«صلح» فقط نبود «جنگ» نیست / خیرین و NGOها میتوانند «امید» را در جامعه پرورش دهند
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، حمیدرضا نوریفرد، مدیر گروه جامعهشناسی صلح و دبیر گروه فلسفه علوم اجتماعی انجمن جامعهشناسی ایران است. او پیش از این، مسئولیت دبیری گروه آسیبهای اجتماعی و گروه جامعهشناسی سیاسی این انجمن را نیز بر عهده داشته و در حوزههای مختلف اجتماعی، از جمله آسیبهای اجتماعی و صلح فعالیت کرده است. نوریفرد در گفتوگو با خیر ایران، با تأکید بر اهمیت صلح پایدار، وجود امنیت و آرامش در جامعه را زمینه حل مسائل اجتماعی همچون فقر، بیکاری و مهاجرت دانست. گفتگوی ما را با او به مناسبت روز جهانی صلح بخوانید.
آقای نوری فرد، وضعیت صلح را در جهان امروز چطور ارزیابی میکنید؟
برای پاسخ دادن به این سوال می خواهم با یادآوری شعار سازمان ملل شروع کنم. سازمان ملل میگوید: «سرمایهگذاری در صلح برای همه، همهجا و هر روز.» من فکر میکنم اگر شما در هر جای دنیا به رسانهها گوش بدهید، فهم اینکه صلح در چه وضعیت بغرنجی قرار دارد، خیلی سخت نباشد. در همه جای دنیا، صدای جنگ و گلوله و تخریب و ویرانی شنیده میشود.
به عقیده من صلح صرفاً توقف این جنگها هم نیست. صلح باید امکان زندگی باشد؛ یعنی آدمها بتوانند بدون ترس برای فردای خودشان برنامهریزی کنند، جامعه بتواند اعتماد خودش را بازسازی کند و نسل آینده هم، نسلهای بعدی بشر که روی این کره خاکی زندگی میکنند، مجبور نباشند تاوان تصمیمهای نسل امروز را بدهند.
به نظر من صلح یک آرمان انتزاعی نیست. یکی از صورتهای اجتماعی است و مثل بقیه کارهایی که بشر انجام میدهد، در صلح هم باید سرمایهگذاری انجام شود. این سرمایهگذاری، اگر برگردم به شعار سازمان ملل، باید در همه جای دنیا، برای همه و هر روز انجام شود.
شما مهمترین موانع دستیابی به صلح پایدار را چه میبینید؟
به نظر من صلح یک آرمان انتزاعی نیست. یکی از صورتهای اجتماعی است و مثل بقیه کارهایی که بشر انجام میدهد، در صلح هم باید سرمایهگذاری انجام شود. این سرمایهگذاری باید در همه جای دنیا، برای همه و هر روز انجام شود
به نظرم میآید که اگر ما صرفاً صلح را در نبود جنگ نبینیم، شاید جنگ از آثار نبود صلح باشد؛ یعنی در واقع، اگر حالا با آن تعریف کلیشهای صلح مثبت و صلح منفی به موضوع نگاه کنیم، من فکر میکنم که شاید بزرگترین موانعی که در دنیا در مورد صلح وجود دارد، تبعیض و نابرابری است.
ببینید، شعار انقلاب فرانسه «آزادی، برابری و برادری» بود. بر اساس همین شعار، سه نسل حقوق بشر شکل گرفته است؛ یکی حقوق مدنی است، یکسری حقوق اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است و یکسری هم حقوق نسل سوم است که اینها حقوق جمعی هستند، مثل صلح.
من فکر میکنم که اگر بخواهم جواب سؤال شما را بدهم، اگر حقوق مدنی افراد رعایت شود، اگر حقوق اجتماعی، سیاسی و فرهنگی افراد رعایت شود، حتماً ما به سمت صلح قدم برمیداریم و هرکدام از موانعی که بر سر راه تحقق این حقوق وجود دارند، میتوانند ما را به سمت جنگ و ویرانی پیش ببرند.
