۶۰۰ هزار محیطیار، امیدی برای آینده طبیعت ایران؛ نقش خیریهها و ضرورت حمایت از محیطبانان
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، روز دوشنبه ۳۰ شهریورماه، همزمان با برگزاری مراسم «جشن شکوفهها» و در آستانه آغاز سال تحصیلی جدید، در یک مدرسه ابتدایی حضور یافت و با دانشآموزان درباره اهمیت حفاظت از طبیعت گفتوگو کرد.
انصاری در این مراسم با طرح پرسشهایی درباره محیط زیست، وظایف محیطبانان و گونههای جانوری در معرض خطر انقراض، تلاش کرد دانشآموزان را با مسئولیتهای خود در قبال طبیعت آشنا کند. او همچنین از پیوستن بیش از ۶۰۰ هزار دانشآموز به طرح «محیطیار» خبر داد و ابراز امیدواری کرد که نسل آینده بتواند در حفاظت از سرمایههای طبیعی کشور نقش مؤثرتری ایفا کند.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به ارائه درس «انسان و محیط زیست» در پایه یازدهم مدارس، تأکید کرد که آموزش رسمی بهتنهایی کافی نیست و باید آموزشهای غیررسمی و مهارتهای مرتبط با حفاظت از طبیعت نیز از دوران کودکی آغاز شود.
سخنان او فرصتی است تا موضوع آموزش محیط زیست در مدارس از منظر گستردهتری بررسی شود. در شرایطی که کشور با مشکلاتی مانند کمآبی، تخریب زیستگاهها، افزایش پسماند و تهدید گونههای جانوری مواجه است، آموزش کودکان میتواند بخشی از راهبرد بلندمدت حفاظت از طبیعت باشد؛ راهبردی که در کنار آن، تأمین نیروی انسانی متخصص، حمایت از محیطبانان و جلب مشارکت نهادهای مردمی نیز ضروری است.
چرا آموزش حفاظت از طبیعت باید از کودکی آغاز شود؟
کودکی دورهای است که بسیاری از نگرشها، عادتها و الگوهای رفتاری انسان در آن شکل میگیرد. آموزش محیط زیست در این دوران میتواند به کودکان کمک کند تا طبیعت را نه صرفاً مجموعهای از منابع قابل مصرف، بلکه بخشی از زندگی خود و سایر موجودات زنده بدانند.
آشنایی با اهمیت آب، خاک، پوشش گیاهی و حیاتوحش، زمینه درک ارتباط میان رفتارهای روزمره انسان و وضعیت محیط زیست را فراهم میکند. کودکی که میآموزد رهاکردن زباله در طبیعت چه پیامدهایی دارد یا چرا نباید به حیوانات وحشی آسیب رساند، فرصت بیشتری برای تبدیل این آگاهی به عادتهای رفتاری پایدار خواهد داشت.
با این حال، آموزش محیط زیست زمانی اثربخشتر است که به حفظکردن مفاهیم درسی محدود نشود. بازدیدهای آموزشی از طبیعت، آشنایی با گونههای بومی هر منطقه، مشارکت در تفکیک پسماند و یادگیری شیوههای صحیح مصرف آب و انرژی میتوانند دانشآموزان را با کاربرد عملی این آموزشها آشنا کنند.
در این میان، خانوادهها نیز نقش مهمی دارند. دانشآموزی که در مدرسه درباره صرفهجویی در مصرف آب آموزش میبیند، زمانی میتواند این آموخته را به رفتاری پایدار تبدیل کند که در خانه نیز شاهد رعایت آن باشد.
ازاینرو، طرح محیطیار فرصتی برای انتقال آموزشهای محیطزیستی از مدرسه به خانواده و جامعه است. برای تحقق این هدف، باید علاوه بر تعداد دانشآموزان عضو طرح، میزان مشارکت آنان در فعالیتهای آموزشی و تأثیر این آموزشها بر رفتار روزمرهشان نیز مورد توجه قرار گیرد.
