اصطلاحات تخصصی تأمین مالی و توزیع کالا در بحرانهای انسانی برای سازمانهای مردمنهاد
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، در بحرانهای ناشی از جنگ و خشونت (مانند اوکراین، غزه، سودان یا افغانستان)، پیچیدگی واکنش بشردوستانه بسیار فراتر از بلایای طبیعی است. دسترسی محدود به مناطق درگیر، ناامنی، سیاستهای تحریم و جابجایی اجباری جمعیت، نیازمند سازوکارهای مالی و لجستیکی متفاوتی است. در قسمتهای اول و دوم این مجموعه، مفاهیم پایه برای بلایای طبیعی را مرور کردیم. اکنون در قسمت سوم، سراغ دو رکن اصلی واکنش بشردوستانه در جنگها میرویم: نظام مالی و ارزیابی (سازوکارهای بودجهریزی، شفافیت کمکها و واکنش سریع) و اقلام و تدارکات امدادی (تأمین کالاهای غیرخوراکی، آب و بهداشت، سرپناه و تغذیه). تسلط بر این دو حوزه، به سازمانهای مردمنهاد امکان میدهد در بحرانهای پیچیده، درخواست بودجه مستدل ارائه کنند، از توزیع عادلانه کمکها اطمینان حاصل نمایند و نیازهای خاص جمعیتهای آسیبدیده را پاسخ گویند.
بخش اول: نظام مالی و ارزیابی در بحران جنگ
۱. درخواست بودجه تلفیقی (Consolidated Appeals Process - CAP)
در بحرانهای طبیعی معمولاً دولت میزبان درخواست کمک میکند، اما در جنگها در بعضی موارد مانند بحران افغانستان دولت مرکزی یا توان پاسخگویی ندارد یا خود یکی از طرفین درگیری است. «سی ای پی» (CAP) یا اصطلاح درخواست بودجه تلفیقی، مکانیزمی است که از سال ۱۹۹۲ توسط «دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل» (اوچا- OCHA) طراحی شد تا همه آژانسهای ملل متحد و شرکای غیردولتی درخواست بودجه خود را در یک سند واحد تجمیع کنند. این سند شامل تحلیل نیازها، اولویتبندی بخشها (غذا، آب، بهداشت، حفاظت، آموزش) و جدول بودجه تفکیکشده به تفکیک هر سازمان است.
«سی ای پی» (CAP)، معمولاً برای بازه ۶ تا ۱۲ ماه تدوین میشود و مبنای جذب کمکهای داوطلبانه از کشورهای اهداکننده قرار میگیرد. برای نمونه، در بحران سوریه (۲۰۱۲-۲۰۲۳)، سی ای پی، سالانه بیش از ۳ میلیارد دلار درخواست داشت، اما به طور میانگین تنها ۵۰ تا ۶۰ درصد آن تأمین میشد. یک انجیوی محلی که میخواهد از طریق سی ای پی، بودجه دریافت کند، باید پروپوزال خود را به یکی از آژانسهای سازمان ملل متحد (مثل یونیسیف یا برنامه جهانی غذا) ارائه دهد و توانایی گزارشدهی بر اساس شاخصهای توافقشده را اثبات کند.
۲. برنامه پاسخگویی بشردوستانه (Humanitarian Response Plan - HRP)
از سال ۲۰۱۴، «درخواست بودجه تلفیقی-سی ای پی» (Consolidated Appeals Process - CAP) به تدریج با «برنامه پاسخگویی بشردوستانه- اچ آر پی» (Humanitarian Response Plan - HRP) جایگزین شد. تفاوت اصلی در این است که سی ای پی، صرفاً درخواست بودجه برای فعالیتها بود، اما اچ آر پی، یک برنامه عملیاتی است که اولویت را به «نتایج قابل اندازهگیری در وضعیت مردم»، نه صرفاً به «میزان منابع مصرفشده»، میدهد.
