گردشگری در عصر هوش مصنوعی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، هر سال در ۲۷ سپتامبر، کشورهای عضو سازمان ملل متحد روز جهانی گردشگری را گرامی میدارند؛ مناسبتی که از سال ۱۹۸۰ تاکنون بر ارزشهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و زیستمحیطی گردشگری تمرکز داشته است. اما روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶ تفاوتی بنیادین با سالهای گذشته دارد. امسال، موضوع صرفاً «نیرویی نیست که گردشگری باید از آن بهره ببرد»، بلکه «نیرویی است که هماکنون در حال بازطراحی این صنعت است». موضوع امسال «دستور کار دیجیتال و هوش مصنوعی برای بازطراحی گردشگری» است و میزبانی این رویداد برای نخستین بار به السالوادور سپرده شده است.
هوش مصنوعی و گردشگری
هوش مصنوعی در حال تغییر بنیادین نحوه انتخاب مقصد توسط مسافران، شیوه فعالیت کسبوکارها و چگونگی طراحی تجربیات سفر است. مسافران امروز برنامههای سفر خود را از طریق پلتفرمهای دیجیتال و بهطور فزاینده با پرسیدن از هوش مصنوعی تنظیم میکنند: کجا اقامت کنم، چه چیزی ببینم و به کجا بروم. آنچه حیاتی است این است که مقاصد گردشگری نیز در شکلدادن به این فرآیند صاحب صدا باشند. دبیرکل سازمان ملل متحد، آنتونیو گوترش، در پیام خود به مناسبت این روز هشدار میدهد که هوش مصنوعی اگر بدون نظارت رها شود، میتواند گردشگران را به همان چند مقصد و پلتفرم محدود کند و بسیاری از مقاصد ارزشمند را نادیده بگذارد. او تأکید میکند: «فناوری باید در خدمت بشریت باشد. کارگران گردشگری، جوامع محلی و مقاصد نوظهور باید در شکلدادن به آینده نقش داشته باشند».
آنچه سال ۲۰۲۶ را منحصربهفرد میسازد، همزمانی میزبانی السالوادور با ریاست آن بر نخستین «گفتوگوی جهانی سازمان ملل متحد درباره حکمرانی هوش مصنوعی» در ژنو است. کشوری که میزبان روز جهانی گردشگری با محوریت هوش مصنوعی است، همزمان ریاست گفتوگوی جهانی درباره حکمرانی این فناوری را نیز بر عهده دارد.
سازمان جهانی گردشگری: از UNWTO تا UN Tourism
سازمان جهانی گردشگری که در سال ۲۰۲۴ نام خود را از «یو ان دبلیو تی او» (UNWTO) به «یو ان توریسم» (UN Tourism) تغییر داد، بهعنوان آژانس تخصصی سازمان ملل متحد در زمینه گردشگری فعالیت میکند. این سازمان با عضویت ۱۶۶ کشور و بیش از ۵۰۰ عضو وابسته از بخش خصوصی، مؤسسات آموزشی و مقامات گردشگری محلی، رسالت خود را بر «گردشگری مسئولانه، پایدار و در دسترس همگان» بنا نهاده است. اولویتهای این سازمان بر اساس دستور کار ۲۰۳۰ سازمان ملل متحد و ۱۷ هدف توسعه پایدار تعریف میشود: ترویج آموزش باکیفیت، حمایت از کار شایسته در صنعت گردشگری، پرورش استعدادها، پیشبرد نوآوری و تسریع اقدامات اقلیمی.
هوش مصنوعی و چهار محور گردشگری پایدار
مردم: گردشگری برای همه
سازمان جهانی گردشگری بر این باور است که دسترسی همه به تأسیسات، محصولات و خدمات گردشگری باید در قلب هر سیاست گردشگری مسئولانه و پایدار قرار گیرد. این سازمان در سال ۲۰۲۵ «رهنمودهای دسترسیپذیری برای کسبوکارهای گردشگری» را منتشر کرد که پنج گام عملی برای شرکتهای گردشگری ترسیم میکند.
در حوزه آموزش، سازمان رویکردی جامع اتخاذ کرده است که آموزش متوسطه، آموزش عالی، آموزش اجرایی، یادگیری آنلاین و آکادمیهای بینالمللی را در بر میگیرد. آکادمی آنلاین سازمان جهانی گردشگری، برنامههای خودآموز و کاملاً آنلاین ارائه میدهد و در سال ۲۰۲۵ تفاهمنامهای با سازمان بینالمللی دیپلم (IB) برای گسترش آموزش گردشگری به دبیرستانهای سراسر جهان امضا شد. سال ۲۰۲۷ نیز بهعنوان «سال تحول گردشگری از طریق آموزش» نامگذاری شده است.