کمبود محیطبان؛ چالشی که با آموزش دانشآموزان برطرف نمیشود
در کنار ضرورت تربیت نسل آینده، نباید از نیازهای کنونی حفاظت از طبیعت غافل شد. مقابله با شکار غیرمجاز، حفاظت از زیستگاهها، پایش گونههای جانوری و شناسایی عوامل تهدیدکننده حیاتوحش، به حضور محیطبانان متخصص و آموزشدیده نیاز دارد.
محیطبانان در خط مقدم انجام این وظایف قرار دارند، اما گزارشهای منتشرشده در ماههای اخیر از کمبود جدی نیروی انسانی در این حوزه حکایت میکنند.
سردار رضا رستگار، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست، ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد که حدود چهار هزار محیطبان در قالب ۶۰۰ پاسگاه محیطبانی در سراسر کشور فعالیت میکنند و برای تقویت این ظرفیت، مجوز جذب ۴۰۰ محیطبان جدید صادر شده است. (تسنیم)
وی همچنین در گفتوگویی که ۲۳ خرداد منتشر شد، اعلام کرد مناطق تحت حفاظت کشور تنها با حدود ۵۰ درصد ظرفیت موردنیاز محیطبانان پوشش داده میشوند و هر محیطبان ایرانی مسئول حفاظت از حدود ۱۲ هزار هکتار است. به گفته او، جذب نیروهای متخصص و بهکارگیری فارغالتحصیلان هنرستانهای محیطبانی نیز در دستور کار قرار دارد. (تسنیم)
این کمبود نیروی انسانی نشان میدهد که حفاظت از طبیعت، علاوه بر فرهنگسازی عمومی، به تقویت ساختارهای اجرایی و تأمین امکانات حفاظتی نیاز دارد.
محیطبانان برای انجام مأموریتهای خود باید از تجهیزات مناسب، آموزشهای تخصصی و حمایتهای لازم برخوردار باشند. همچنین جذب نیروهای جدید میتواند به افزایش حضور حفاظتی در زیستگاهها و کاهش فشار کاری نیروهای موجود کمک کند.
در چنین شرایطی، توسعه آموزشهای محیطزیستی در مدارس باید مکمل فعالیت محیطبانان باشد، نه جایگزین آن. دانشآموزان میتوانند با یادگیری رفتارهای مسئولانه و انتقال این آموختهها به خانواده و جامعه، در کاهش برخی آسیبهای انسانی به طبیعت نقش داشته باشند؛ اما وظایفی مانند مقابله با شکار غیرمجاز، حفاظت از گونههای در معرض خطر و مدیریت مناطق حفاظتشده، نیازمند نیروهای متخصص و امکانات قانونی و اجرایی است.
از سوی دیگر، آشنایی کودکان با حرفه محیطبانی میتواند زمینه علاقهمندی آنان به فعالیت در حوزه حفاظت از طبیعت را در آینده فراهم کند. معرفی وظایف محیطبانان، آشنایی با دشواریهای این حرفه و برگزاری برنامههای آموزشی با حضور آنان در مدارس، از جمله اقداماتی است که میتواند ارتباط میان آموزش محیطزیستی و حفاظت عملی از طبیعت را تقویت کند.
خیریهها و سازمانهای مردمنهاد چه نقشی در حفاظت از محیط زیست دارند؟
حفاظت از محیط زیست یکی از حوزههای نیکوکاری است که آثار آن میتواند فراتر از یک فرد یا گروه خاص باشد و جامعه و نسلهای آینده را نیز دربرگیرد. کمک به حفظ منابع آب، جلوگیری از تخریب جنگلها و زیستگاهها و حمایت از گونههای در معرض خطر انقراض، در حقیقت سرمایهگذاری برای حفظ کیفیت زندگی انسانها و سایر موجودات زنده است.
