حافظۀ وقف و سوگ؛ روایت یک قرن آیین در حسینیههای تاریخی ایران
در دل شهرهای تاریخی ایران، از قزوین و تهران تا اصفهان و بیرجند، حسینیههایی قرار دارند که فراتر از بناهای مذهبی، به حافظه زندهای از وقف، آیین و معماری ایرانی بدل شدهاند. این مجموعههای قاجاری و پیشاقاجاری، با تالارهای آینهکاری، حیاطهای مرکزی، ارسیهای رنگین و کتیبههای سوگ، روایتگر پیوندی عمیق میان ایمان و هنر هستند؛ پیوندی که در آن عزاداری امام حسین (ع) نه فقط یک مناسک مذهبی، بلکه بخشی از زیست اجتماعی و فرهنگی مردم در طول نسلها بوده است.
حسینیه امینیها؛ میراث ماندگار وقف و عزاداری حسینی در قلب قزوین
در میان بناهای تاریخی شهر قزوین، «حسینیه امینیها» جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که هنر، معماری، مذهب و سنت حسنه وقف را در کنار یکدیگر به نمایش گذاشته و پس از نزدیک به دو قرن همچنان مأمن عزاداران حسینی است. این اثر ارزشمند که از مشهورترین جاذبههای تاریخی و مذهبی قزوین به شمار میرود، در دوره قاجار ساخته شد و در سال ۱۳۲۷ با شماره ۳۷۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
حسینیه امینیها در حدود سال ۱۲۷۵ هجری قمری به دستور حاج محمدرضا امینی، از تجار سرشناس و خیراندیش قزوین در دوره ناصرالدین شاه قاجار، احداث شد. این بنا در اصل بخشی از یک مجموعه مسکونی بسیار بزرگ و مجلل بود که شامل هفت حیاط، اندرونی، بیرونی، مطبخخانه، کلفتخانه و بخشهای متعدد دیگری میشد. هرچند بخش زیادی از آن مجموعه در گذر زمان از بین رفته یا واگذار شده است، اما آنچه امروز باقی مانده همچنان شکوه و عظمت معماری قاجاری را به نمایش میگذارد.
حاج محمدرضا امینی این بنا را برای برگزاری مراسم عزاداری امام حسین (ع)، اطعام نیازمندان و انجام امور خیریه وقف کرد. وی در سال ۱۳۰۳ هجری قمری نیز با وقف چندین روستا، منابع مالی لازم برای استمرار عزاداریهای محرم، مراسم مذهبی و اطعام فقرا را فراهم ساخت؛ سنتی که تاکنون توسط خاندان امینی حفظ شده است. این بنا از زمان وقف تاکنون نه تنها محل برگزاری عزاداریهای محرم بوده، بلکه در مناسبتهای مختلف مذهبی همچون ماه رمضان، اعیاد مذهبی، مراسم مولودیخوانی و اطعام نیازمندان نیز نقش اجتماعی و فرهنگی خود را حفظ کرده است.
شاهکار معماری قاجاری
بنای حسینیه در زمینی به وسعت حدود ۱۲۰۰ متر مربع ساخته شده و از سه تالار بزرگ تشکیل شده است که به موازات یکدیگر در امتداد شرق به غرب قرار دارند. مهمترین ویژگی معماری این مجموعه، ارسیهای بزرگ و زیبای آن است که هنگام برگزاری مراسم روضه با بالا رفتن آنها، سه تالار به یک فضای وسیع و یکپارچه تبدیل میشود. آینهکاریهای چشمنواز، گچبریهای ظریف، نقاشیهای رنگ روغن، شیشههای رنگی، درهای منبتکاری شده، چلچراغهای نفیس و فرشهای یکتکه و عتیقه از جمله جلوههای هنری این بنای تاریخی هستند. ترکیب نورهای رنگی با انعکاس آنها در آینهکاریهای تالارها، فضایی روحانی و در عین حال باشکوه ایجاد کرده است.
در زیر تمام ساختمان نیز زیرزمینی وسیع با طاقها و گنبدهای متعدد قرار دارد که در گذشته به عنوان شربتخانه، انبار و فضاهای خدماتی مورد استفاده قرار میگرفت. فضاهای تاریخی و معماری خاص حسینیه امینیها موجب شده است این بنا به عنوان لوکیشن بسیاری از آثار تلویزیونی مورد استفاده قرار گیرد. مجموعههایی همچون «شب دهم»، «بانوی عمارت»، «کفشهای میرزا نوروز» و «سمندون» از جمله آثاری هستند که بخشهایی از آنها در این بنای تاریخی تصویربرداری شده است.
با فرارسیدن ماه محرم، فضای حسینیه امینیها رنگ و بوی دیگری به خود میگیرد. پرچمهای سیاه مزین به نام مبارک حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در میان آینهکاریها، نقاشیها و چلچراغهای تاریخی این بنا جلوهای خاص میآفرینند و نورهای رنگی ارسیها تصویری متفاوت و دلنشین از عزاداری حسینی را به نمایش میگذارند.
جلال امینی، متولی حسینیه امینیها، درباره برنامههای مذهبی این مجموعه میگوید: «بر اساس وصیت واقف و مفاد موقوفه، این حسینیه موظف است در مناسبتهای خاص میزبان دوستداران اهلبیت (ع) باشد. به همین منظور، ۱۱ روز نخست ماه محرم در نوبت صبح، دهه سوم ماه صفر در نوبت عصر و همچنین ۱۰ شب از ماه مبارک رمضان برنامههای مذهبی و اطعام برگزار میشود. همچنین در روزهای تاسوعا و عاشورا این مجموعه میزبان مراسم تعزیه است».
مراسم دهه اول محرم هر روز از ساعت ۷ تا ۱۱ صبح با قرائت زیارت عاشورا، سخنرانی مذهبی، بیان مسائل دینی و مداحی برگزار میشود. طبق وقفنامه، محتوای این مراسم باید علاوه بر روضهخوانی، جنبههای آموزشی و معرفتی نیز داشته باشد.
به گفته متولی حسینیه، در شب شام غریبان حضرت اباعبدالله (ع) و شبهای قدر نیز برنامههای ویژهای برای بانوان برگزار میشود و این سنت مذهبی همچنان مطابق با نیت واقف ادامه دارد.
موزه عاشورا؛ روایتگر تاریخ عزاداری در قزوین
یکی از بخشهای ارزشمند حسینیه امینیها، موزه عاشورا است که با هدف حفظ و معرفی میراث فرهنگی و آیینی عزاداریهای حسینی شکل گرفته است. این موزه در ابتدا در زیرزمین تاریخی حسینیه قرار داشت و مجموعهای کمنظیر از آثار مرتبط با تعزیه و آیینهای سوگواری را در خود جای داده بود. نسخههای خطی قدیمی تعزیه با خطوط شکسته تعلیق و نستعلیق، سماورهای مسی بزرگ، سینیهای منقوش، تصاویر تاریخی خاندان امینی و هیئتهای عزاداری از دوره قاجار تا امروز از جمله آثار ارزشمند این مجموعه هستند. همچنین اشیایی همچون شمشیر، زره، سپر، زنجیرهای عزاداری، علامتهای قدیمی، طبق چراغها، منبرهای چوبی گرهچینی شده، خنجر، عصا و زیورآلات تعزیه هر یک بخشی از تاریخ و هنر آیینهای عاشورایی را روایت میکنند. در میان آثار موزه، یک شمشیر دولبه تعزیه با عنوان «ذوالفقار طلاکوب» و نقش «علی ولیالله» بر روی تیغه آن از جمله اشیای شاخص به شمار میرود. زرهها و کلاهخودهای سبز، سفید و قرمز نیز یادآور نقشآفرینی موافقخوانان و مخالفخوانان در مجالس تعزیه هستند.
