه مناسب، خدمات درمانی، آموزش کودکان و امنیت، نیازهایی روزمره هستند که با ادامه آوارگی همچنان پابرجا مانده‌اند.
از این منظر، استمرار حمایت بشردوستانه و تقویت ظرفیت نهادهای امدادی محلی و بین‌المللی، تنها به معنای تأمین نیازهای فوری نیست؛ بلکه تلاشی برای حفظ کرامت انسانی، کاهش آسیب‌های ناشی از آوارگی و فراهم‌کردن زمینه بازگشت تدریجی خانواده‌ها به زندگی عادی است.