اخلاق نیز ستون دیگر این حوزه است. «کد جهانی اخلاق گردشگری» که در سال ۱۹۹۹ تصویب شد، چارچوبی راهنما برای گردشگری مسئولانه ارائه میدهد که محیط زیست، میراث فرهنگی و جوامع محلی را محترم میشمارد. این کد در سال ۲۰۱۹ به «کنوانسیون چارچوب سازمان جهانی گردشگری درباره اخلاق گردشگری» ارتقا یافت. چهار حوزه اولویت اصلی آن شامل آموزش گردشگری برای توسعه پایدار، کار شایسته و توانمندسازی فراگیر، فناوری و پلتفرمهای دیجیتال، و پایداری زیستمحیطی است.
توانمندسازی زنان یکی از محوریترین اولویتهای سازمان جهانی گردشگری است. برنامه پرچمدار «Centre Stage» از توانمندسازی زنان در نهادهای دولتی، کسبوکارها و سازمانهای مدنی حمایت میکند و بر کاهش شکاف دستمزد، ترویج کارآفرینی زنان و حمایت از دسترسی آنان به بازار متمرکز است. «فراخوان اقدام آلماتی» که در اکتبر ۲۰۲۵ منتشر شد، شش حوزه کلیدی برای پیشبرد برابری جنسیتی در گردشگری تعیین کرده است: اشتغال، کارآفرینی، رهبری و سیاستگذاری، آموزش و مهارتآموزی، جامعه و جامعه مدنی، و سنجش برای سیاستگذاری بهتر.
گردشگری و فرهنگ نیز پیوندی ناگسستنی دارند. حدود ۴۰٪ مسافران امروز خود را «مسافر فرهنگی» معرفی میکنند و سازمان جهانی گردشگری از اعضای خود در تقویت چارچوبهای سیاستی، استراتژیها و توسعه محصول گردشگری فرهنگی حمایت میکند. ابتکار «چالش گردشگری بومی» برای آمریکای لاتین و کارائیب نیز با هدف حفاظت از سنتها، زبانها و آیینهای جوامع بومی از طریق تجربیات گردشگری طراحی شده است.
کره زمین: گردشگری در خدمت سیاره
گردشگری بدون طبیعت معنا ندارد؛ به همین دلیل سازمان جهانی گردشگری حفاظت از محیط زیست را در قلب برنامههای خود قرار داده است. بر اساس گزارشهای این سازمان، تقریباً همه کشورها (۹۵ درصد) طبیعت را مهمترین سرمایه گردشگری خود میدانند و تلاش میکنند ارزشهای تنوع زیستی را در سیاستهای ملی خود بگنجانند.
در کنار حفاظت از طبیعت، کاهش پسماند نیز اولویت دارد. گردشگری امروز به سمت «اقتصاد چرخشی» حرکت میکند؛ یعنی بهجای تولید و دور ریختن، منابع بارها استفاده شوند. پروژه مشترک سازمان جهانی گردشگری با بنیاد «تییوآی کر» (TUI Care) و دانشگاه کمبریج، با نام «غذای گردشگری برای خیر»، در همین راستا تلاش میکند ضایعات غذایی در هتلها و رستورانها را بین ۲۰ تا ۴۰ درصد کاهش دهد. همچنین ابتکار جهانی پلاستیکهای گردشگری و نقشه راه کاهش ضایعات غذایی، مسیر عملی این تغییر را ترسیم میکنند.
در حوزه تغییرات اقلیمی، «اعلامیه گلاسکو» چارچوب اصلی همکاری بینالمللی است. گروه کاری مشترکی که در سال ۲۰۲۵ تأیید شد، برنامه ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ خود را در چهار مسیر مشخص تدوین کرده است تا صنعت گردشگری سهم خود را در کاهش انتشار گازهای گلخانهای ایفا کند. «شبکه بینالمللی رصدخانههای گردشگری پایدار» (INSTO) نیز از سال ۲۰۰۴ تلاش میکند تأثیر گردشگری بر مقاصد را بهطور مستمر اندازهگیری کند.
رفاه: نوآوری و سرمایهگذاری
امسال محور اصلی روز جهانی گردشگری، نوآوری و تحول دیجیتال است. در نشست اخیر سازمان جهانی گردشگری در ریاض، سندی با نام «اعلامیه ریاض درباره آینده گردشگری» تصویب شد. این سند یک نقشه راه مشترک است تا کشورها با کمک فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی، همکاری بیشتری داشته باشند، در برابر بحرانها مقاومتر شوند و جوامع محلی را توانمند کنند. کشورهای امضاکننده تعهد دادهاند زیرساختهای دیجیتال را تقویت کنند، کمبود نیروی متخصص و شکاف مهارتی را کاهش دهند و از کسبوکارهای فناورانه و هوش مصنوعی برای حمایت از کارآفرینی محلی استفاده کنند.
در بخش سرمایهگذاری، سازمان جهانی گردشگری اصولی را تدوین کرده تا سرمایهگذاریها به سمت پایداری و فراگیری هدایت شوند. این اصول ۱۸گانه به دولتها و سرمایهگذاران کمک میکند فقط به سود کوتاهمدت فکر نکنند و منافع بلندمدت جوامع محلی و محیط زیست را هم در نظر بگیرند. سازمان همچنین راهنماهایی برای کسبوکارهای گردشگری منتشر کرده و قرار است ۲۸ راهنمای دیگر نیز برای فرصتهای سرمایهگذاری در مقاصد مختلف منتشر شود.