در این مجموعه انواع علمهای قلمکاری شده، ابزارهای موسیقی آیینی، البسه و ادوات تعزیه، نیزهها، صورتکها، کتب و دستنوشتههای تعزیهخوانی، وسایل پذیرایی هیئتها و تکایا و بسیاری دیگر از آثار مرتبط با فرهنگ عاشورایی در معرض دید علاقهمندان قرار گرفته است. علاوه بر اشیای تاریخی، تصاویر قدیمی عزاداریها، تعزیهخوانان، مداحان و شاعران عاشورایی، نوحههای بازمانده از نسلهای گذشته و اسناد مرتبط با آیینهای سوگواری مردم قزوین نیز در این موزه نگهداری میشود.
حسینیه سادات اخوی؛ میراثی زنده از تهران قاجاری
در کوچههای قدیمی تهران، جایی میان خاطرات شهر و تاریخ زنده پایتخت، بنایی قرار دارد که برای بسیاری از تهرانیها تنها یک حسینیه نیست؛ بخشی از حافظه جمعی شهری است که نسلهای مختلف در آن عزاداری کردهاند، نذر دادهاند و آیینهای مذهبی خود را به جا آوردهاند. حسینیه سادات اخوی، یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین حسینیههای تهران، این روزها پس از انجام عملیات مرمت و احیا، بار دیگر آماده میزبانی از عزاداران حسینی شده است. در آستانه ماه محرم، سکوت حاکم بر فضای تاریخی این بنا به تدریج جای خود را به تکاپوی آمادهسازی مراسم میدهد. دیوارهایی که سالها با تهدید رطوبت و فرسودگی دست و پنجه نرم کردهاند، اکنون نفسی تازه یافتهاند تا همچنان میزبان سنتی باشند که بیش از یک قرن در این مکان استمرار داشته است.
پیشینه خاندان سادات اخوی
تاریخ حسینیه سادات اخوی به روزگار قاجار بازمیگردد. روایتهای تاریخی نشان میدهد خاندان سادات اخوی از چهرههای شناختهشده تهران قدیم بودهاند. ریشه این خاندان به سیدحسن موسوی تقوی، مشهور به «اخوی اول» میرسد؛ شخصیتی که در دوران ابتدایی حکومت قاجار به دلیل خدمات اجتماعی و سیراب کردن رهگذران و کاروانیان به «سید سقا» شهرت یافت. فرزند او، مرحوم سیدحسین موسوی تقوی، مورد توجه فتحعلیشاه قاجار قرار گرفت و لقب «اخوی» را دریافت کرد؛ لقبی که بعدها به نام این خاندان و یکی از شناختهشدهترین حسینیههای تهران گره خورد. حاج میر سید علی، برادر بزرگتر سادات اخوی تقوی تهران، در دوره خود از چهرههای برجسته این سلسله به شمار میرفت. این خاندان از ساداتی هستند که نسب آنان به امام محمدتقی (ع) میرسد.
در کتاب «المآثر و الآثار» جلد نخست، اعتمادالسلطنه درباره او مینویسد: «حاج سید علی طهرانی: از سلسله سادات اخوی از افاضل دارالخلافه است. در معقول و منقول رنجها برده، از سخنطرازی به پارسی و تازی هر دو توانا است. نیمهشعبان را که میلاد حضرت بقیهالله است جشنی شایع ساخته و در تجدید و تشیید بنیان خانهای که ما بین او و برخی از بنیاعمامش مشترک است و حسینیه متبرک جناب جلالتمآب میرزا اسمعیلخان امینالملک، وزیر خزانه عامره مبلغی گزاف پرداخته، زادالله توفیقه».
