نیکوکاری برای آب؛ ابتکار کشاورز تنگستانی برای نجات باغها
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در شرایطی که کمآبی و خشکسالی، معیشت کشاورزان و پایداری منابع طبیعی را با چالش مواجه کرده است، یک کشاورز در استان بوشهر با هزینه شخصی و مشارکت باغداران منطقه، برای مهار روانآبها و تقویت منابع آبی دست به کار شده است. این اقدام، افزون بر اهمیت آن در حفاظت از منابع آب و کمک به تأمین نیاز آبی باغها، پرسش مهمی را مطرح میکند: چگونه میتوان ظرفیت نیکوکاران، سازمانهای مردمنهاد و جوامع محلی را برای جلوگیری از هدررفت آب به کار گرفت و مدیریت منابع طبیعی را به مسئولیتی مشترک میان مردم و نهادهای مسئول تبدیل کرد؟
سرمایهگذاری یک کشاورز برای حفظ منابع آب
بر اساس گزارش ایرنا، «رضا ممسنی»، کشاورز روستای عالیحسینی در شهرستان تنگستان استان بوشهر، با هزینه شخصی هفت میلیارد ریال و همراهی باغداران منطقه، یک سازه سنگی ملاتی تأخیری برای مهار روانآبها و تقویت منابع آبی احداث کرده است.
علیرضا منصوری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر، با اعلام این خبر گفته است که این سازه با هدف کنترل روانآبها، جلوگیری از هدررفت آب، تقویت منابع آبی و کمک به تأمین نیاز آبی باغهای منطقه ساخته شده است. به گفته وی، سازه احداث شده حدود ۲.۵ متر ارتفاع، یک متر عرض تاج و ۳.۵ متر طول دارد و دستکهای آن نیز با خاک فشرده شده است.
سازههای تأخیری آبخیزداری با کاهش سرعت جریان روانآبها، به کنترل جریانهای سطحی و در شرایط مناسب، افزایش فرصت نفوذ آب به خاک کمک میکنند. این سازهها با توجه به ویژگیهای زمین، میزان بارندگی و نوع طراحی میتوانند در کاهش فرسایش خاک و تقویت منابع آبی نیز نقش داشته باشند.
اهمیت اقدام این کشاورز تنها به ساخت یک سازه محدود نمیشود؛ او بخشی از سرمایه شخصی خود را به اقدامی اختصاص داده که منافع آن میتواند فراتر از زمین کشاورزی خودش باشد و به سایر باغداران و منابع طبیعی منطقه نیز برسد. این تجربه نشان میدهد که نیکوکاری در حوزه محیط زیست، لزوماً به کمک مالی مستقیم به افراد محدود نیست و میتواند در قالب سرمایهگذاری برای حفاظت از منابع مشترک و پیشگیری از خسارتهای آینده نیز تحقق یابد.
مدیریت آب؛ ضرورتی فراتر از مقابله با خشکسالی
کمآبی تنها نتیجه کاهش بارندگی نیست؛ شیوه برداشت، توزیع و مصرف آب نیز در میزان آسیبپذیری جوامع در برابر خشکسالی نقش تعیینکنندهای دارد. حتی در دورههای بارندگی، اگر زیرساختهای مناسب برای مدیریت روانآبها وجود نداشته باشد، بخشی از آب حاصل از بارش ممکن است بهسرعت از دسترس محلی خارج شود یا با ایجاد سیلاب و فرسایش خاک، خسارتهایی بر جای بگذارد.
البته مدیریت صحیح آب به معنای ذخیرهسازی تمام روانآبها یا جلوگیری از جریان طبیعی آنها نیست. روانآبها بخشی از چرخه طبیعی آب هستند و در تأمین نیازهای پاییندست، تغذیه تالابها و حفظ اکوسیستمها نیز نقش دارند. بنابراین، طرحهای آبخیزداری باید با توجه به شرایط حوضه آبریز، نیازهای محیط زیستی و حقوق بهرهبرداران بالادست و پاییندست طراحی و اجرا شوند.