به نظر شما فعالان مدنی، NGOها و مؤسسات خیریه چه کمکی میتوانند به برقراری صلح در جوامع داشته باشند؟
نهادهای مدنی، هر کجای دنیا که باشند، میتوانند فضا را تلطیف کنند. کار خیرین و کسانی که در NGOها فعالیت میکنند، این است که به دولتها کمک میکنند تا بتوانند مسئولیتهایشان را بهتر انجام دهند.
من فکر میکنم که این خیرین میتوانند تبعیض و نابرابری را کاهش دهند و در کنار آن خیرین و NGOها میتوانند در اجتماع امید را پرورش دهند. به خصوص که امید بزرگترین آسیب را در جنگها میبیند و صلح میتواند امید را پررنگتر کرده و گسترش بدهد.
در جامعه ایران، با توجه به جنگهایی که پیش آمده و امیدی که از بین رفته، به نظر شما برای پیادهشدن صلح باید چه کار کرد؟
ما جامعهشناسان جامعه را به چهار حوزه تقسیم میکنیم: حوزه سیاست، اقتصاد، فرهنگ و اجتماع. من احساس میکنم که در ایران، حوزه سیاست سایه سنگینش را بر سایر حوزهها انداخته است؛ یعنی در واقع شاید بیشتر مشکلاتی که حوزههای دیگر دارند، از سیاست نشئت میگیرد و شاید بهترین کار این است که در ایران، سیاست یک بازتعریف شود. ما در ایران الگوهای خاصی را تا به امروز تجربه کردهایم. شاید لازم است که اندیشمندان، نخبگان جامعه و حتی سیاستمداران دلسوز، به یک دستاورد جدیدی در حوزه سیاست برای حکمرانی برسند تا بتوانیم حوزههای دیگر را از زیر این سایه سنگین سیاست خارج کنیم.
اگر بخواهیم مستقل از سیاست بگوییم چه؟ در حوزه فرهنگ، اجتماع و... چه کارهایی باید انجام شود که بیشتر در جامعه شاهد صلح باشیم؟
به نظر من نهادهای مدنی بزرگترین دستاورد جامعه مدنی هستند. هرچه این نهادها در این حوزهها، یعنی حوزههای اقتصادی، اجتماع و فرهنگ بتوانند بیشتر ورود پیدا کنند، کمک بیشتری به گسترش صلح در جامعه خواهند کرد. گسترش نهادها را من بزرگترین طرح برای رهایی از شرایط فعلی میدانم.
چگونه میشود فرهنگ صلح را از یک مفهوم آرمانی به رفتار روزمره در جامعه تبدیل کرد؟
هر جامعهای یک هویت و فرهنگی دارد. در واقع در آن جامعه، فرهنگ و هویت بهصورت دوجانبه عمل میکنند، یعنی فرهنگ به استمرار جامعه و هم جامعه به پویایی فرهنگ کمک میکند. من فکر میکنم بعضی از المانهای فرهنگی ما خیلی با صلح و آشتی سازگار نباشد و فکر میکنم لازم است که یک تغییراتی به این المانها بدهیم.
بگذارید طور دیگری توضیح بدهم. ما جوامع را به دو دسته مکانیکی و ارگانیکی تقسیم میکنیم. در جوامع ارگانیکی، نهادهای مدنی و نهادهای امروزی رشد کردهاند. در جوامع مکانیکی، مثل قبیله، در واقع آن رئیس قبیله میتواند در تمام حوزهها دخالت بکند و حرف اول و آخر را او بزند.
به نوعی میشود گفت که شاید فرهنگ ما یک دوره قبیلهای را گذرانده است و ما وارد جامعه مدرن شدهایم. اما در این جامعه مدرن، هنوز المانهای سنتی، ایدئولوژیک و مذهبی ادامه دارند و ما نتوانستهایم اینها را با هم هماهنگ کنیم.