یحیی دولتآبادی نیز در کتاب «حیات یحیی» آورده است: «سادات اخوی سلسله بزرگی هستند در تهران. مردم به آنها اظهار ارادت میکنند. فتحعلیشاه قاجار به جد آنها اخوی میگفته، از این سبب آنها را به این اسم میخوانند. سادات اخوی تکیه روضهخوانی مفصلی دارند که شب عاشورا شمع و چراغ بسیار در آن تکیه روشن و نذر و نیاز به آنجا برده میشود؛ به حدی که جمعی از فقرای آنها از این راه معاش مینمایند. هم در نیمهشعبان باغچه سادات اخوی محل توجه عمومی است. برای جشن میلاد امام دوازدهم (عج) شعرا و ادبا در آن جشن داد سخنسرایی میدهند. حاج میر سید علی اخوی شخص با فضل و با ذوقی است. با همهکس آمد و رفت دارد. تمام سال زحمت رونق دادن به جشن نیمه ماه شعبان را میکشد».
شکلگیری حسینیه
بنایی که امروزه با نام حسینیه سادات اخوی شناخته میشود، در دوره ناصرالدینشاه قاجار ساخته شد. هرچند کاربری اولیه آن مسکونی بود، اما از همان ابتدا مراسم عزاداری امام حسین (ع) در آن برگزار میشد و به مرور به یکی از مراکز مهم آیینهای مذهبی پایتخت تبدیل شد.
حاج جواد سادات اخوی درباره علت شهرت خاندان خود به نام «اخوی» میگوید: «پدربزرگِ پدربزرگ ما در دوران شاهنشاهی به این شهرت دست یافت. روزی شاه به شدت بیمار شد و طبیبان از او قطع امید کردند. جد بزرگ ما به عیادت شاه رفت و در حق او دعا کرد. چند روز بعد شاه از بستر بیماری برخاست و هنگامی که علت بهبود خود را جویا شد، به او گفتند که با دعای یک سید شفا یافته است. شاه او را فراخواند و گفت: از این پس تو اخوی، یعنی برادر من هستی».
«شاه از جد ما خواست اگر درخواستی دارد مطرح کند. جد ما نیز از شاه خواست تا حسینیه ساداتیه منطقه سرچشمه که پیشتر شکل گرفته بود، گسترش یابد و بزرگتر شود. پس از توسعه این مکان، نام سادات اخوی بر آن ماند و مردم نیز ما را با همین نام شناختند».
معماری اصیل قاجاری
با ورود به مجموعه، نخستین چیزی که توجه را جلب میکند، ساختار معماری اصیل قاجاری آن است. میانسرا یا حیاط مرکزی، شاهنشینهای شرقی و غربی، هشتیها، ورودیهای تاریخی و فضاهای پیرامونی، همگی نشان از بنایی دارند که برای میزبانی اجتماعات گسترده طراحی شده است. ایوان شرقی مختص بانوان و ایوان غربی برای آقایان است و در ضلع جنوبی حیاط، منبر قرار دارد که کانون دید همه شرکتکنندگان به شمار میرود.
اسناد تاریخی روایت میکنند که در دوره قاجار، اعضای خاندان سلطنتی نیز در مراسم این حسینیه حضور مییافتند. شاه و رجال در شاهنشین غربی مستقر میشدند و ملکه و بانوان در شاهنشین شرقی، مشرف به منبر و فضای مرکزی، مراسم را دنبال میکردند. در میانه حیاط نیز مردم و عزاداران گرد هم میآمدند و آیینهای سوگواری را برگزار میکردند.
ویژگی مهم این حسینیه استمرار مراسم مذهبی در دورههای مختلف تاریخی است؛ سنتی که از دوران ناصرالدینشاه تا سالهای بعد، حتی در دوره پهلوی، بدون وقفه ادامه یافته و این بنا را به یکی از نمادهای مذهبی تهران تبدیل کرده است.