بخش توسعه بینالمللی و همکاری سازمان نیز از کشورهای عضو در اجرای پروژههای میدانی حمایت میکند. هدف این بخش، ایجاد اکوسیستمهای گردشگری کارآمد برای رشد اقتصادی فراگیر و اشتغال معنادار (بهویژه برای زنان و جوانان) است.
مدیریت: داده، حکمرانی و چارچوبها
برای مدیریت درست گردشگری، اول باید بدانیم چه اتفاقی در حال رخ دادن است. سازمان جهانی گردشگری نشریهای به نام «سنجه جهانی گردشگری» منتشر میکند که هر ماه آمار سفرهای بینالمللی، درآمد و هزینهها را از بیش از ۱۵۰ کشور جمعآوری و تحلیل میکند. بر اساس آخرین آمار، در نیمه اول سال ۲۰۲۶ حدود ۶۹۰ میلیون نفر به سفر بینالمللی رفتهاند؛ رقمی که تنها ۰.۴ درصد بیشتر از سال قبل است. به همین دلیل، سازمان پیشبینی رشد خود را برای امسال از ۳ تا ۴ درصد به ۱ تا ۲ درصد کاهش داده است.
در حوزه مدیریت مقاصد گردشگری، سازمان دو ابزار اصلی در اختیار کشورها قرار میدهد: «گواهی QUEST» که معیاری برای سنجش کیفیت مدیریت مقصد است، و راهنماهایی برای تقویت نهادهای متولی گردشگری در هر منطقه. این راهنماها سه موضوع کلیدی را دنبال میکنند: رهبری استراتژیک، اجرای مؤثر برنامهها و حکمرانی کارآمد. همچنین «ابتکار ایمنی مقاصد» (SAFE-D) به کشورها کمک میکند برای بحرانهایی مثل بلایای طبیعی یا بحرانهای بهداشتی آماده باشند و سریعتر بهبود یابند.
یکی دیگر از دستاوردهای مهم سازمان، «کد بینالمللی حمایت از گردشگران» است؛ مجموعهای از اصول که مشخص میکند در شرایط اضطراری چه حقوقی برای مسافران وجود دارد و چه کسی مسئول حمایت از آنان است. این کد پس از بحران کرونا تدوین شد تا اعتماد مردم به سفر بازگردد. تا مارس ۲۰۲۵، ۲۶ کشور به آن پیوستهاند.
سازمان جهانی گردشگری همچنین برای توسعه محصولات گردشگری، کتابچه راهنما منتشر کرده و دورههای آنلاین رایگان مانند بازاریابی محصول در مناطق روستایی و طراحی تجربههای گردشگری روستایی را در اختیار علاقهمندان قرار میدهد. در نهایت، همه این فعالیتها بر پایه استانداردهای آماری مشترک بنا شدهاند. «توصیههای بینالمللی آمار گردشگری» که در سال ۲۰۰۸ تدوین شد، تعاریف و مفاهیم مشترکی ارائه میدهد تا کشورها بتوانند آمار خود را با یکدیگر مقایسه کنند. «چارچوب آماری برای سنجش پایداری گردشگری» نیز نخستین مدل بینالمللی است که ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی گردشگری را بهطور همزمان اندازهگیری میکند.
چرا گردشگری مهم است؟
گردشگری امروز فراتر از یک صنعت اقتصادی صرف است. این بخش بهعنوان یکی از ارکان اصلی بسیاری از اقتصادها، اشتغال ایجاد میکند، جوامع محلی را توانمند میسازد و پلهای فرهنگی میان ملتها میسازد. سازمان جهانی گردشگری بر این باور است که گردشگری میتواند به کاهش فقر، ایجاد فرصتهای شغلی، حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی و تقویت تفاهم بینالمللی کمک کند. افزایش رفاه فردی، حفاظت از محیط زیست، تحریک توسعه اقتصادی و ترویج هماهنگی بینالمللی، اهدافی کلیدی هستند که ماهیت این سازمان را شکل میدهند.
روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶ نقطه عطفی است که در آن صنعت گردشگری باید به پرسشهای بنیادین پاسخ دهد: چه کسی از این تحولات بهرهمند میشود و چه کسی تصمیم میگیرد؟ در جهانی که هوش مصنوعی بهسرعت در حال تغییر چهره سفر است، گردشگری باید انتخاب کند: یا منفعلانه نظارهگر باشد یا فعالانه شکل دهد. روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶ دعوتی است به انتخاب گزینه دوم؛ آیندهای باز، فراگیر و انسانی برای گردشگری که در آن فناوری در خدمت مردم و مکانهایی باشد که گردشگری را ممکن میسازند.
منابع:
۱. World Tourism Day 2026, UN Tourism
۲. World Tourism Day 2026 – Concept Note (PDF), UN Tourism