خیریهها و سازمانهای مردمنهاد محیطزیستی میتوانند با تأمین منابع مالی، جذب مشارکتهای داوطلبانه، حمایت از پژوهشهای علمی و کمک به آموزش جوامع محلی، در حفاظت از طبیعت نقشآفرینی کنند. حمایت از تأمین تجهیزات محیطبانان و گسترش آموزشهای تخصصی نیز از دیگر زمینههایی است که نیکوکاران میتوانند با هماهنگی نهادهای مسئول در آن مشارکت داشته باشند.
زاین مشارکت نباید صرفاً به جمعآوری کمکهای مالی محدود شود. سازمانهای مردمنهاد میتوانند با شناسایی مشکلات محیطزیستی هر منطقه، آگاهسازی جامعه، آموزش داوطلبان و مطالبهگری از دستگاههای مسئول، به تقویت حفاظت از طبیعت کمک کنند.
در حوزه آموزش کودکان نیز ظرفیت قابلتوجهی برای مشارکت خیریهها وجود دارد. این مؤسسات میتوانند با حمایت از مدارس کمبرخوردار، تهیه محتوای آموزشی متناسب با سن دانشآموزان و تأمین هزینه بازدیدهای علمی از طبیعت، فرصت یادگیری را برای کودکانی فراهم کنند که دسترسی کمتری به امکانات آموزشی دارند.
همکاری خیریهها با مدارس و سازمان حفاظت محیط زیست میتواند به اجرای برنامههای مستمر و هدفمند منجر شود؛ برنامههایی که در آن دانشآموزان علاوه بر آشنایی با اهمیت منابع طبیعی، مسئولیتپذیری و مشارکت داوطلبانه را نیز بیاموزند.
با این حال، مشارکت خیریهها نباید به معنای واگذاری مسئولیتهای دولت به نهادهای مردمی باشد. تأمین نیروی انسانی و بودجه لازم برای حفاظت از طبیعت، برخورد با تخلفات محیطزیستی و حمایت قانونی از محیطبانان همچنان بر عهده دستگاههای مسئول است و فعالیتهای نیکوکارانه باید مکمل این وظایف باشد.
از آموزش در مدرسه تا حفاظت عملی از طبیعت
پیوستن بیش از ۶۰۰ هزار دانشآموز به طرح محیطیار، فرصتی برای گسترش فرهنگ حفاظت از محیط زیست در خانوادهها و جامعه است. با این حال، موفقیت این طرح زمانی آشکار خواهد شد که آموزشها از سطح آشنایی با مفاهیم فراتر بروند و به تغییر رفتار و مشارکت مستمر دانشآموزان منجر شوند.
برای تحقق این هدف، لازم است آموزش محیط زیست متناسب با شرایط بومی هر منطقه طراحی شود. برای مثال، دانشآموزان مناطق کمآب میتوانند با اهمیت مدیریت مصرف آب آشنا شوند و کودکان ساکن در نزدیکی زیستگاههای طبیعی، درباره گونههای جانوری بومی و ضرورت حفاظت از آنها آموزش ببینند.
همچنین همکاری میان مدارس، خانوادهها، محیطبانان و سازمانهای مردمنهاد میتواند به گسترش دامنه این آموزشها کمک کند و زمینه مشارکت مسئولانه دانشآموزان در فعالیتهای محیطزیستی را فراهم آورد.
در نهایت، آموزش کودکان، حمایت از محیطبانان و مشارکت نهادهای نیکوکار، سه مسیر مکمل برای حفاظت از طبیعت هستند. آموزش از دوران کودکی میتواند به شکلگیری نسلی آگاه و مسئولیتپذیر کمک کند، اما حفاظت مؤثر از سرمایههای طبیعی کشور نیازمند تداوم این آموزشها، تقویت نیروی انسانی و فراهمکردن زمینه مشارکت واقعی جامعه است.
۶۰۰ هزار محیطیار میتوانند آغازگر حرکتی فرهنگی برای حفاظت از طبیعت باشند؛ حرکتی که ثمره آن باید در رفتار مسئولانهتر جامعه، حمایت بیشتر از محیطبانان و حفظ سرمایههای طبیعی برای نسلهای آینده نمایان شود.