حسینیه بانوان؛ سنتی پیشرو در تهران قدیم
حسینیه ویژه بانوان که در دوران قاجار برای رفاه حال عزاداران امام حسین (ع) توسط پدربزرگِ پدربزرگ خاندان تأسیس شد، مورد استقبال زنان و دختران قرار گرفت؛ چرا که در آن دوران بسیاری از مردان حضور بانوان خانواده در تکیهها و حسینیههای عمومی را مناسب نمیدانستند. تأسیس حسینیه سادات اخوی باعث شد زنان نیز در کنار یکدیگر عظمت عزای محرم را به نمایش بگذارند و و در عرصه عمومی حضور داشته باشند.
آیینهای عزاداری و چادر تاریخی حسینیه
پارچههای عزای امام حسین (ع) با قدمت ۱۰۰ ساله که بر دیوارهای حسینیه نقش بستهاند، در بدو ورود عزاداران حسینی در برابر چشمان آنان قرار میگیرند و حس و حالی متفاوت به فضا میبخشند. چادر بزرگی که سقف حسینیه را پوشانده نیز نگاه هر عزاداری را به خود جلب میکند. این چادر توسط سه ستون برپا میشود و با تکهدوزیهایی مزین شده که هر یک معنا و مفهومی خاص از گذشته را در خود دارد. قدمت نخستین چادر این حسینیه به حدود ۸۰ سال میرسد؛ چادری که توسط مرحوم خیام در شهر اصفهان دوخته شد. هر ساله پیش از آغاز مراسم محرم و فاطمیه، خادمان حسینیه ستونهای مرکزی و چادر را برپا میکنند.
استکانهای نذری و حاجتروایی
وارد حسینیه که میشوید، در سمت چپ آبدارخانه بزرگی قرار دارد. روی سنگی بزرگ، صدها استکان چای چیده شده است.
خانمهایی که برای عزاداری به این حسینیه میآیند، رسم دارند برای گرفتن حاجات خود یک استکان با خود ببرند و هنگامی که حاجتشان برآورده شد، آن را بازگردانند. حاجتمندانی که یک استکان میبرند، پس از برآورده شدن حاجتشان، ۱۲ استکان به همراه قوری، قند و چای به حسینیه هدیه میکنند.
آثار تاریخی و یادگارهای ماندگار
در کنار تمامی سیاهههای منقوش و قدیمی، کتیبههایی نیز دیده میشود که قدمت برخی از آنها به بیش از ۱۳۰ سال میرسد. در میان آثار تاریخی این حسینیه، قدیمیترین شیء هونگی است که در صندوقچه حسینیه نگهداری میشود و حدود ۲۰۰ سال قدمت دارد. بر روی آن به صراحت نوشته شده است: «وقف حسینیه سادات اخوی»
در بالای حسینیه منبری چهارپله قرار دارد که از ظاهر چوبی آن میتوان قدمت فراوانش را تشخیص داد. مردم به نیت برآورده شدن حاجات، زیر این منبر نماز میخوانند و این اعتقاد از دوران قاجار باقی مانده است. همچنین قنداقه بسیاری از پادشاهان قاجار از زیر این منبر عبور داده شده است. در میانه حسینیه زمانی حوضی قرار داشت؛ حوضی که از نظر شکل و کارکرد یادآور حوض مسجد ارگ بود. امروز دیگر اثری از آن دیده نمیشود. حوض با سیمان پر شده و جای آن زیر فرشهای حسینیه پنهان مانده است.
معمولاً حسینیه خادم جدید نمیگیرد و این مسئولیت از پدران به پسران منتقل میشود. این رسم نیز از گذشته تا امروز حفظ شده است.
پذیرایی به شیوه قاجار
در این حسینیه هنوز رسم و روش گذشته اجرا میشود. به همین دلیل از عزاداران با قهوه و نان قندی پذیرایی میشود؛ همان شیوهای که در دوران قاجار مرسوم بوده است. بسیاری از حاضران نانهای قندی را به عنوان تبرک با خود میبرند. به گفته یکی از خادمان، این نانهای قندی به صورت سفارشی و اختصاصی برای حسینیه سادات اخوی پخته میشوند.
