کتابخانههای ژاپن: رونق اجتماعی، فرهنگی در عصر کاهش مطالعه
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در دو دهه اخیر، کتابخانههای عمومی ژاپن دستخوش تحولی بنیادین شدهاند. آنچه روزگاری فضایی ساکت و عمدتاً برای مطالعه درجا یا امانت کتاب تعریف میشد، امروز به «مکانی سوم» در کنار خانه و محل کار تبدیل شده است. با این حال، هر تحولی هزینهها و تضادهایی به همراه دارد. در حالی که آمارها نشان میدهد مردم ژاپن کمتر از گذشته کتاب میخوانند و شمار کتابفروشیها نیز رو به کاهش است، تعداد کتابخانههای عمومی این کشور طی دو دهه اخیر حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است. طبق آمار وزارت آموزش ژاپن، شمار کتابخانههای عمومی این کشور در سال مالی ۲۰۲۴ به حدود ۳۴۰۰ مرکز رسیده؛ یعنی حدود ۸۰۰ کتابخانه بیشتر از ۲۵ سال پیش.
این رشد در شرایطی رقم خورده که آژانس امور فرهنگی ژاپن گزارش داده است ۶۲/۶ درصد افراد بالای ۱۶ سال در سال ۲۰۲۳ کمتر از یک کتاب در ماه مطالعه کردهاند ، رقمی که برای نخستین بار از آغاز این نظرسنجی در سال ۲۰۰۸ از مرز ۵۰ درصد عبور کرد. تازهترین دادههای سال ۲۰۲۵ نیز تداوم این روند را نشان میدهد: نظرسنجی شرکت کراس مارکتینگ حکایت از آن دارد که ۵۵/۴ درصد افراد ۲۰ تا ۶۹ ساله میزان مطالعه خود را «کم» توصیف کردهاند و ۵۱/۶ درصد در شش ماه گذشته حتی یک جلد کتاب هم نخواندهاند.
اوضاع در میان دانشآموزان نیز بهتر نیست. نتایج هفتادمین «پیمایش مطالعه مدارس» (۲۰۲۵) نشان میدهد دانشآموزان دبستانی به طور میانگین ماهانه ۱۲/۱ کتاب میخوانند، اما این رقم در دبیرستان به ۱/۴ کتاب سقوط میکند. نسبت دانشآموزان دبیرستانی که در یک ماه «هیچ کتابی» نمیخوانند به ۵۵/۷ درصد رسیده که نسبت به سال پیش ۷/۴ درصد افزایش یافته است.
کتابخانه به مثابه مقصد اجتماعی و اثر معماری
کارشناسان دلیل اصلی افزایش کتابخانهها را نه در مطالعه، که در تغییر کارکرد این فضاها میدانند. فومیهیکو سوزوکی، پژوهشگر مؤسسه دایوا، میگوید کتابخانههای جدید به محیطهایی جذاب تبدیل شدهاند که مردم فراتر از کتابخوانی، در برنامههای قصهگویی، رویدادهای فرهنگی یا کافهها وقت میگذرانند. وبژاپن نیز تأکید میکند که کتابخانههای نسل جدید به «مراکز اجتماعی پویا» تبدیل شدهاند و برنامههای فرهنگی، فعالیتهای اجتماعی و یادگیری مادامالعمر را میزبانی میکنند.
این تحول در معماری نیز بازتاب یافته است. «کودکانکتابجنگل ناکانوشیما» در اوزاکا، به طراحی تادائو آندو، معمار برجسته ژاپنی، با نورگیرهای گسترده و گوشههای مطالعه راحت، به کودکان زمان و فضایی برای کشف کتاب میدهد. «مینا نو موری گیفو مدیا کاسموس» با سقف شبکهای چشمنواز و «موزه فرهنگی کادوکاوا» در سایتاما که مرز میان کتابخانه، موزه و نگارخانه را در هم می�شکند، نمونههای دیگر این رویکرد هستند.
ابزاری برای احیای شهری
بسیاری از کتابخانههای جدید ژاپن بخشی از پروژههای بازآفرینی شهری به شمار میروند. کتابخانه «تنمونکان» در کاگوشیما که در سال ۲۰۲۲ در شلوغترین منطقه تجاری و تفریحی شهر افتتاح شد، با هدف بازگرداندن رونق به مرکزی ساخته شد که پس از راهاندازی قطار سریعالسیر شینکانسن، بخشی از جذابیت خود را از دست داده بود. این کتابخانه در دو طبقه یک مرکز تجاری قرار گرفته و با ۵۰ هزار جلد کتاب، سالانه نزدیک به ۷۰۰ هزار بازدیدکننده جذب میکند. جوانان، خانوادهها و کودکان آزادانه کتاب میخوانند، گفتوگو میکنند و حتی میتوانند نوشیدنی همراه داشته باشند.
در توکیو نیز کتابخانه «هارومی» در سال ۲۰۲۴ در محل دهکده ورزشکاران المپیک ۲۰۲۰ افتتاح شد تا به قلب فرهنگی و اجتماعی یک مجتمع بزرگ مسکونی و تجاری تازهتأسیس تبدیل شود. یوکو کوجو، معاون مدیریت کتابخانه کاگوشیما، هدف را «ایجاد فضایی برای پیوند دادن همه مردم» میداند و میگوید کتابها بهجای دستهبندیهای خشک سنتی، با موضوعات روزمره مانند «کار» و «پرورش» ساماندهی شدهاند.
کاهش سرعت ساخت، تشدید نوسازی
اما این رونقسازی پایدار نمانده است. سرعت ساخت کتابخانههای جدید در ژاپن از حدود ۱۰۰ باب در سال در گذشته به چند باب در سال کاهش یافته است. در مقابل، روند بازسازی و نوسازی کتابخانههای قدیمی شتاب گرفته است. کتابخانه کیوباشی در منطقه چوئو توکیو با موزه تاریخ محلی ترکیب شد و به «هون نو موری چو» تبدیل گردید؛ تعداد بازدیدکنندگان روزانه این مجموعه پس از بازسازی سه برابر شده است. در این کتابخانههای بازسازیشده، فضاهای بیشتری برای کودکان، آرشیوهای تاریخی، کافه و سالن اجتماعات پیشبینی میشود. بسیاری از کتابخانههای تازهساخت و بازسازیشده مدیریت خود را به شرکتهای خصوصی واگذار میکنند تا هزینهها کاهش یابد و خدماتی مانند ساعات کاری طولانیتر ارائه شود.
اما در نقطه مقابل این تصویر موفق، نگرانیهای جدی از درون نظام کتابخانههای ژاپن به گوش میرسد. اتحادیه کتابخانههای ژاپن (JLA) اعلام کرده است بیش از ۷۰ درصد کارکنان کتابخانههای عمومی و مدارس در ژاپن غیررسمی (non-regular) هستند. اکثریت این کارکنان را زنان تشکیل میدهند و با دستمزد پایین و قراردادهای موقت روبرویند. در یک پیمایش، ۶۰ درصد از پاسخدهندگان گفتهاند درآمد اصلی خانوادهشان از منبعی غیر از خودشان (مانند همسر) تأمین میشود.
یکی از کارکنان کتابخانه در اعتراض خود گفته است: «بهطور ساده، حقوق بهقدری پایین است که نمیتوان زندگی کرد. حتی کارمزد رفتوآمد هم پرداخت نمیشود.» شورای صنفی کتابخانههای ژاپن در سال ۲۰۲۶ گردهمایی سراسری با حضور نمایندگان هفت نهاد کتابخانهای و جمعی از قانونگذاران فراحزبی برگزار کرد تا خواستار بهبود وضعیت معیشتی کارکنان شود.
از سوی دیگر، کتابخانههای عمومی با چالشهای مالی نیز دستوپنجه نرم میکنند. گزارشهای آکادمیک نشان میدهد بودجه کتابخانههای عمومی ژاپن در معرض کاهش است و این مسئله همراه با برونسپاری مدیریت به بخش خصوصی، نگرانیهایی درباره کاهش صلاحیت حرفهای کارکنان ایجاد کرده است. نمونه قابل توجه: پروژه کتابخانه مرکزی جدید استان شیزوئوکا در سال ۲۰۲۶ با کاهش ۱۰ میلیارد ینی (نزدیک به ۱۰۰ میلیارد تومان) اعتبار دولتی مواجه شد و برنامههای آن به تعویق افتاد. کاهش اعتبارات کتابخانهها در سطوح مختلف به موضوعی مناقشهبرانگیز در محافل سیاسی ژاپن تبدیل شده، بهطوری که حتی احزاب مخالف دولت در سال ۲۰۲۶ افزایش بودجه کتابخانهها را در دستور کار خود قرار دادهاند.
منابع: