اصطلاحات تخصصی حفاظت و حقوق بشر درحوزه امداد و نجات برای سازمانهای مردمنهاد
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در بحرانهای ناشی از جنگ، تلفات انسانی تنها به کشتهشدگان مستقیم خشونت محدود نمیشود. کودکان به گروههای مسلح پیوسته یا از خانواده جدا میافتند، زنان و دختران در معرض خشونت جنسی قرار میگیرند، آوارگان اسناد هویتی خود را از دست میدهند و مینهای بهجامانده از درگیری، سالها پس از جنگ قربانی میگیرند. این مسائل ذیل مفهوم «حفاظت» (Protection) در نظام بشردوستانه تعریف میشوند. در قسمتهای پیشین این مجموعه، مفاهیم پایه برای بلایای طبیعی و نیز دو رکن مالی و تدارکاتی در بحرانهای انسانی مرور شد. اکنون در قسمت چهارم، به سراغ واژگان و سازوکارهای تخصصی حوزه حفاظت و حقوق بشر در جنگ میرویم؛ حوزهای که کمبود توجه به آن میتواند تمام تلاشهای امدادی را بیاثر کند.
بخش اول: خوشه حفاظت (Protection Cluster)
۱. خوشه حفاظت (Protection Cluster) و زیرگروههای آن
همانگونه که در یادداشتهای پیشین اشاره داشتیم، در نظام هماهنگی بشردوستانه سازمان ملل، برای این که سازمانهای مختلف کارهای تکراری نکنند و کمکها بهدرستی به دست آسیبدیدگان و جوامع هدف برسد، حوزههای تخصصی را به «خوشه» (Cluster) تقسیم کردهاند. هر خوشه مانند یک ستاد هماهنگی است که مسئولیت یک بخش خاص مثل بهداشت، تغذیه، آب و فاضلاب، لجستیک یا حفاظت را بر عهده دارد. به این ترتیب، همهٔ بازیگران (سازمان ملل، انجیویهای بینالمللی و محلی) زیر چتر یک خوشه، فعالیتهای خود را هماهنگ میکنند.
در نظام هماهنگی بشردوستانه، «خوشه حفاظت» نقشی موازی با خوشههای لجستیک، بهداشت یا تغذیه دارد، اما با این تفاوت که سایر خوشهها به تأمین نیازهای مادی میپردازند، در حالی که خوشه حفاظت به «ریسکهای مرتبط با کرامت و ایمنی مردم» توجه میکند. رهبری جهانی این خوشه بر عهده کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان (UNHCR) است و در بحرانهای داخلی (آوارگان درونکشوری) نیز گاهی دفتر هماهنگی امور بشردوستانه (OCHA) یا صندوق کودکان (UNICEF) نقش هماهنگکننده را بر عهده میگیرند.
زیرگروههای تخصصی خوشه حفاظت عبارتند از:
-
کودکسربازان (Child Soldiers): به کارگیری افراد زیر ۱۸ سال در نیروهای مسلح دولتی یا گروههای مسلح غیردولتی. در جنگهایی مانند سودان، سوریه و جمهوری دموکراتیک کنگو، دهها هزار کودک به عنوان سرباز، دیدهبان، حملکننده مهمات یا همسر اجباری به کار گرفته شدهاند. خوشه حفاظت با همکاری یونیسف، برنامه «خلع سلاح، تخلیه و بازاجتماعی کردن» (DDR) را برای این کودکان اجرا میکند.
-
خشونت جنسی و جنسیتی (Gender-Based Violence - GBV): شامل تجاوز، همسری اجباری، تنفروشی اجباری و سایر اشکال خشونت با انگیزه جنسیتی. این پدیده در جنگها به طور سیستماتیک افزایش مییابد (مانند آنچه در اوکراین، اتیوپی و میانمار گزارش شده است). خوشه حفاظت برای پاسخ به GBV، فضاهای امن برای زنان و دختران ایجاد میکند و تیمهای واکنش سریع خشونت جنسی را آموزش میدهد.
-
اسناد هویتی (Civil Documentation): در جریان آوارگی، بسیاری از مردم شناسنامه، کارت ملی، مدرک تحصیلی یا سند مالکیت خود را از دست میدهند. بدون این اسناد، نمیتوانند به خدمات عمومی دسترسی پیدا کنند، رای بدهند یا خانه ویرانشده خود را بازسازی کنند. خوشه حفاظت از طریق همکاری با مقامات محلی، فرآیند صدور مجدد اسناد را تسهیل میکند (مانند آنچه برای آوارگان سوری در لبنان انجام شد).
بخش دوم: مفاهیم تخصصی حفاظت
۲. خشونت مبتنی بر جنسیت (Gender-Based Violence - GBV)
خشونت مبتنی بر جنسیت که در اصطلاحات سازمان ملل به اختصار آن را با نام «جی بی وی» (GBV) میشناسند، به هرگونه عمل زیانبار مبتنی بر نقشها، هویت یا نابرابریهای جنسیتی اطلاق میشود که میتواند منجر به آسیب جسمی، جنسی، روانی یا محرومیت از آزادیهای اساسی گردد. در بحرانهای مسلحانه، شاخصهای خطر جی بی وی به طور معناداری افزایش مییابد. بر اساس چارچوبهای ارزیابی خطر (مانند GBV Risk Assessment Tool)، عواملی چون تراکم جمعیت در اردوگاهها، فاصله منابع آب و سوخت تا محل سکونت، و نبود راهروهای امن در مسیرهای مهاجرت، به عنوان ریسکفاکتورهای اصلی شناخته میشوند. همچنین مردان و پسران نیز در معرض اشکال خاصی از خشونت مبتنی بر جنسیت، از جمله شکنجه و خشونت جنسی قرار دارند که اغلب در دادههای رسمی ثبت نمیشود.
طبق استانداردهای بینالمللی (مانند راهنمای IASC)، هر سازمان امدادی باید کد رفتار داشته باشد، کارمند آموزشدیده برای ارجاع بازماندگان بر اساس شاخصهای جی بی وی به خدمات پزشکی و روانی داشته باشد و در توزیع اقلام، امنیت زنان را رعایت کند. همچنین انجیوی محلی موظف است اطلاعات بازماندگان را محرمانه ثبت و به خدمات تخصصی ارجاع دهد.
۳. پیشگیری از استثمار و آزار جنسی (Prevention of Sexual Exploitation and Abuse - PSEA)
«پیشگیری از استثمار و آزار جنسی - پی اس ای ای» (PSEA) شاید مهمترین خط قرمز اخلاقی در عملیات بشردوستانه باشد. استثمار جنسی به وضعیتی گفته میشود که از یک فرد آسیبدیده سوءاستفاده شود. آزار جنسی نیز شامل هرگونه رفتاری با ماهیت جنسی است که کرامت فرد را نقض کند. پس از رسواییهای بزرگ کارکنان سازمان ملل متحد در اوایل دهه ۲۰۰۰ (مثلاً در غرب آفریقا)، سازمان ملل مکانیسم «پیشگیری از استثمار و آزار جنسی» را با الزامات سختگیرانهای اجرا کرد. برای مثال در دستورالعمل سازمانهای بینالمللی آمده است که همه کارکنان سازمانهای امدادی باید آموزش «بدون بهرهکشی» ببینند و هر سازمان موظف است یک «مشاور رابط پی اس ای ای» داشته باشد؛ همچنین مکانیسم شکایت محرمانه (مثل صندوق پیشنهادات یا خط تلفن) برای بازماندگان ایجاد شود.
۴. حفاظت از کودکان (Child Protection - CP)
در جنگ، کودکان آسیبپذیرترین گروه هستند. خوشه حفاظت از کودکان به رهبری یونیسف، چهار اقدام کلیدی را دنبال میکند: جستجو و پیوند مجدد کودکان جدا شده از خانواده (که در مناطق بحرانی همچون آفریقا باعث پیشگیری از سربازگیری کودکان میشود)، ایجاد فضاهای دوستدار کودک در اردوگاهها برای بازگرداندن حس عادی بودن، و ارائه حمایت روانی-اجتماعی به کودکان دچار تروما. برای نمونه، در جنگ سوریه بیش از ۵۰۰۰ کودک بدون والدین سرگردان شدند؛ خوشه حفاظت با همکاری هلال احمر، سامانهٔ جستجوی خانوادگی مبتنی بر دادههای بیومتریک راهاندازی کرد و توانست نزدیک به ۷۰ درصد آنان را به خانوادههایشان بازگرداند.
