وقتی نیکوکاری لباس علم میپوشد / داستان انستیتوپاستورِ ایران
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، هر فصلِ پادکست نیکآوا با سفری تازه به جغرافیای نیکوکاری آغاز میشود؛ اما نخستین سفر فصل چهارم، اندکی متفاوت است. پادکست نیکآوا در بیستونهمین اپیزود خود به سراغ بنایی رفته که بیش از یک قرن است با هدف سلامت ایرانیان ساخته شده است؛ انستیتوپاستور ایران.
در جریان جنگ اخیر، بناها و اماکن عمومی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی بسیاری از جمله این مرکز علمی پژوهشی آسیب دیدند یا از میان رفتند. بناهایی که زمانی محل رفتوآمد و خانهٔ امید مردم بودند، اما امروز باید دربارهٔ برخی از آنها با فعل ماضی سخن بگوییم. متأسفانه تا زمان تولید این اپیزود، نزدیک به ۱۵۰ بنای عمومی در کشور آسیب دیدند که بیشترین موارد در تهران و پس از آن در اصفهان، خوزستان و کردستان گزارش شده است؛ به همین دلیل، نخستین روایت این فصل، دربارهٔ قصهٔ شکلگیری انستیتو پاستور ایران است.
نیکآوا در این اپیزود، تنها به روایت تأسیس ساختمان انستیتو پاستور بسنده نمیکند. علاوهبراین از سالهایی میشنوید که بیماریهایی، چون طاعون و وبا در برخی مناطق کشور شیوع پیدا کرده بود. همچنین از مارسل بالتازار؛ رئیس فرانسوی انستیتو میشنوید و در جریان اعزام تیمهای تحقیقاتی در زمان شیوع طاعون در کردستان قرار میگیرید.
ایران چگونه صاحب انستیتو پاستور شد؟
داستان از اواخر دورهٔ قاجار آغاز میشود؛ زمانی که ایران با موجی از بیماریهای واگیردار دستوپنجه نرم میکردند، وبا، آنفلوآنزا و بیماریهای عفونی در شهرها و روستاها قربانی میگرفتند و بهداشت عمومی وضعیت مناسبی نداشت. در همین سالها، احمدشاه قاجار در سفر به فرانسه از انستیتو پاستور پاریس بازدید میکند و در نهایت، بازدید او سبب تأسیس شعبهای از این مرکز علمی در ایران میگردد.
در ادامه، فرانسه پروفسور رنه لگرو را برای راهاندازی این مرکز به تهران میفرستد و در ایران نیز عبدالحسین میرزا فرمانفرما ـ از رجال شناختهشدهٔ دورهٔ قاجار ـ دو هکتار زمین را برای ساخت این مرکز وقف میکند. در نهایت، کلنگ ساخت این مجموعه در سال ۱۲۹۹ خورشیدی زده میشود و انستیتو پاستور ایران در شهریور ۱۳۰۰ فعالیت رسمی خود را آغاز میکند.
از طاعون کردستان تا واکسن آبله
نیکآوا در این اپیزود، تنها به روایت تأسیس ساختمان انستیتوپاستور بسنده نمیکند. علاوهبراین از سالهایی میشنوید که بیماریهایی، چون طاعون و وبا در برخی مناطق کشور شیوع پیدا کرده بود. همچنین از مارسل بالتازار؛ رئیس فرانسوی انستیتو میشنوید و در جریان اعزام تیمهای تحقیقاتی در زمان شیوع طاعون در کردستان قرار میگیرید. بهعلاوه، خواهید دانست این پژوهشها چگونه به شناسایی مسیر انتقال بیماری و کنترل آن کمک کرده است.
در همین سالها، انستیتو پاستور نقش مهمی در تولید واکسن آبله داشت و این واکسن بعدها به کشورهایی مانند عراق، افغانستان و مصر نیز صادر شد. بخش مهمی از روایت این اپیزود نیز به تلاش دانشمندان برای مبارزه با سل و مالاریا تا فعالیتهای پژوهشی گسترده در حوزهٔ بیماریهای عفونی میپردازد.
ردپای وقف در تاریخ انستیتو پاستور
در روایت نیکآوا، نقش وقف و نیکوکاری در شکلگیری انستیتوپاستور نیز پررنگ است؛ از زمینی که فرمانفرما برای ساخت انستیتو وقف کرد تا کمکهای مالی و موقوفات بعدی که به توسعهٔ آن کمک کرد؛ اما در کنار اینها، نیکآوا یادآوری میکند که وقف علم و دانش نیز میتواند نوعی نیکوکاری باشد؛ چراکه پژوهشگران بسیاری سالهای عمر خود را صرف مطالعه و تولید واکسن و دارو کردهاند تا جان انسانها را نجات دهند.
بنایی که آسیب دید؛ نهادی که باقی ماند
چنانکه ذکر شد، در جریان جنگ اخیر، ساختمانهای انستیتو پاستور از آسیب در امان نماندند؛ اما پرسش اصلی این اپیزود چیز دیگری است: آیا با آسیبدیدن یک ساختمان، تاریخ و دانشی که در آن شکل گرفته نیز از میان میرود؟ نیکآوا با مرور بیش از یک قرن فعالیت این مرکز، تلاش میکند نشان دهد که دانش را نمیتوان تخریب کرد؛ حتی اگر بناها آسیب ببینند.
در نهایت، اپیزود بیستونهم نیکآوا آغاز فصلی است که به سراغ بناهای تاریخی میرود؛ بناهایی که هرکدام بخشی از حافظهٔ اجتماعی ایراناند و روایتی از تاریخ، علم و نیکوکاری را شکل میدهند. گفتنیست پژوهش و گردآوری متن این اپیزود را انسیه افغان و مجید غلامی برعهده داشتهاند.
علاقهمندان میتوانند این پادکست را اینجا بشنوند.
گزارش از نیلوفر بختیاری