در مناطق کشاورزی، مدیریت آب ارتباط مستقیمی با امنیت معیشتی خانوارها دارد. کاهش دسترسی به آب میتواند تولید محصولات کشاورزی را با مشکل مواجه کند، هزینههای باغداری را افزایش دهد و در بلندمدت، زمینه کاهش درآمد و مهاجرت از روستاها را فراهم کند.
با این حال، احداث سازههای آبخیزداری بهتنهایی نمیتواند مشکلات کمآبی را برطرف کند. اصلاح الگوی مصرف، بهبود روشهای آبیاری، جلوگیری از برداشت بیرویه منابع آب زیرزمینی و حفاظت از پوشش گیاهی، از جمله اقدامات مکملی هستند که باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
نقش خیریهها و سازمانهای مردمنهاد در حفاظت از آب
تجربه کشاورز تنگستانی نشان میدهد که نیکوکاری میتواند از تأمین نیازهای فوری افراد فراتر رود و به حفاظت از منابعی بپردازد که زندگی و معیشت یک جامعه به آن وابسته است. در چنین شرایطی، مؤسسات خیریه و سازمانهای مردمنهاد میتوانند با حرکت از کمکهای مقطعی به اقدامات پیشگیرانه و توسعهمحور، در کاهش آسیبهای ناشی از کمآبی نقشآفرینی کنند.
یکی از زمینههای مهم فعالیت این نهادها، شناسایی نیازهای جوامع محلی و جلب مشارکت خیرین برای اجرای طرحهای حفاظت از آب است. تأمین بخشی از هزینههای طرحهای تأییدشده آبخیزداری، حمایت از کشاورزان کمبرخوردار برای استفاده از روشهای آبیاری مناسب و کمک به احیای پوشش گیاهی، از جمله اقداماتی است که میتواند با همکاری نهادهای تخصصی انجام شود.
سازمانهای مردمنهاد محیط زیستی نیز میتوانند با شناسایی مسائل آب در مناطق مختلف، انتقال مطالبات مردم به مسئولان، آموزش روشهای کاهش مصرف آب و پیگیری اجرای طرحهای کارشناسی، زمینه مشارکت آگاهانه شهروندان را فراهم کنند.
برای نمونه، در روستایی که باغداران با کمبود آب مواجه هستند، یک سازمان مردمنهاد میتواند با همکاری کارشناسان و بهرهبرداران محلی، نیازهای منطقه را بررسی کند و پس از شناسایی راهکار مناسب، برای تأمین منابع مالی آن از ظرفیت خیرین و مشارکت داوطلبانه مردم استفاده کند.
البته حمایت مالی خیرین نباید جایگزین مسئولیت نهادهای متولی مدیریت منابع آب شود. اجرای طرحهای آبخیزداری نیازمند مطالعات کارشناسی، مجوزهای لازم، نظارت فنی و ارزیابی پیامدهای محیط زیستی است. در این چارچوب، مشارکت خیرین و سازمانهای مردمنهاد میتواند مکمل برنامههای عمومی باشد.
مردم بومی؛ حلقه مهم مدیریت پایدار آب
یکی از مهمترین ابعاد اقدام انجامشده در تنگستان، مشارکت باغداران روستای عالیحسینی در اجرای طرح است. مردم بومی، بهویژه کشاورزان و باغدارانی که سالها در یک منطقه زندگی کردهاند، اغلب شناخت ارزشمندی از ویژگیهای زمین، مسیر جریان روانآبها، تغییرات فصلی بارندگی و نقاط آسیبپذیر در برابر سیلاب و خشکسالی دارند. استفاده از این دانش محلی در کنار بررسیهای علمی و مهندسی، میتواند به شناسایی دقیقتر مسائل و انتخاب راهکارهای متناسب با شرایط هر منطقه کمک کند.