۵. آموزش خطر مین (Mine Risk Education - MRE)
پس از پایان جنگ، مینهای زمینی، مهمات عملنکرده و بمبهای خوشهای سالها در مناطق درگیر باقی میمانند. بر اساس گزارش بینالمللی مینهای زمینی، در سال ۲۰۲۲ تنها در افغانستان، سوریه و یمن بیش از ۴۰۰۰ نفر بر اثر انفجار مین کشته یا زخمی شدند که نیمی از آنها کودک بودند. آموزش خطر مین (MRE) مجموعهای از پیامهای ساده و عملی است که به آوارگان بازگشته یا ساکنان مناطق آلوده آموزش داده میشود: شناسایی علائم هشدار (نوارهای قرمز و سفید، تابلوهای جمجمه)، پرهیز از مکانهای پرخطر (زمینهای کشاورزی رها شده، جادههای خاکی، ویرانهها)، و رعایت قانون «دست نزن، عقب برو، علامت بگذار، اطلاع بده» هنگام مواجهه با هر شیء مشکوک.
بخش سوم: مکانیسمهایی برای خدماترسانی بهتر و برنامهریزی برای تابآوری بلندمدت
۶. بازار سنجی در شرایط جنگ (Market Assessment)
در بحرانهای جنگ، اقتصاد محلی اغلب نابود میشود، فروشگاهها تعطیل میشوند، زنجیره تأمین کالا قطع میگردد و قیمتها به شدت افزایش مییابد. «بازارسنجی» فرآیندی است که در آن سازمان امدادی پیش از توزیع کمک (اعم از کالایی یا نقدی) وضعیت بازار محلی را بررسی میکند: چه کالاهایی موجود است؟ قیمتها چقدر است؟ مردم به چه میزان قدرت خرید دارند؟ آیا توزیع کمک نقدی به بازار محلی آسیب میزند یا به رونق آن کمک میکند؟
ابزار استاندارد در این زمینه «ارزیابی بازار پس از بحران» (Post-Disaster Market Assessment) است که توسط کارگروه نقدی و بازار (Cash and Market Working Group) تدوین شده است. در جنگ اوکراین (۲۰۲۲)، یک بازارسنجی در شهر خارکف نشان داد که فروشگاههای مواد غذایی هنوز فعال هستند اما نقدینگی مردم تمام شده است. بر این اساس، سازمانهای امدادی به جای توزیع بستههای غذایی، کمک نقدی بدون قید و شرط را انتخاب کردند. یک انجیوی محلی میتواند با انجام یک بازارسنجی ساده (مصاحبه با ۱۰ تا ۱۵ فروشنده و ۳۰ تا ۴۰ خانوار) تصمیم بگیرد که کمک خود را به شکل کالا بدهد یا پول نقد.
کارگروه نقدی و بازار (Cash and Market Working Group) یک سکوی هماهنگی عملیاتی در سطح بحران است که زیر نظر نظام بشردوستانه سازمان ملل و با رهبری معمولاً دفتر هماهنگی امور بشردوستانه (OCHA) یا کمیساریای عالی پناهندگان (UNHCR) فعالیت میکند. این کارگروه، در سطح کشور یا منطقهی درگیر بحران، مسئولیت هماهسازی، استانداردسازی و تسهیل استفاده از کمکهای نقدی و کوپنی را میان تمام بازیگران (سازمان ملل، انجیویهای بینالمللی و محلی) بر عهده دارد و ابزارهایی مانند «ارزیابی بازار پس از بحران» را برای تحلیل وضعیت بازار و تصمیمگیری درباره نوع کمک (نقدی یا کالایی) تدوین و به کار میگیرد.
۷. مکانیسم شکایت در مناطق جنگی (Complaint Mechanism)
در بحرانهای جنگ، مردم آسیبدیده اغلب از توزیع ناعادلانه کمکها، رفتار نامناسب امدادگران یا عدم دسترسی به خدمات شکایت دارند. «مکانیسم شکایت» (Complaint and Feedback Mechanism) ساختاری رسمی است که به افراد امکان میدهد بدون ترس از انتقام، اعتراض یا نارضایتی خود را ثبت کنند. حداقل الزامات یک مکانیسم شکایت عبارت است از: چند کانال دسترسی (صندوق پیشنهادات فیزیکی، خط تلفن رایگان، پیامک، مراجعه حضوری به دفتر امداد)، فرآیند رسیدگی شفاف (ثبت، تخصیص، بررسی، پاسخ) و تضمین محرمانگی (عدم افشای نام شاکی). در اردوگاههای آوارگان سوری در اردن، یک انجیوی بینالمللی به دلیل نبود مکانیسم شکایت مؤثر، متوجه نشد که کارکنان محلی آن از آوارگان برای دریافت خدمات رشوه میگرفتند. پس از افشای موضوع، سازمان متعهد شد که یک خط تلفن ۲۴ ساعته و صندوقهای پیشنهادات در هر بلوک اردوگاه نصب کند.
