به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، بر اساس دادههای سازمان بهداشت جهانی، دستکم ۴۰ میلیون نوجوان ۱۳ تا ۱۵ ساله در جهان از محصولات دخانی استفاده میکنند. از این تعداد، ۲۰ میلیون سیگار میکشند و ۱۰ میلیون از دخانیات بدون دود (دهانی/بینی) استفاده میکنند. همچنین حداقل ۱۵ میلیون نوجوان در همین گروه سنی از سیگارهای الکترونیک استفاده میکنند و در کشورهایی که داده در دسترس است، نرخ مصرف ویپ در میان نوجوانان به طور متوسط ۹ برابر بیشتر از بزرگسالان است.
روز جهانی مبارزه با دخانیات (World No Tobacco Day) همه ساله در تاریخ ۳۱ مه مصادف با ۱۰ خرداد، توسط کشورهای عضو سازمان بهداشت جهانی (WHO) گرامی داشته میشود و از سال ۱۹۸۸ به عنوان یک رویداد سالانه رسمیت یافته است. این روز فرصتی است برای آگاهیبخشی درباره خطرات مرگبار مصرف دخانیات، افشای تاکتیکهای فریبکارانه صنعت تولید و ترویج سیاستهای مؤثر برای کاهش تقاض که سازمانهای غیردولتی (NGOs) و جامعه مدنی در سراسر جهان نیز میتوانند نقشی محوری در اجراییسازی این اهداف را ایفا کنند.
.
سازمان بهداشت جهانی برای سال ۲۰۲۶، شعار کامل این روز را «نقاب فریب را برداریم – مقابله با اعتیاد به دخانیات و نیکوتین» (Unmask the appeal – countering tobacco and nicotine addiction) اعلام کرده است. این شعار بر سه هدف اصلی استوار است:
- نخست، افزایش آگاهی عمومی درباره استراتژیهای در حال تحول صنعت دخانیات، از جمله استفاده از نیکوتین مصنوعی، نمکهای نیکوتین و سایر محصولاتی که اعتیادآوری را افزایش میدهند و در عین حال به عنوان محصولاتی تجاری و جذاب معرفی میشوند.
- دوم، حمایت از اقدامات سیاستی قویتر نظیر ممنوعیت کامل طعمدهندهها در محصولات دخانی و نیکوتینی، ممنوعیت تبلیغات و ترویج (به ویژه در رسانههای دیجیتال و اجتماعی) و تنظیم مقررات مربوط به بستهبندی و طراحی محصول که جذابیت برای جوانان را افزایش میدهد.
- سوم، پیشگیری از اعتیاد و کاهش تقاضا از طریق تجهیز عموم مردم به ویژه نوجوانان با دانش و ابزارهای لازم برای مقاومت در برابر تبلیغات صنعتی و همچنین تسهیل دسترسی به دخانیات.
اقدامات عملی ائتلافها و شبکههای غیردولتی جهانی
سازمانهای غیردولتی بینالمللی در خط مقدم اجرای این اهداف قرار دارند. در ادامه، برخی از ائتلافها و شبکههای غیردولتی فعال در این زمینه معرفی میشوند:
۱. ائتلاف آفریقایی کنترل دخانیات (ATCA): یک شبکه پانآفریقایی غیرانتفاعی متشکل از ۱۲۰ سازمان جامعه مدنی در ۳۹ کشور آفریقایی است که فعالیتهای آن شامل توانمندسازی سازمانهای مردمنهاد و دولتهای محلی، نظارت بر صنعت دخانیات (افشا و انزوای تلاشهای مداخلهجویانه صنعت) و لابیگری برای تصویب سیاستهای قوی کنترل دخانیات است. این ائتلاف تاکتیکهای صنعت دخانیات و تمام محصولات مبتنی بر نیکوتین (از جمله محصولات جدید مانند تنباکوی حرارتی، سیگارهای الکترونیک و کیسههای نیکوتینی)، را محکوم میکند و بر ممنوعیت طعمدهندههای دخانی و تبلیغات آن به ویژه در شبکههای اجتماعی تأکید دارد.
۲. ائتلاف توقف آلودگی ناشی از تنباکو (STPA): یک ائتلاف جهانی از سازمانهای بهداشت عمومی که به پیوند میان کنترل دخانیات و سلامت محیط زیست میپردازد. مهمترین اقدام عملی این ائتلاف، انتشار مقالهای در روزنامه نیویورک تایمز با عنوان «کشف حقیقت پشت فریب صنعت دخانیات» (Uncovering the Truths Behind the Tobacco Industry's Deception) بوده است که به تشریح نقش تشدیدکننده فیلترهای سیگار در سرطان و آلودگی اقیانوسها میپردازد. همچنین این ائتلاف غیردولتی به طور فعال در مذاکرات سازمان ملل متحد برای تدوین معاهده بینالمللی پایان دادن به آلودگی پلاستیک مشارکت داشته است.
۳. استراتژیهای حیاتی (Vital Strategies): این سازمان با همکاری دولتها و سازمانهای جامعه مدنی در بیش از ۷۰ کشور جهان فعالیت میکند. از مهمترین اقدامات عملی این میتوان به «برنامه کمک مالی کنترل دخانیات بلومبرگ» (Bloomberg Initiative) اشاره کرد که از سال ۲۰۰۶ تاکنون، لبش از هزار کمک مالی در ۶۵ کشور تصویب کرده است. همچنین این ائتلاف یا حمایت فنی از ادغام برنامههای کنترل دخانیات و سل در مه ۲۰۲۶، کارگاه منطقهای «ادغام دخانیات و سل» در ایالت میسورو هند برگزار کرد که بر غربالگری تمام بیماران سل از نظر مصرف دخانیات و ارائه حمایتهای ترک متمرکز بود. شبکه غیردولتی استراتژیهای حیاتی با برگزاری کمپین جهانی «زنان علیه دخانیات»( #WomenAgainstTobacco) سعی دارد به عنوان یک شبکه اجتماعی جهانی برای برجسته کردن نقش زنان در مبارزه با دخانیات، گامی برای کاهش مصرف دخانیات بردارد.
۴. شبکه جهانی خدمات درمانی عاری از دخانیات (GNTH): این شبکه بینالمللی غیرانتفاعی بر اجرای سیاستهای مؤثر ترک و مدیریت دخانیات در مراکز درمانی متمرکز است. مهمترین اقدام عملی این شبکه، ایجاد سیستم اعتباربخشی سطوح طلایی/نقرهای (Gold/Silver Certification) برای مراکز درمانی است.
۵. مشارکت عاری از دود (Smoke Free Partnership - SFP): ائتلافی متشکل از ۱۶ سازمان غیردولتی اروپایی با تمرکز ویژه بر سیاستهای اتحادیه اروپا. مهمترین دستاوردهای عملی این ائتلاف عبارتند از، ترویج و تصویب توصیههای شورای اتحادیه اروپا برای محیطهای عاری از دود (۲۰۰۹)، ترویجگری برای تصویب دستورالعمل مالیات دخانیات (۲۰۱۱) و تصویب دستورالعمل محصولات دخانی (۲۰۱۴). این ائتلاف غیردولتی به مناسبت روز جهانی مبارزه با دخانیات در سال جاری نسبت به برگزاری وبینار «اعتیاد از کجا آغاز میشود»، اقدام کرده است. در این وبینار که بر مساله «چگونه صنعت دخانیات امروزه جوانان را هدف قرار میدهد»، تمرکز دارد محصولات جدید دخانی را محکوم کرده و خواستار تجدید نظر فوری و جاهطلبانه در دستورالعملهای محصولات دخانی و تبلیغات در سطح اتحادیه اروپا شده است. این سازمان در سال ۲۰۱۱ موفق به دریافت جایزه روز جهانی مبارزه با دخانیات از سازمان بهداشت جهانی شده است.
۶. ناظر جهانی صنعت دخانیات (STOP): این سازمان بینالمللی غیردولتی با جذب سرمایهگذاری ۱۵ میلیون دلاری از سوی بنیاد بینالمللی نیکوکاری بلومبرگ، یک مشارکت راهبری برای مبارزه با مصرف دخانیات را با همکاری دانشگاه باث، مرکز حکمرانی خوب در کنترل دخانیات، اتحادیه بینالمللی علیه سل و بیماریهای ریوی و مرکز استراتژیهای حیاتی، به وجود آورده است. این مشارکت بر افشای نحوه استفاده صنعت دخانیات از کشاورزان برای تأثیرگذاری بر سیاستگذاریها (از جمله انتشار برگه اطلاعاتی که نشان میدهد یک چهارم کشاورزان تنباکو دچار مسمومیت نیکوتینی میشوند)، تمرکز دارد و از گزارشهای تحقیقاتی حمایت میکند. این سازمان یک پایگاه داده آنلاین از تاکتیکهای صنعت دخانیات (Tobacco Tactics) برای استفاده فعالان مبارزه با دخانیات در سراسر جهان را راهاندازی کرده است.
۷. کمپین نوآورانه NoDam (کره جنوبی): یک کمپین نوآورانه ضد سیگار که به عنوان یک مدل جهانی برای مبارزه با مصرف دخانیات در میان جوانان، ظهور کرده است. این کمپین در پاسخ به افزایش نگرانکننده مصرف دخانیات در میان جوانان آسیا و هدف قرار گرفتن کودکان با محصولات طعمدار و جدید راهاندازی شد. مهمترین اقدامات عملی این کمپین عبارتند از، استفاده از زبان و اصطلاحات اینترنتی جذاب برای نوجوانان (مثل «من نو دَم هستم» و «ما اعضای نو دَم هستیم») و تبلیغات تلویزیونی و فعالیتهای تعاملی آنلاین و آفلاین که منجر به جذب بیش از ۲۰،۰۰۰ عضو به کمپین که با موفقیت «نه به سیگار» را به یک هنجار فرهنگی در میان جوانان کره جنوبی تبدیل کرد. این کمپین در شبکههای اجتماعی جوانان اجرا شده و از آنان خواسته شده است ترانههای خود را در مورد ترک سیگار ساخته و در رسانههای اجتماعی به اشتراک بگذارند.
پویشهای بینالمللی مبارزه با دخانیات
پویش بینالمللیدر مبارزه با مصرف دخانیات، هرکدام با رویکردی منحصربهفرد به مسئله دخانیات؛ از مبارزه با تبلیغات صنعتی گرفته تا بحران جهانی غذا و توانمندسازی دانشآموزان، میپردازند:
-
ائتلاف آفریقایی کنترل دخانیات (ATCA) و پویش «آفریقای عاری از دخانیات»: این ائتلاف غیرانتفاعی (متشکل از ۱۲۰ سازمان مردمی در ۳۹ کشور) در تلاش برای ترویج سیاستهایی مانند افزایش مالیات بر دخانیات، ممنوعیت کامل تبلیغات و مقابله با دخالت صنعت دخانی در سیاستگذاریهای سلامت عمومی است. موفقیتهایی در این راستا کسب کرده؛ از جمله تلاش برای افزایش مالیات در سنگال (از ۷۰٪ به ۱۰۰٪)، کمک به تصویب قوانینی در بنین برای ممنوعیت تبلیغات و فروش محصولات دخانی در اطراف مدارس، و همکاری برای تعلیق مجوزهای نیکوتین در کنیا که تولید و فروش محصولات دخانی را محدود کرد.
-
پویش «غذا بکارید، نه دخانیات» (Grow Food, Not Tobacco): این پویش با هدف ترغیب کشاورزان به جایگزینی کشت تنباکو با محصولات غذایی برای بهبود امنیت غذایی پایهگذاری شده است. کشت تنباکو سالانه به جنگلزدایی ۲۰۰ هزار هکتار و تخریب ۳.۵ میلیون هکتار زمین منجر میشود و استفاده از کود و آفتکشها خاک را تخریب میکند. در یک برنامه موفق در کنیا، بیش از ۲۰۰۰ کشاورز تنباکو به کشت محصولات جایگزین روی آوردهاند که نتیجه آن بهبود امنیت غذایی و درآمدزایی پایدارتر بوده است.
-
ابزار کمپین مدرسه سازمان بهداشت جهانی (WHO): این بسته آموزشی با هدف مقابله با تاکتیکهای بازاریابی فریبنده صنعت دخانیات (از جمله طراحی جذاب سیگارهای الکترونیک با طعم آدامس و آبنبات و نمایش محصولات در سریالها) طراحی شده است. ابزار اصلی این پویش شامل یک بسته محتوای کارگاهی (Workshop Toolkit) است که به مربیان کمک میکند تا دانشآموزان ۱۳ تا ۱۷ ساله را توانمند سازند. این کارگاهها با ویدیوهای آموزشی، مسابقات تستشناسی (MythBuster Quiz) و ایفای نقش در قالب «جای پای صنعت دخانیات»، دانش و مهارت «نه گفتن» را در نوجوانان تقویت میکنند و آنها را به سفیران سلامت در مدارس تبدیل میسازند.
مقابله با مداخله صنعت دخانیات در سیاستگذاریها با توانمندسازی جوانان با استفاده از ابزارهای هنری و رسانههای نوین
یکی از اولویتهای اساسی در سالهای آینده، رصد و خنثیسازی تاکتیکهای پنهان صنعت دخانیات برای نفوذ به فرآیندهای قانونگذاری و تصمیمگیریهای کلان سلامت خواهد بود. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که شرکتهای دخانی با بهرهگیری از لابیگریهای مالی، ترویج روایت «کاهش آسیب» بدون پشتوانه علمی، و ایجاد تشکهای جعلی مردمی، سعی در تضعیف مقرراتی مانند افزایش مالیات، بستهبندی ساده، و ممنوعیت تبلیغات دارند. تحلیلهای آینده باید بر افشای مستند این مداخلات (مانند آنچه سازمان STOP و ATCA در پیش گرفتهاند) و ارائه راهکارهای عملی برای شفافسازی فرآیندهای سیاستی، تدوین قوانین منع تعارض منافع، و حمایت از مقامات سلامت در برابر فشارهای صنعت متمرکز شود. همچنین، تشکیل شبکههای منطقهای نظارت بر رفتار صنعت و تقویت همکاری میان سازمانهای غیردولتی و نهادهای نظارتی بینالمللی (مانند WHO FCTC) از ضرورتهای انکارناپذیر است.
دومین محور راهبردی، طراحی و اجرای کمپینهای خلاقانه برای مصونسازی نسل جدید در برابر جذابیتهای فریبنده محصولات دخانی و نیکوتینی است. با توجه به استقبال گسترده جوانان از فضاهای مجازی، بازیهای آنلاین، و شبکههای اجتماعی، صنعت دخانیات با استفاده از طعمدهندهها، بستهبندیهای رنگی، و بازاریابی تأثیرگذاران (اینفلوئنسرها) به دنبال عادیسازی مصرف است. تحلیلهای آتی باید به ارزیابی تأثیر روشهای نوین توانمندسازی مانند مسابقات طراحی پوستر و انیمیشن، تولید محتوای ویدیویی توسط خود نوجوانان (مانند ترانههای کمپین NoDam)، برگزاری کارگاههای تعاملی در متاورس، و بهرهگیری از واقعیت افزوده برای نمایش عواقب جسمانی مصرف بپردازد. همچنین، همکاری با مدرسان، هنرمندان محلی، و پلتفرمهای پرمخاطب نوجوانان (مانند تیکتاک و یوتیوب) برای تولید محتوای علمی اما جذاب، میتواند الگویی موفق و تکرارپذیر در سراسر جهان ایجاد کند. در نهایت، ارزیابی مستمر اثربخشی این کمپینها در تغییر نگرش و کاهش تقاضا، بخش جداییناپذیر هر ابتکار عمل خواهد بود.
منابع:
سازمان بهداشت جهانی
afro.who.int
idrc-crdi.ca