انگورستان ملک؛ خانهای آیینی در قلب اصفهان
انگورستان ملک یکی از شناختهشدهترین خانههای تاریخی اصفهان است که در کنار ارزشهای معماری، به دلیل کارکردهای مذهبی، اجتماعی و عامالمنفعه خود جایگاه ویژهای در حافظه تاریخی این شهر دارد. این مجموعه در سال ۱۳۵۴ با شماره ۱۲۵۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد.
پیش از آنکه خانه انگورستان ملکالتجار به شکل امروزی خود درآید، زمین آن بخشی از یک باغ وسیع متعلق به دوره نادرشاه افشار بود. این باغ که به دلیل فراوانی تاکهای انگور به «انگورستان» معروف شده بود، در زمره باغهای بومی و پرثمر اصفهان قرار داشت. پیشینه طبیعی و موقعیت جغرافیایی باغ، زمینهساز شکلگیری عمارت انگورستان ملک در دورههای بعد شد. انگورستان ملک از معدود باغها و عمارتهایی بود که از تخریبهای گسترده ظلالسلطان در امان ماند.
در سالهای پس از نادرشاه، این باغ به یکی از رجال متنفذ دوره قاجار به نام حاج ملک رسید که او را جدّ استاد الهی قمشهای نیز میدانند. حاج ملک باغ را به عنوان محلی برای آرامش، میهمانی و ارتباطات اجتماعی اداره میکرد و زمینههای اولیه شکلگیری خانهای باشکوه و آیینی را فراهم ساخت. این دوره، آغاز پیوند خانواده ملک با انگورستان اصفهان بود.
در میانه دوران قاجار، باغ به پسر حاج ملک، یعنی حاج محمدابراهیم رسید وکه در دوره ناصرالدینشاه مسئول امور مالی و خراج اصفهان بود و بعدها به «ملکالتجار» معروف شد. او تصمیم گرفت در دل این باغ خانهای بنا کند که علاوه بر کارکرد سکونتی، محلی برای برگزاری آیینهای مذهبی و خدمات اجتماعی نیز باشد. نتیجه این تصمیم، شکلگیری خانه انگورستان ملک بود که امروزه یکی از مهمترین میراثهای تاریخی و معنوی اصفهان به شمار میرود. نام «انگورستان ملک» بازتابی از ترکیب پیشینه طبیعی باغ انگور و عنوان افتخاری مالک آن، حاج محمدابراهیم ملکالتجار است.
نقشه اولیه انگورستان ملک مجموعهای به وسعت حدود هفت هزار متر مربع را نشان میدهد. متأسفانه در سال ۱۳۳۳ خورشیدی و در جریان توسعه خیابان ملک، حدود سه هزار متر مربع از این مجموعه از بین رفت و بخش قابل توجهی از باغ تاریخی آن تخریب شد. در نتیجه، آنچه امروز از انگورستان ملک باقی مانده، تنها بخشی از وسعت اولیه این مجموعه است.
معماری انگورستان ملک
قسمتهای باقیمانده بنا که استاد حسینچی معمار سازنده آن بوده است، در شمال یک حیاط وسیع قرار دارد. این مجموعه دارای حیاطی مرکزی و یک سفرهخانه بزرگ است. تمام ضلع جنوبی حیاط را سفرهخانه تشکیل میدهد که از طریق یک ارسی وسیع به حیاط مشرف میشود. فضای سفرهخانه از سوی دیگر توسط ارسی هفتدهنهای به حیاط جنوبی بنا راه پیدا میکند. این مجموعه دارای دو طبقه ارتفاع است و بعدها حیاط مرکزی نیز با سقفی همارتفاع پوشیده شد. با باز شدن ارسیهای سفرهخانه، فضایی یکپارچه شامل سفرهخانه و حیاط سرپوشیده شکل میگیرد. ساختار معماری انگورستان ملکالتجار اصفهان ترکیبی از سادگی بیرونی و شکوه درونی است؛ جایی که شیشههای رنگی، گچبریهای ظریف، آینهکاریها و ارسیهای چشمنواز، شاهنشینها، سفرهخانه و حیاطها را به جلوهای از هنر معماری قاجار تبدیل کردهاند.