شاید باید آن عواملی را که باعث میشوند نتوانیم با زندگی ارگانیکی یک جامعه مدرن آشنا شویم یا آن را قبول کنیم، بازبشناسیم و بتوانیم یکجورهایی در فرایندی طی سالها، آن نقاط منفی را کماثرتر کنیم.
آقای نوریفرد، گروه صلح انجمن جامعهشناسی ایران با چه هدفی شکل گرفته و تا حالا چه فعالیتهایی در زمینه مطالعه، آموزش و ترویج صلح انجام داده است؟
شاید رسالت اصلی انجمن جامعهشناسی در گروه صلح این است که اولاً بگوید صلح، نبود جنگ نیست و ثانیا در حوزههای مختلف گوشزد کند که این ساختارهای اجتماعی هستند که میتوانند تبعیض، نابرابری و خشونت را به جامعه تسری بدهند و اینها همه موانعی برای صلح هستند
گروه صلح انجمن جامعهشناسی یکی از گروههای اولیه انجمن بوده است که از توجه بنیانگذاران انجمن جامعهشناسی، از جمله آقای قانعی راد و آقای توسلی، برخوردار بوده و شاید بشود گفت یکی از فعالترین گروههای انجمن جامعهشناسی بوده است.
ما در گروه صلح، نشستهای چندصدنفری برگزار کردهایم که در سالنهای بزرگ انجام شده است. بیشتر هم به دنبال این بودهایم که مفهوم صلح را بهصورت علمی برای جامعه بیان کنیم و با جامعهای که در آن خشونت وجود دارد مقابله کنیم. حالا این خشونت هم تعریف دارد؛ از خشونت کلامی گرفته تا جنگهای گسترده که خیلی جانها و خیلی مالها در آن از بین رفته است.
شاید رسالت اصلی انجمن جامعهشناسی در گروه صلح این است که اولاً بگوید صلح، نبود جنگ نیست و ثانیا در حوزههای مختلف گوشزد کند که این ساختارهای اجتماعی هستند که میتوانند تبعیض، نابرابری و خشونت را به جامعه تسری بدهند و اینها همه موانعی برای صلح هستند.
اگر قرار باشد چند اقدام عملی اولویتدار برای تقویت فرهنگ صلح در ایران پیشنهاد بدهید، این اقدامات چه هستند؟
مهمترین عاملی که صلح را تهدید میکند، جنگ است. ما باید در مورد جنگ و اثرات مخرب و بلندمدتش که شاید بشود آنها را به نسلهای آینده هم تسری داد، صحبت کنیم. در مورد جنگ خیلی نباید آرمانسازی کرد. خیلی نباید با آرمانهای گذشته پیوند داد. ما امروز در سال ۱۴۰۵ داریم زندگی میکنیم. زندگی امروزمان را خیلی سعی نکنیم با گذشته، با جنگهای مقدس، با جنگهایی که در واقع در دوره خودشان دستاوردهایی داشتهاند، مقایسه کنیم.
امروز دنیا، دنیای گفتوگو است. من به نظرم میآید که ما باید گفتوگو را در جامعه خودمان، از خانواده گرفته تا مدرسه، دانشگاه و در حوزههای مختلف اجتماعی گسترش دهیم و اصلاً گفتوگو را به مکانهای عمومی ببریم.
در جامعهشناسی یک اصطلاحی هست به اسم «مکان سوم». مکان سوم، جایی در فضاهای عمومی است. آن جایی که نه خانه است و نه محیط کار. ما باید جوانان و علاقمندان را در این مکانها جمع کنیم تا راجع به مسائل مختلف حرف بزنند و تبادل نظر کنند تا با همدیگر به صلح برسند.
گفتوگو: زهرا صالحیزاده، دبیر سرویس جامعه بهتر