۸. تابآوری در بحرانهای طولانی (Resilience)
«تابآوری» (Resilience) به توانایی یک جامعه، خانوار یا فرد برای جذب شوک ناشی از جنگ، بازیابی و «جهیدن به جلو» (نه فقط بازگشت به وضعیت قبل) گفته میشود. در بحرانهای طولانی مانند جنگ افغانستان (بیش از ۴ دهه) یا سوریه (بیش از یک دهه)، رویکرد صرفاً امدادی (توزیع غذا و چادر) کافی نیست؛ بلکه باید ظرفیتهای محلی تقویت شود. مؤلفههای تابآوری عبارتند از: تنوعبخشی به منابع درآمد (مثلاً آموزش مهارتهای جدید به زنان بیسرپرست)، سرمایه اجتماعی (شبکههای همیاری محلی)، دسترسی به خدمات پایه (آموزش و سلامت) و مشارکت در تصمیمگیری.
در سیل ۲۰۲۲ پاکستان (که در مناطق تحت تأثیر درگیری نیز رخ داد)، سازمانهایی که قبلاً پروژههای تابآوری (مانند ساخت خانههای مرتفع و بیمه محصولات کشاورزی) اجرا کرده بودند، خسارت و تلفات بسیار کمتری نسبت به مناطقی که فقط کمک اضطراری دریافت کرده بودند، متحمل شدند. برای یک انجیوی محلی، تابآوری به معنای طراحی پروژههایی است که پس از خروج سازمانهای بینالمللی نیز به حیات خود ادامه دهند.
سخن آخر: کاربرد این اصطلاحات برای سازمانهای مردمنهاد
آشنایی با مفاهیم این یادداشت به سازمانهای مردمنهاد امکان میدهد در عمل به شکلی مؤثرتر در بحرانهای جنگ عمل کنند. با حضور در جلسات خوشه حفاظت، میتوانند موارد نقض حقوق بشر را گزارش دهند و از آژانسهای رهبر برای ایجاد فضاهای امن درخواست کمک کنند. آموزش کارکنان در زمینه خشونت مبتنی بر جنسیت (GBV) و ایجاد سازوکارهای ارجاع محرمانه، آنان را قادر میسازد بازماندگان خشونت را بدون افشای نام به خدمات پزشکی و روانی متصل نمایند. تدوین کد رفتار داخلی و نصب صندوقهای پیشنهادات نیز، اعتبار سازمان را نزد جامعه محلی حفظ میکند.
در حوزه حفاظت از کودکان (CP)، ثبت موارد کودکان بیسرپرست و هماهنگی با خوشه حفاظت، فرآیند پیوند مجدد به خانواده را تسریع میبخشد و آموزش خطر مین (MRE) با طراحی پیامهای ساده و آموزش داوطلبان محلی، شمار قربانیان مین را در مناطق آزادشده کاهش میدهد. انجام بازارسنجی پیش از توزیع کمک (مثلاً با مصاحبه با فروشندگان و خانوارها) به سازمان کمک میکند تصمیم بگیرد که کمک نقدی بدهد یا کالایی. ایجاد مکانیسم شکایت، چه از طریق یک خط تلفن ساده یا صندوق پیشنهادات در دفاتر، بازخورد مردم را دریافت کرده و از فساد جلوگیری میکند. در نهایت، طراحی پروژههای تابآور (مانند آموزش مهارتهای شغلی به زنان یا ساخت خانههای مقاوم) وابستگی جامعه به کمک را کاهش داده و پایداری مداخلات را افزایش میدهد.
در قسمت بعدی و نهایی این مجموعه، به چارچوبهای بینالمللی مانند کنوانسیونهای ژنو، اصول راهنمای آوارگان داخلی، پروتکلهای امنیتی سازمان ملل و کاربرد استانداردهای اسپیر در بحرانهای جنگ خواهیم پرداخت.
منابع: