به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، سازمان ملل متحد روز پنجم سپتامبر را به عنوان «روز جهانی خیریه» در تقویم خود ثبت کرده است. این روز با هدف افزایش آگاهی عمومی و ترغیب مردم، سازمانهای مردمنهاد و سایر ذینفعان به مشارکت داوطلبانه و بشردوستانه شکل گرفته است.
انتخاب این روز جهانی به مناسبت سالگرد درگذشت مادر ترزا، راهبه و مبلغ مشهور هندیالاصل، صورت گرفته است. او که در سال ۱۹۱۰ با نام آگنس گونکسا بویاجیو زاده شد، در سال ۱۹۲۸ به هند رفت و از همانجا زندگی خود را وقف یاری به نیازمندان کرد. مادر ترزا در سال ۱۹۴۸ شهروند هند شد و دو سال بعد، انجمن مبلغان خیریه را در کلکته بنیاد نهاد که بهویژه به خاطر فعالیتهایش در میان فقرا و دردمندان شهرت یافت. او نزدیک به نیم قرن به فقرا، بیماران، یتیمان و افراد در حال مرگ خدمت کرد و دامنه فعالیت انجمن را از هند به دیگر کشورها گسترش داد؛ خانهها و آسایشگاههایی برای بیخانمانها و نیازمندترین افراد گشود. کار او در سراسر جهان ستوده شد و جوایز و افتخارات بسیاری، از جمله جایزه صلح نوبل در سال ۱۹۷۹، به دست آورد. مادر ترزا سرانجام در ۵ سپتامبر ۱۹۹۷ در سن ۸۷ سالگی درگذشت.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد، با بهرسمیتشناختن نقش مؤثر خیریه در کاهش بحرانها و رنجهای انسانی در سطح ملی و فراملی، و نیز پاسداشت تلاشهای نهادها و افراد خیریه، بهویژه خدمات مادر ترزا، در قطعنامه A/RES/67/105، پنجم سپتامبر، سالگرد درگذشت او، را به عنوان «روز جهانی خیریه» تعیین کرد.
نقش در حال تکامل خیریه
از کمکهای سنتی گرفته تا نیکوکاری راهبردی، امروزه خیریه میتواند در نوآوری اجتماعی، کاهش فقر و توسعه فراگیر نقش داشته باشد. در ادبیات و رویکردهای معاصر سازمان ملل، برخی از عواملی که به اثربخشی بیشتر اقدامات خیرخواهانه کمک میکنند، عبارتاند از:
- کمکهای مبتنی بر فناوری: ابزارهای دیجیتال مانند پلتفرمهای جمعآوری سرمایه جمعی، کمکهای موبایلی و فناوریهای نوین میتوانند دسترسی به منابع، سرعت کمکرسانی و شفافیت را افزایش دهند.
- رهبری جوانان: جوانان در سراسر جهان در حال آغاز فعالیتهای اجتماعی، مشارکت در اقدامات اقلیمی و بازاندیشی در شیوههای توسعه و مشارکت اجتماعی هستند. حمایت از نقشآفرینی و رهبری آنان میتواند به ایجاد تغییرات پایدار کمک کند.
- برابری و شمول: فقر و محرومیت تحت تأثیر عواملی همچون جنسیت، معلولیت، وضعیت اجتماعی و جغرافیا قرار دارند. خیریه فراگیر میکوشد این موانع را شناسایی کند و در راهحلهای متناسب با نیازهای جوامع سرمایهگذاری نماید.
- کمکهای اخلاقی و مسئولانه: با افزایش نقش خیریه، مسئولیت در قبال نحوه جمعآوری، تخصیص و مصرف منابع نیز اهمیت بیشتری مییابد. اقدامات خیرخواهانه مؤثر نیازمند شفافیت، پاسخگویی، توجه به کرامت افراد و مشارکت واقعی جوامع هدف است.
- آبوهوا و فقر: تغییرات اقلیمی کسانی را که در فقر زندگی میکنند، بهشدت تهدید میکند و دسترسی آنان به غذا، آب، سرپناه و دیگر نیازهای اساسی را ناامنتر میسازد. از این رو، بخشی از اقدامات خیریه و نیکوکارانه به حمایت از راهحلهایی اختصاص یافته است که همزمان تابآوری جوامع و مقابله با آسیبهای ناشی از تغییرات اقلیمی را تقویت میکنند.