از سوی دیگر، مشارکت مردم در طراحی و اجرای طرحهای حفاظت از آب، زمینه احساس مسئولیت بیشتر در قبال نگهداری و بهرهبرداری از آنها را فراهم میکند. سازهای که با همراهی باغداران ساخته شده است، برای ادامه فعالیت مؤثر به مراقبت، بازدیدهای دورهای و رسیدگی به آسیبهای احتمالی نیاز دارد؛ اقداماتی که حضور بهرهبرداران محلی میتواند در انجام آنها مؤثر باشد.
علیرضا منصوری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر نیز با اشاره به اهمیت مشارکت جوامع محلی در اجرای طرحهای آبخیزداری تأکید کرده است که استفاده از ظرفیت افراد بومی و بهرهبرداران محلی، با توجه به شناخت آنها از مسائل و ظرفیتهای منطقه، میتواند به افزایش اثربخشی طرحهای منابع طبیعی و آبخیزداری کمک کند.
با این حال، مشارکت مردم بومی نباید صرفاً به تأمین هزینه یا نیروی کار محدود شود. حضور آنان در مراحل شناسایی مسئله، تصمیمگیری، اجرا و ارزیابی نتایج، میتواند به شکلگیری مدیریت مشارکتی منابع آب کمک کند؛ مدیریتی که در آن نیازهای کشاورزان خرد، خانوارهای کمبرخوردار و بهرهبرداران پاییندست نیز مورد توجه قرار گیرد.
از یک ابتکار محلی تا الگویی برای نیکوکاری محیط زیستی
اقدام رضا ممسنی در تنگستان، نمونهای از ظرفیت نیکوکاری محیط زیستی در ایران است؛ حوزهای که در آن کمک به انسانها از مسیر حفاظت از منابع طبیعی و پیشگیری از آسیبهای آینده دنبال میشود.
در بسیاری از مناطق روستایی، زندگی و معیشت مردم به سلامت منابع آب و خاک وابسته است. از دست رفتن این منابع ممکن است در بلندمدت خانوارهای بیشتری را در معرض فقر، کاهش درآمد و آسیبهای اجتماعی قرار دهد. بنابراین، حمایت از طرحهای اصولی حفاظت از آب میتواند در کنار سایر اقدامات حمایتی، بخشی از رویکرد پیشگیرانه مؤسسات خیریه برای کاهش آسیبپذیری جوامع باشد.
در این زمینه، مستندسازی تجربههای محلی و انتشار اطلاعات دقیق درباره هزینه اجرای طرحها، میزان آب مهارشده و تأثیر آنها بر معیشت مردم، میتواند به خیرین و سایر جوامع محلی برای تصمیمگیری درباره اجرای طرحهای مشابه کمک کند.
تجربه روستای عالیحسینی یادآور این واقعیت است که مقابله با کمآبی، علاوه بر سیاستگذاری و اجرای طرحهای کلان، به مشارکت مردم در سطح محلی نیز نیاز دارد. احداث سازه هفت میلیارد ریالی در تنگستان، بهخودیخود راهحلی برای بحران کمآبی نیست، اما میتواند نمونهای از ظرفیت مشارکت داوطلبانه مردم در حفاظت از منابع مشترک باشد؛ ظرفیتی که با حمایت کارشناسی نهادهای مسئول، مشارکت سازمانهای مردمنهاد و همراهی خیرین، امکان گسترش آن در سایر مناطق کشور نیز وجود دارد.
در نهایت، اهمیت این اقدام تنها به میزان آبی که یک سازه میتواند مهار کند محدود نمیشود، بلکه در تغییر نگاهی است که حفاظت از آب را صرفاً وظیفه دستگاههای اجرایی نمیداند و برای مردم، بهویژه جوامع بومی، در مدیریت این منبع حیاتی نقش قائل است. نگاهی که بر اساس آن، نیکوکاری میتواند نهتنها به جبران خسارتهای ناشی از کمآبی، بلکه به پیشگیری از شکلگیری و گسترش این خسارتها نیز کمک کند.