وقفنامه و کارکردهای اجتماعی
وقفنامه انگورستان ملک به سال ۱۳۴۱ هجری قمری بازمیگردد. حاج محمدابراهیم ملکالتجار بخشی از این مجموعه را برای برگزاری عزاداریهای محرم، افطاری ماه رمضان، کمک به نیازمندان و برگزاری مراسم ازدواج جوانان وقف کرد. این عمارت از گذشته محل برگزاری مجالس عزاداری امام حسین (ع) در ماههای محرم و صفر بوده است. فضاهای داخلی خانه، بهویژه تالار آینه و صحن اصلی، برای این آیینها طراحی و وقف شدهاند و هنوز هم در مناسبتهای مذهبی مورد استفاده قرار میگیرند.
این اقدام باعث شد انگورستان ملک از یک خانه شخصی به نهادی اجتماعی و مذهبی تبدیل شود؛ نهادی که روح وقف و خدمت عمومی همچنان در کالبد آن دیده میشود. خانه انگورستان ملکالتجار از گذشته تاکنون نهتنها یک بنای مسکونی، بلکه مکانی برای آیینهای مذهبی، اطعام عمومی، تعزیهخوانی و مراسم اجتماعی بوده است و امروزه نیز زیر نظر سازمان اوقاف به فعالیتهای عامالمنفعه خود ادامه میدهد. طبق برخی اسناد و روایتها، پس از ساخت بنا نیز این عمارت محل برگزاری جشنهای ازدواج خانوادههایی بود که توانایی مالی چندانی نداشتند. این سنت تا سالها پس از درگذشت ملکالتجار ادامه یافت، اما پس از انقلاب متوقف شد.
تعزیه در حیاط و پشتبام
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد انگورستان ملک، استفاده از فضاهای مختلف آن برای اجرای تعزیه بود. در گذشته از پشتبام، حیاط مرکزی و فضاهای پیرامونی برای اجرای نمایشهای مذهبی استفاده میشد و گاهی پشتبام عمارت به صحنهای برای تعزیهخوانی و حضور جمعیت تبدیل میشد.
حسینیه آراسته؛ یادگار مذهبی دوره قاجار در قلب بیرجند
حسینیه آراسته در بافت تاریخی شهر بیرجند، در کوچه پست قدیم و خیابان منتظری ۳ واقع شده است. این بنا به دلیل برخورداری از ارزشهای معماری و فرهنگی، در شمار آثار تاریخی و میراث فرهنگی کشور قرار گرفته و با شماره ۲۰۶۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این حسینیه در سالهای ۱۳۸۲، ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ توسط اداره کل اوقاف شهرستان بیرجند مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت تا بخشهای ارزشمند معماری آن حفظ شود
پیشینه بنا و واقف حسینیه
حسینیه آراسته از قدیمیترین حسینیههای شهر بیرجند به شمار میرود. بر اساس وقفنامههای موجود، بانی این بنا حاجی یوسفخان فراشباشی، مشهور به آراسته، پدر عبدالحسین آراسته بوده است. وی این حسینیه را به منظور برگزاری مراسم عزاداری حضرت سیدالشهدا (ع) وقف نمود.براساس کتیبه حکشده در بخش فوقانی تزئینات نمای دیوار میانسرا، تاریخ احداث بنا و وقف آن سال ۱۳۰۳ هجری قمری ذکر شده است؛ بنابراین بنای حسینیه به اواخر دوره قاجار تعلق دارد. این بنا امروزه کاربری مسکونی دارد و درآمد حاصل از اجاره آن صرف برگزاری مراسم عزاداری و اطعام در ایام محرم میشود؛ موضوعی که نشاندهنده تداوم کارکرد وقفی و مذهبی آن است.
