آمیختگیهای فرهنگی و ادبی ایران و ترکیه
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، ترکیه برای ما ایرانیها تنها یک مقصد گردشگری با برندهای رنگارنگ و سواحل آفتابی نیست. درپسِ ویترینهای لوکس «نشانتاشی» و هیاهوی میدان «تقسیم»، فرهنگی جریان دارد که از روزگار هخامنشی تا دوران دیوانسالاری عثمانی امتداد یافته است. در قسمت اول بیستوهشتمین اپیزود از پادکست «نیکآوا»، سفری خواهیم داشت به «آناتولی»؛ سرزمینی که پیوند ایران با آن، از آنچه تصور میکنیم ریشهدارتر است.
آناتولی و آغاز حضور سلجوقیان در ترکیهٔ امروزی
«آناتولی» واژهای یونانی به معنای شرق یا محل طلوع آفتاب است؛ اما ترکان اولینبار چهطور به این سرزمین بیزانسی قدم گذاشتند؟ چگونه پس از جنگ «ملازگرد»، دروازههای آسیای صغیر به روی سلجوقیان گشوده شد؟ وقتی نام سلجوقیان را میآوریم، در واقع از حاکمانی در فلات ایران سخن میگوییم که با فرهنگ و آداب ایرانی، سنگِبنای تمدنی تازه را در آناتولی بنا نهادند.
تصور کنید بسیاری از گردشگران ایرانی به «وان» سفر میکنند، اما شاید ندانند که کتیبهٔ هخامنشی در قلعهٔ این شهر به حضور باشکوه ایرانیان در روزگاران کهن گواهی میدهد.
میراث مکتوب فارسی در قلعهٔ وان
تصور کنید بسیاری از گردشگران ایرانی به «وان» سفر میکنند، اما شاید ندانند که کتیبهٔ هخامنشی در قلعهٔ این شهر به حضور باشکوه ایرانیان در روزگاران کهن گواهی میدهد. در این اپیزود خواهید شنید که زبان فارسی چگونه قرنها زبانِ ادبیات دیوانسالاری در دربار عثمانی بود. شگفتزده میشوید اگر بدانید سلاطین عثمانی نهتنها فارسی میدانستند، بلکه به این زبان شعر نیز میسرودند. کاروانهای جادهٔ ابریشم، تنها کالا جابهجا نمیکردند و مهمتر از آن همراه با خود زبان غنی فارسی را در کلماتی، چون بازار و کاروانسرا، و واژههایی چون «چهارسو» (چارشی) به قلب ترکیه بردند.
استانبول؛ شهری در آغوش دو قاره
استانبول؛ تنها شهر جهان که نیمی از آن در آسیا و نیمی در اروپاست، ایستگاه بعدی سفر صوتی شماست. در این بخش از قصهٔ تغییر نام قسطنطنیه خواهید شنید و میتوانید شکوه و عظمت مسجد «ایاصوفیه» را در گذر تاریخ تصور کنید. همچنین خواهید دید استانبول؛ این شهر سرشار از روحِ شبنشینی بیش از هرکجای ایران به کدام شهر ایران شبیه است.
باورهای مشترک؛ از چشمنظر تا حرمت نان و نمک
جالب است بدانید مردم ترکیه هم مثل ایرانیان وقتی کف دستشان میخارد به فکر پول میافتند و برای نوزاد تازه بهدنیاآمده «چشمنظر» میگیرند. در این اپیزود از باورهای مشترکی میشنوید که دیرزمانیست در هردو فرهنگ بهیادگار مانده است؛ مثلاً سنگ «فیروزه» که در جهان به نام «سنگ ترکی» شناخته میشود _درحالیکه ریشه در خاک نیشابور دارد_، یا فرهنگ آشنای چاینوشی در استکانهای کمرباریک که برای یک ترک، از نان شب واجبتر است. همچنین خواهید شنید که نادرشاه افشار چگونه بهدلیل دلبستگیهای مذهبی و قومی، از جنگ با عثمانی پرهیز میکرد. درنهایت اگر بدانید به ادبیات کهن و معاصر کشورمان در کتابفروشیهای ترکیه چه جایگاه ویژهای دارد، به فارسیزبانبودنتان بیشتر افتخار میکنید.
جالب است بدانید مردم ترکیه هم مثل ایرانیان وقتی کف دستشان میخارد به فکر پول میافتند و برای نوزاد تازه بهدنیاآمده «چشمنظر» میگیرند. در این اپیزود از باورهای مشترکی میشنوید که دیرزمانیست در هردو فرهنگ بهیادگار مانده است.
آتاترک و رضاخان؛ دو مسیر موازی در مدرنیته
بخشهای پایانی این اپیزود، پلی به تاریخ معاصر میزند. شاید از خود بپرسید چه زمانی خط فارسی از نظام آموزشی ترکیه حذف شد. مصطفی کمال آتاترک مسبب این اتفاق بود. او الفبای رسمی مدارس ترکیه را در سه ماه دگرگون کرد و با این تصمیم ناگهانی پیوند نسل جدید را با متون کهن عثمانی از هم گسست. در کنار این ماجرای تلخ، از شباهتهای جنبش مشروطه در ترکیه و ایران و تأثیر روشنفکران ایرانی مقیم استانبول بر قانون اساسی ایران خواهید شنید و با «صبیحه گوکچن»، دخترخواندهٔ آتاترک؛ نخستین زن خلبان نظامی در جهان آشنا میشوید.
معمای بابانوئل و یلدای آمیخته با فال حافظ
از بخشهای جالب این قسمت، روایت تولد «سنت نیکولاس» یا همان بابانوئل در بیزانس است. درنهایت، در این اپیزود خواهید دانست که چگونه شب یلدا، جشن مهر و کریسمس، همگی از یک ریشهٔ باستانی سرچشمه گرفتهاند و چرا ترکهای امروزی هنوز نام «یلدا» را برای دخترانشان برمیگزینند و به رسم «تفأل» به دیوان حافظ احترام میگذارند.
پادکست «نیکآوا»، فراتر از مرزهای جغرافیایی، در جستوجوی پیوندهای انسانی و فرهنگی است. گفتنیست این اپیزود با صدای مهدی شاهپوری، موسیقی پاشا یثربی و پژوهش و گردآوری انسیه افغان و مجید غلامی در دسترس علاقهمندان قرار دارد.
پادکست نیکآوا را اینجا بشنوید.