خیریه، وقتی ریشه در عدالت، اخلاق و حفظ کرامت انسانی داشته باشد، چیزی فراتر از سخاوت است؛ میتواند عملی از مسئولیت اجتماعی و جهانی باشد که مردم را در سراسر مرزها و بخشها به یکدیگر پیوند میدهد تا با فقر و محرومیت مقابله کنند، جوامع را ارتقا دهند و در مسیر ساختن جهانی فراگیرتر و پایدارتر گام بردارند.
اهداف توسعه پایدار و خیریه
سازمان ملل متحد اذعان دارد که مشارکت مدنی میتواند نقش مهمی در توسعه و ایجاد تغییرات مطلوب در سطح جهانی داشته باشد. این مشارکت، از جمله، میتواند از چهار مسیر کلیدی تقویت شود:
۱) افزایش آگاهی درباره دشواری و ابعاد چالشهای جهانی و ترغیب به اقدام جمعی در مواجهه با آنها؛
۲) افزایش اعتماد میان گروههای مختلف و ایجاد سرمایه اجتماعی؛
۳) کاهش موانع اجتماعی و فرهنگی و تقویت انسجام اجتماعی؛
۴) ایجاد تابآوری از طریق اقدام جامعهمحور و افزایش حس مسئولیتپذیری در قبال جامعه.
تلاشهای خیریه میتوانند بر سیاستهای عمومی تأثیر بگذارند، نوآوری را تأمین مالی کنند و از جوامعی که خدمات عمومی در آنها محدود است، حمایت نمایند. در مناطق شکننده، سازمانهای خیریه و نهادهای مدنی گاه در تأمین نیازهایی نقش دارند که ظرفیتهای عمومی برای پاسخگویی کامل به آنها کافی نیست. در چارچوب دستورکار توسعه پایدار ۲۰۳۰، مقابله با فقر یکی از اهداف اساسی جامعه جهانی است و فقر نیز صرفاً به کمبود درآمد محدود نمیشود؛ بلکه گرسنگی، محرومیت، شرایط نامناسب زندگی و دسترسی محدود به آموزش، بهداشت و سایر خدمات اساسی را نیز دربرمیگیرد. دستیابی به اهداف توسعه پایدار (SDGs) نیازمند مشارکت دولتها، جامعه مدنی، بخش خصوصی و سازمانهای خیریه و نیکوکار است که بتوانند در حوزههای مختلف با یکدیگر همکاری کنند.
تمایز «خیریه» و «نیکوکاری» در اسناد سازمان ملل متحد
سازمان ملل متحد در اسناد و پیامهای خود بر نقش مهم خیریه در کاهش بحرانها، تسکین رنج انسانی و تقویت همبستگی اجتماعی تأکید کرده است. در کنار این نگاه، در ادبیات معاصر حوزه خیریه و نیکوکاری میتوان میان کمکهای مستقیم و فوری و رویکردهای راهبردی و بلندمدت تمایز قائل شد. در این چارچوب، «خیریه» میتواند شامل اقداماتی باشد که مستقیماً به نیازهای افراد پاسخ میدهند، در حالی که «نیکوکاری» در بسیاری از کاربردهای معاصر، بر تخصیص هدفمند منابع برای حل مسائل اجتماعی، ایجاد ظرفیت و حمایت از تغییرات پایدار تأکید دارد.
هر دو رویکرد در کنار یکدیگر میتوانند بخشی از منظومه اقدامات اجتماعی و بشردوستانه باشند. اقدامات خیرخواهانه امروزه تنها به کمکهای فوری محدود نیستند و حوزههایی مانند مراقبتهای بهداشتی، آموزش، حفظ فرهنگ، حمایت از گروههای آسیبپذیر و توسعه اجتماعی را نیز دربرمیگیرند. از سوی دیگر، نیکوکاری راهبردی میتواند با تأمین مالی برنامههای بلندمدت، پژوهش، ظرفیتسازی و نوآوری اجتماعی، در پرداختن به برخی از عوامل عمیقتر فقر و نابرابری نقش داشته باشد.
سازمان ملل متحد در پیامهای خود به مناسبت «روز جهانی خیریه» بر نقش مهم افراد و سازمانهای خیریه در تسکین رنجها و مواجهه با بحرانهای انسانی تأکید کرده است. در پیام بان کیمون، دبیرکل پیشین سازمان ملل متحد، به مناسبت روز جهانی خیریه در سال ۲۰۱۶ نیز از خیریه بهعنوان یکی از سرمایهگذاریهای ارزشمند برای آینده مشترک یاد شده است. این نگاه، خیریه را صرفاً به یک واکنش کوتاهمدت محدود نمیکند و بر ظرفیت آن برای کمک به ساختن آیندهای انسانیتر و پایدارتر تأکید دارد.