معماری حسینیه آراسته
ورود به حسینیه از طریق درِ چوبی نفیسی صورت میگیرد که دارای دو درکوب زنانه و مردانه است. سطح در با گلمیخهای تزئینی و نقوش گیاهی، گل و بوته آراسته شده است. سردر بنا از شاخصترین بخشهای معماری آن محسوب میشود. این بخش با آجرکاریهای قالبی برجسته، نقوش توپی، چلیپا و ستاره تزئین شده و در بالای آن کتیبهای از سنگ مرمر سفید قرار گرفته است که نام بانی حسینیه را معرفی میکند.
پس از عبور از درِ ورودی، وارد هشتی بنا میشویم؛ فضایی گنبدیشکل که با رسمیبندی، مقرنسکاریهای ظریف و طاقنماهایی همراه با سکوهای جانبی تزئین شده است. پس از هشتی، درِ دیگری قرار دارد که همانند درِ نخست دارای دو درکوب و گلمیخهای تزئینی است. از این بخش، دالانی کوتاه راه را به میانسرای حسینیه باز میکند.
در مرکز بنا، میانسرایی قرار دارد که مهمترین فضای حسینیه محسوب میشود. نمای دیوارهای میانسرا با آجرکاریهای برجسته و نقوش چلیپایی تزئین شده است. این تزئینات شامل رگچینیهای متنوع، آجرکاریهای کتیبهای و نقوش چلیپایی ـ جناغی است که به بنا جلوهای ویژه بخشیدهاند. در میانه این فضا حوضی کوچک قرار دارد و باغچههای محدودی پیرامون آن شکل گرفتهاند که فضایی دلنشین و آرامشبخش ایجاد کردهاند. اتاقهای پیرامون میانسرا با وجود سادگی، دارای نظم و تناسب خاصی هستند. ورودی این اتاقها با قوسهای نیمدایره طراحی شده و به دلیل قرارگیری در سطحی بالاتر از حیاط مرکزی، دسترسی به آنها از طریق پلکانهایی کوتاه امکانپذیر است.
کتیبههای مذهبی و نقش شیرهای عزادار
با توجه به کاربری مذهبی بنا، در نمای میانسرا دو قاب گچی بزرگ دیده میشود که عبارت «لعنت بر یزید» در آنها نقش بسته است. اطراف این کتیبهها با نقوش گلهای هشتپر، چهارپر، برگهای ساده و طرحهای اسلیمی تزئین شدهاند که جلوهای هنری و مذهبی به فضا بخشیدهاند. یکی از شاخصترین تزئینات حسینیه آراسته در میانسرا قرار دارد. در دو سوی کتیبهای با مضمون «حسین (ع) کشته شد»، دو نقش شیر دیده میشود که حالتی انسانی به خود گرفتهاند.
این شیرها در نشانهای از اندوه و سوگواری، دست بر سر گذاشتهاند و حالت عزاداری دارند. در بالای نقش هر یک از شیرها، نامهای مبارک «محمد» و «علی» نگاشته شده است. تاریخ ساخت بنا نیز در بخش زیرین این نقوش حک شده است. پیرامون این کتیبه و نقوش شیر، تزئینات اسلیمی اجرا شده که هماهنگی چشمگیری میان عناصر مختلف ایجاد کرده است. در معماری مذهبی ایران، شیر از دیرباز یکی از نمادهای مرتبط با عزاداری امام حسین (ع) بوده است. همچنین در فرهنگ اسلامی، شیر نمادی از حضرت علی (ع) و خورشید نمادی از پیامبر اکرم (ص) به شمار میرود.
یادداشت از مهشید رضائی
پژوهشگر تاریخ و جامعه