از خراسان تا آناتولی؛ نگاهی به فرهنگ بخشش در ایران و ترکیه

 به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در قسمت دوم از بیست‌و‌هشتمین اپیزود پادکست «نیک‌آوا»، سفر صوتی‌مان را در کوچه‌پس‌کوچه‌های فرهنگ ایران و ترکیه از سر می‌گیریم. این‌بار قصه از تاریخ مشترک به قلب آئین‌ها، باورهای کهن و ریشه‌های ژرف «نیکوکاری» در آناتولی می‌رسد. همچنین دربارهٔ واژهٔ «خیر» و نمود آن در آداب روزمرهٔ مردم مسلمان ترکیه خواهید شنید. پیش از آغاز این سفر لازم به ذکر است که نیک‌آوا نخستین پادکست نیکوکاری در ایران است. 

 در قسمت اول اپیزود بیست‌وهشت شنیدیم که ترکیه برای بسیاری از ما، فراتر از ویترین‌های پرزرق‌وبرق «نشان‌تاشی» و غوغای بی‌پایان میدان «تقسیم» است. همچنین دانستیم آناتولی سرزمینی است که پیوندهای تاریخی‌اش با ایران، بسیار متفاوت از آن چیزی است که در نقشه‌ها یا بروشورهای گردشگری دیده‌ایم. در بخش پیشین، از دورهٔ عثمانی و نفوذ ادبیات فارسی در دربار گفتیم؛ اکنون در این قسمت، سفرمان با ردّپای بخشش و کار خیر آغاز می‌شود. در ادامه، این اپیزود روایتگر پیوندهایی است که تنها به گذشتهٔ ایران و ترکیه تعلق ندارد و آثار آن در ذهن و زبان مردم این سرزمین باقی‌ست. 

بسیاری از مردم ترکیه برای خود خاستگاهی ایرانی قائل‌اند و به‌ویژه صوفیان، با آگاهی از گذشتهٔ تاریخی‌شان، زادگاه خود را خراسان بزرگ می‌دانند.

فرهنگ «دهش» و پیوندهای فرهنگی ایران و ترکیه

 یکی از محورهای اصلی این اپیزود، مفهوم «دهش» به معنای بخشیدن از سرِ طبع و بدون انتظار است. این مفهوم که ریشه در آیین زرتشتی ریشه دارد، پس از اسلام نیز، با عنوان خمس و زکات تا حد زیادی بازتاب پیدا می‌کند؛ بنابراین، سنت اخلاقی بخشش _چه در قالب آرزو و بدرقهٔ خیر، چه در انجام امور خیریه_ در مراودات و معاشرت روزمرهٔ مردم ترکیه رواج دارد.

 برخی کارشناسان معتقداند منطقِ بخشندگی در گذر زمان، در مواجهه با فرهنگ دهش در دین زرتشتی ایران، به زبان ترکی هم راه یافته است؛ از جمله کاربرد «بخشش» به معنای انعام‌دادن که هنگام ارائهٔ خدمات روزمره انجام می‌شود. همچنین ترک‌ها هنوز در گفت‌وگوهای روزمره از واژهٔ «هیر» (خیر) بسیار استفاده می‌کنند؛ مثلاً می‌گویند: «روزی پر از خیر برایت آرزو می‌کنم.»

از داد و دهش فارسی تا فرهنگ هیر (خیر) ترکیه

 در این اپیزود جایگاه «خیر» در جامعهٔ ترکیه از منظر زبانی و رفتاری بررسی شده است. در ترکیه، کار خیر در قالب سنت وقف، تشکیل انجمن‌های خیریه و شبکه‌های کمک‌رسانی جریان دارد. جالب است بدانید در میان همهٔ کشورهای آسیا، ترکیه بیشترین سازمان‌های مردم‌نهاد را دارد. ازاین‌رو، پیوندهای فرهنگی ایران و ترکیه را در کنش‌های خیرخواهانه – از کمک‌های محلی گرفته تا اقدامات فراملی– می‌توان جست. به‌علاوه، ایران و ترکیه به دلیل رنگ دینی و عرفانی مشترک، در این زمینه شباهتی قابل‌توجه دارند؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مردم ترکیه برای خود خاستگاهی ایرانی قائل‌اند و به‌ویژه صوفیان، با آگاهی از گذشتهٔ تاریخی‌شان، زادگاه خود را خراسان بزرگ می‌دانند.

کمک‌رسانی به افغانستان و بازسازی آرامگاه جامی

 یکی از بخش‌های این اپیزود به کمک‌رسانی ترکیه به مناطق بحران‌زده _به‌ویژه افغانستان_ اختصاص دارد. بیشتر فعالیت‌های خیریه در ترکیه معطوف به مناطقی است که جنگ به آن‌ها آسیب زده است؛ برای نمونه، یک نهاد خیریه تنها برای یاری به افغانستان شکل گرفته است. نمونهٔ جالب آن بازسازی آرامگاه جامی است که ریشه در همان زیست مشترک در پهنهٔ فرهنگی ایران دارد.

تصوف و اخلاق خیر؛ از خراسان تا آناتولی

 چنان‌که ذکر شد، بسیاری از ترک‌ها خود را ایرانی‌تبار می‌دانند و یکی از دلایل اصلی آن، نفوذ فرهنگ تصوف است. روزگاری ناامنی‌هایی در ایران رخ داد و گروه‌هایی از مرشدان و مریدان به آناتولی کوچ کردند. برای نمونه، حاجی بکتاش؛ از بزرگان تصوف ترکیه رفت‌وآمد بسیاری در نزدیکی سبزوار داشته است. جریان تصوف برای قرن‌ها در آناتولی نفوذ کرده و بر سبک زندگی و نگاه اخلاقی این مردم تأثیر گذاشته است. به بیان ساده‌تر، بخشی از اخلاق اجتماعی در جوامع صوفیانه –همچون دستگیری و کمک به نیازمند– با تاریخ فرهنگی منطقه گره خورده است. به‌گونه‌ای‌که اگر با علوی‌های ترکیه گفت‌وگو کنید، هرکدام با شوق از ریشهٔ خراسانی خود می‌گویند و آرزوی دیدن ایران را دارند.

بیشتر فعالیت‌های خیریه در ترکیه معطوف به مناطقی است که جنگ به آن‌ها آسیب زده است؛ برای نمونه، یک نهاد خیریه تنها برای یاری به افغانستان شکل گرفته است. نمونهٔ جالب آن بازسازی آرامگاه جامی است که ریشه در همان زیست مشترک در پهنهٔ فرهنگی ایران دارد.

ردپای مناسک مشترک ایران و ترکیه

 این اپیزود به حضور واژه‌های فارسی در زبان ترکی، به‌ویژه در حوزهٔ مذهبی، می‌پردازد. سپس نفوذ واژه‌هایی مثل «نماز»، «سجاده»، «رکوع»، «سجده» و «آب‌دست» در زبان ترکی _به‌عنوان نشانه‌هایی از انتقال فرهنگی_ مطرح می‌شود. برای نمونه، ترک‌ها به «وضو» «آبدست» می‌گویند؛ نماز و سجاده را هم به‌شکل فارسی به‌کار می‌برند و برایشان کلمهٔ جایگزین دیگری ندارند.

 این اشتراک زبانی بیانگر حافظهٔ فرهنگی‌ای است که با وجود تغییر خط و دگرگونی‌های سیاسی به‌طورکامل پاک نشده است. هرچند که ترکی امروز با خط لاتین نوشته می‌شود، هنوز ردِ بسیاری از واژگان فارسی در آن باقی است. بخش دیگری از این سفر صوتی بر شکل‌گیری ساختارهای نظامی و اداری عثمانی تمرکز دارد و در کنار آن به برخی نسبت‌های واژگانی و مفهومی –ازجمله ارتباط اصطلاح «ینی‌چری» با واژهٔ فارسی «جان‌نثار»– اشاره خواهد شد.

آیین‌های مشترک رمضان، عید فطر، عید قربان و نوروز

 از دیگر موضوعات این اپیزود، شباهت ایران و ترکیه در آیین‌های مذهبی است. ماه رمضان، عید فطر و عید قربان در هر دو جامعه جایگاه مهمی دارند، اما در ترکیه برای عید فطر پنج تا هشت روز تعطیلی اعلام می‌شود؛ درحالی‌که برای سال نوی میلادی تنها یک یا دو روز تعطیل است. همچنین خواهید دید که مفهوم «سفره» در هر دو فرهنگ تنها کارکرد روزمره ندارد و بار آیینی و نمادین پیدا می‌کند.

سفرهٔ هفت‌سین، سفرهٔ گاهنبار و سفرهٔ عروسی در ترکیه از زرتشتیان به ارث رسیده و در بسیاری از سنت‌های منطقه، جایگاه اطعام، مهمان‌نوازی و بخشش است.

 در واقع فرهنگ سفرهٔ هفت‌سین، سفرهٔ گاهنبار و سفرهٔ عروسی در ترکیه از زرتشتیان به ارث رسیده و در بسیاری از سنت‌های منطقه، جایگاه اطعام، مهمان‌نوازی و بخشش است. به موازات آن، عدد «چهل» و آیین‌های مربوط به آن در روایت‌های عامیانهٔ ایران و ترکیه به‌چشم می‌خورد. ترک‌ها ضرب‌المثلی دارند که می‌گوید: «یک فنجان قهوه، چهل سال ارزش دارد.» که به اهمیت خاطرات اشاره دارد. بخش پایانی اپیزود به فرهنگ خوراک می‌رسد و تصویری آشناتر از نزدیکی ذائقه و عادت‌های روزمرهٔ دو جامعه به‌دست می‌دهد؛ چراکه ترک‌ها نیز همچون ما آش را بسیار دوست دارند و در ترکیه انواع آش با نام‌های محلی رایج است. همچنین فرهنگ شیرینی‌پزی در این کشور اندکی پرمایه‌تر از ایران است.

 در نهایت، آخرین اپیزود فصل سوم «نیک‌آوا» تلاشی است برای مرور پیوندهای فرهنگی ایران و ترکیه؛ با تأکید بر این‌که مفاهیم کهنی مانند «دهش» و «خیر» الگوهای زندهٔ رفتار اجتماعی در جوامع ایران و ترکیهٔ امروز هستند. گفتنی‌ست پژوهش و گردآوری متن این اپیزود را انسیه افغان و مجید غلامی برعهده داشته‌اند و اپیزود ترکیه با حضور سعید ایوبی (پژوهشگر)، دکتر بهروز بیک‌بابایی (عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی) و دکتر امید اخوی (پژوهشگر تاریخ) تهیه شده است.

گزارش از نیلوفر بختیاری