در حوزه اقدام بشردوستانه، هدف اصلی حمایت از انسانها، نجات جان افراد و کاهش رنج در شرایط بحران است و اصولی همچون انسانیت، بیطرفی، بیغرضی و استقلال از اصول شناختهشده این حوزه به شمار میروند. خیریه و نیکوکاری میتوانند در برخی زمینهها با این اهداف و اقدامات همپوشانی داشته باشند، اما این دو مفهوم را نباید بهطور کامل مترادف با «اقدام بشردوستانه» دانست؛ زیرا دامنه خیریه و نیکوکاری حوزههایی فراتر از شرایط اضطراری و بحرانهای انسانی را نیز شامل میشود.
به بیان سادهتر، اگر بخشی از فعالیتهای «خیریه» را کمک مستقیم به رفع نیازهای اساسی افراد محروم بدانیم، «نیکوکاری راهبردی» را میتوان رویکردی دانست که علاوه بر پاسخ به نیازهای موجود، به کاهش آسیبپذیری، ایجاد ظرفیت و پرداختن به برخی عوامل بازتولیدکننده مشکلات اجتماعی در بلندمدت توجه دارد. هر دو رویکرد در نظامهای حمایت اجتماعی و بشردوستانه ارزشمند و مکمل یکدیگرند. بنابراین، میتوان گفت کمک فوری و مداخله بلندمدت نه رقیب یکدیگر، بلکه دو سطح مکمل از اقدام خیرخواهانهاند.
تحقق عدالت و انسجام اجتماعی به واسطه خیریه و اقدامات نیکوکارانه در رویکرد اسلامی
نکته قابلتوجه آنکه نگاه راهبردی به خیریه و نیکوکاری، محدود به ادبیات معاصر توسعه و اسناد بینالمللی نیست و میتوان برای آن با برخی مفاهیم موجود در سنتهای دینی نیز وارد گفتوگو شد. در آموزههای اسلامی، مفاهیمی همچون «انفاق»، «صدقه» و «مواسات» بر حمایت از نیازمندان، همدلی و مسئولیت اجتماعی تأکید دارند. همچنین، حفظ کرامت نیازمند و پرهیز از منتگذاری و تحقیر در ادبیات اخلاقی و دینی اسلام مورد توجه قرار گرفته است. از این منظر، میتوان میان حمایت از نیازهای فوری و تلاش برای ایجاد شرایطی که افراد و خانوادهها بتوانند با اتکا به ظرفیتهای خود زندگی پایدارتر و مستقلتری داشته باشند، ارتباط برقرار کرد.
در این چارچوب، اقداماتی مانند آموزش، سلامت، اشتغال و توانمندسازی اجتماعی میتوانند در کنار کمکهای مستقیم قرار گیرند و دامنه اثرگذاری فعالیتهای خیرخواهانه را افزایش دهند. البته این برداشت را باید بهعنوان یک تفسیر و تطبیق میان ادبیات معاصر نیکوکاری و برخی مفاهیم اسلامی در نظر گرفت، نه بهعنوان ادعای یکسان بودن این دو دستگاه مفهومی. چنین نگاهی میتواند زمینهای برای گفتوگو میان سنتهای دینی و رویکردهای جدید در حوزه توسعه اجتماعی، عدالت و کاهش فقر فراهم کند.
در نهایت، آنچه از مرور اسناد سازمان ملل و توجه به برخی آموزههای دینی برمیآید، اهمیت عبور از نگاه صرفاً احساسی و موردی به خیریه و حرکت بهسوی رویکردی نظاممند، مسئولانه و آیندهنگر است. خیریه و نیکوکاری هر دو ارزشمند و ضروریاند؛ کمکهای فوری میتوانند رنج موجود را کاهش دهند و رویکردهای بلندمدت نیز میتوانند به توانمندسازی افراد، تقویت جوامع و کاهش عوامل بازتولیدکننده فقر کمک کنند. از این منظر، ترکیب همبستگی فوری با سرمایهگذاری اجتماعی و نگاه بلندمدت، میتواند زمینهساز تغییرات پایدارتر در مسیر کاهش فقر و تقویت انسجام اجتماعی باشد.