در اچ آر پی، نیازها بر اساس دادههای میدانی اولویتبندی میشوند، اهداف کمی (مثلاً «درمان سوءتغذیه حاد برای ۲۰۰٬۰۰۰ کودک زیر پنج سال») تعیین میگردند و مسئولیت هر خوشه به وضوح مشخص میشود. هر سال در ماه نوامبر، دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - OCHA) فراخوانی برای بهروزرسانی اچ آر پی، منتشر میکند. در جنگ غزه (۲۰۲۳-۲۰۲۴)، اولویتهای اچ آر پی، چند بار تغییر کرد. مثلاً در ابتدا «آب و غذا» اولویت اول بود، اما بعداً «محافظت از مردم و تأمین سرپناه» جایگزین آن شد. از طرف دیگر، اگر یک انجیوی بینالمللی میخواهد از کشورها یا نهادهای کمککننده پول دریافت کند، باید فعالیتهایش را با همان اولویتهای اچ آر پی، هماهنگ کند.
۳. سامانه ردیابی کمکهای مالی (Financial Tracking Service - FTS)
یکی از چالشهای بزرگ در بحرانهای انسانی، شفافیت کمکهای مالی است. ممکن است یک منطقه صدها بار کمک دریافت کند و منطقه دیگر هیچ. «سامانه ردیابی کمکهای مالی- اف تی سی» (FTS) پایگاه داده آنلاین «دفتر هماهنگی بشردوستانه سازمان ملل متحد- اوچا»، است که تمام کمکهای مالی اعلامشده (از کشورها، صندوقهای خصوصی، بنیادها و مردم) را ثبت و بهروز میکند. هر کاربری میتواند ببیند کدام سازمان چقدر بودجه، برای کدام بحران و در کدام بخش (مثلاً واش یا حفاظت)، دریافت کرده است. همچنین اف تی سی، کمکهای تخصیصیافته و کمکهای پرداختشده را تفکیک میکند. در جنگ اوکراین (۲۰۲۲)، اف تی سی نشان داد که از ۵ میلیارد دلار تعهدشده در سه ماه اول، تنها ۳۵ درصد به سازمانهای اجرایی رسیده است. برای یک سازمان مردمنهاد، بررسی سامانه ردیابی کمکهای مالی، پیش از درخواست بودجه کمک میکند تا از تکراری بودن درخواست یا تمرکز کمک در یک بخش خاص مطلع شود.
۴. مکانیسم واکنش سریع (Rapid Response Mechanism - RRM)
در جریان جنگ، ممکن است ظرف چند روز دهها هزار نفر از یک منطقه خارج شوند. سازوکارهای عادی بشردوستانه (مانند ارزیابی میرا، که ۷۲ ساعت زمان میبرد) برای چنین وضعیتی، کند هستند. « مکانیسم واکنش سریع- آر آر ام» (RRM)، یک روش از پیش طراحیشده است که در آن چند سازمان کمکرسان، مواد از پیش انباشته شده (چادرهای سریعنصب، بستههای غذایی آماده، کیتهای بهداشتی) را ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت بین افراد بیجاشده، جدید توزیع میکنند. همچنین یک تیم ارزیاب سریع اطلاعات اولیه (جنسیت، سن، نیاز ویژه) را ثبت میکند. مکانیسم واکنش سریع- آر آر ام، در سودان (۲۰۲۳) موفق شد طی یک هفته به ۵۰۰ هزار نفر از بیجاشدگان، خارطوم خدمات برساند. شرط اثربخشی آر آر ام، وجود انبارهای پیشموقع و توافقنامههای همکاری با مقامات محلی است.
بخش دوم: اقلام و تدارکات امدادی در بحران جنگ
۵. اقلام غیرخوراکی (Non-Food Item - NFI)
در بحرانهای انسانی، «غذا» تنها بخشی از نیاز است. « اقلام غیرخوراکی یا ان اف آی» (NFI )، به کلیه اقلامی گفته میشود که خوراکی نیستند، اما برای بقا و کرامت انسانی ضروریاند مانند پتو، تشک، لباس گرم، لباس زیر، بخاری نفتی کوچک، ظروف پخت و پز، کارتن آب، لامپ خورشیدی، شارژر تلفن همراه و طناب و پلاستیک برای تعمیر سرپناه. استانداردهای اسپیر حداقل کمیت و کیفیت هر قلم را مشخص کرده است (مثلاً هر خانواده یک پتوی چهارلایه ضد آب). در جنگ اوکراین (زمستان ۲۰۲۲)، کمبود شدید لباس گرم و بخاری منجر به مرگومیر ناشی از هیپوترمی در میان بیجاشدگان، شد. یک انجیوی حرفهای پیش از توزیع اقلام غیرخوراکی، باید یک «بررسی بازار محلی» (Market Assessment) انجام دهد تا مشخص شود کدام اقلام در دسترس مردم است و کدام واقعاً نیاز است.
۶. آب، بهداشت و نظافت (WASH) در اردوگاههای آوارگان
شیوع بیماری در اردوگاههای پرجمعیت آوارگان بسیار سریعتر از جوامع عادی رخ میدهد. در بحرانهای جنگ، اولویت «واش»( WASH) عبارت است از ۱- تأمین آب آشامیدنی سالم (حداقل ۱۵ لیتر به ازای هر نفر در روز)، ۲- ساخت توالتهای جمعی با تفکیک جنسیتی (حداکثر ۲۰ نفر برای هر توالت)، ۳- دفع ایمن فاضلاب و زباله، و ۴-توزیع صابون و آموزش شستن دستها.
در اردوگاههای آوارگان سوری در لبنان، عدم رعایت فاصله توالت از چاه آب منجر به شیوع وبا در سال ۲۰۲۲ شد. خوشه یا کلاستر واش در سطح جهانی به رهبری یونیسف، استانداردهای طراحی اردوگاه را منتشر کرده است. در سطح جهانی، یونیسف به عنوان «آژانس رهبر خوشه یا کلاستر» (Cluster Lead Agency) برای خوشه واش فعالیت میکند و مسئولیتهایی مانند ایجاد چارچوب هماهنگی، تعیین استانداردها و سیاستها و حمایت از تیمهای هماهنگکننده در کشورهای درگیر بحران را بر عهده دارد. برای یک انجیوی محلی، هماهنگی با خوشه واش و استفاده از «کیتهای بهداشتی اضطراری» (که حاوی کلر، تستر و مواد ساخت توالت است) یک رویه استاندارد است.
۷. سرپناه اضطراری (Emergency Shelter) در شرایط بیثباتی
در بحرانهای جنگ، برخلاف بلایای طبیعی، امکان بازسازی سریع خانهها وجود ندارد (به دلیل آتشبس نامشخص و تخریب مکرر)؛ بنابراین سرپناه اضطراری به سمت راهحلهای موقت، ارزان و قابل جابهجایی متمایل میشود: چادرهای خانوادههایی با پوشش دو لایه (ضد آب و عایق حرارت)، سازههای موقت کانتینری، و واحدهای پیشساخته سبک. همچنین «بازسازی به رهبری اجتماع» که در بلایای طبیعی کاربرد دارد، در جنگها به ندرت امکانپذیر است. در جنگ غزه (۲۰۲۴)، تخریب بیش از ۷۰٪ خانهها، سازمان ملل را به توزیع «چادرهای بادوام ویژه زمستان» (Winterized Tents) واداشت. استانداردهای اسپیر برای سرپناه اضطراری در مناطق جنگی انعطاف بیشتری دارند؛ مثلاً حداقل فضای سرانه میتواند ۲٫۵ متر مربع به جای ۳٫۵ متر مربع باشد (به دلیل کمبود فضا و امنیت).
۸. بستههای کمک اصلی (Core Relief Item - CRI)
«بستههای کمک اصلی- سی آر آی» (CRI) مفهومی مشابه اقلام غیر خوراکی (NFI)، دارد، اما با یک تفاوت عملیاتی، بسته کمکهای اصلی یا سی آر آی» در قالب بستههای از پیش بستهبندی شده خانوادگی توزیع میشود که حاوی اقلام اساسی برای یک خانواده ۵ نفره به مدت یک ماه است. ترکیب سی آر آی، بر اساس فرهنگ و اقلیم منطقه تغییر میکند. برای مثال، بسته سی آر آی برای افغانستان شامل چادر، پتو، بخاری نفتی، سطل آب، ظروف پلاستیکی، صابون، لباس زیر و حصیر خواب است. در حالی که برای اوکراین، باتری، شارژر تلفن و لباس گرم اضافه میشود. مزیت سی آر آی سرعت توزیع و کاهش خطای انسانی (کارکنان توزیع نیازی به تصمیمگیری جداگانه برای هر خانواده ندارند). عیب آن کاهش انتخاب مردم است (برخلاف کمک نقدی چندمنظوره MPCA). در عمل، بسیاری از سازمانها از مدل ترکیبی استفاده میکنند، سی آر آی اولیه برای ۷۲ ساعت نخست، سپس کمک نقدی چندمنظوره، برای دوره میانمدت.
۹. خوشه تغذیه (Nutrition Cluster) در مناطق محاصرهشده
در جنگها، زنجیره تأمین مواد غذایی معمولاً قطع میشود و دسترسی به پروتئین، ویتامینها و مواد معدنی به شدت کاهش مییابد. برای پاسخ به این وضعیت، خوشه یا کلاستر تغذیه (Nutrition Cluster) با رهبری مشترک صندوق کودکان سازمان ملل (UNICEF) و برنامه جهانی غذا (WFP) تشکیل میشود. وظیفه این خوشه، شناسایی موارد «سوءتغذیه حاد» (Acute Malnutrition) در گروههای پرخطر (کودکان زیر پنج سال، زنان باردار و شیرده) و ارائه درمان است.
ابزارهای استاندارد در این خوشه عبارتند از:
۱. پیمایش « ام یو ای سی» (MUAC -مخفف Mid-Upper Arm Circumference): اندازهگیری محیط نیمهبالای بازوی کودکان با یک نوار رنگی. اگر محیط بازو کمتر از ۱۱٫۵ سانتیمتر باشد، کودک دچار سوءتغذیه حاد شدید (Severe Acute Malnutrition - SAM) محسوب میشود و نیاز به درمان فوری دارد.
۲. خمیرهای مغذی آماده (Ready-to-Use Therapeutic Food - RUTF): یک خمیر شیرین و پرانرژی (حاوی بادامزمینی، روغن، شکر، پودر شیر و ویتامینها) که بدون نیاز به آب یا پخت، مستقیماً از بسته بسته خورده میشود. هر بسته ۹۲ گرمی حدود ۵۰۰ کالری انرژی دارد. کودکان مبتلا به SAM روزانه ۳ تا ۴ بسته دریافت میکنند.
۳. مراکز تغذیه درمانی سرپایی (Outpatient Therapeutic Feeding Centers): کلینیکهای موقتی که در اردوگاههای آوارگان یا نزدیک مناطق درگیر راهاندازی میشوند. کودکان مبتلا به SAM بدون عارضه (مثلاً بدون ادم یا ذاتالریه) هر هفته برای وزنگیری و دریافت RUTF مراجعه میکنند. موارد شدیدتر به مراکز بستری ارجاع میشوند.
در محاصرههای طولانی (مانند سوریه بین ۲۰۱۳-۲۰۱۸ یا یمن از ۲۰۱۵ به بعد)، ورود خمیرهای مغذی آماده و تجهیزات پزشکی به شدت محدود است. بنابراین خوشه تغذیه به راهحلهای جایگزین روی میآورد:
-
سبدهای غذایی محلی شده: ترکیبی از مواد خام موجود در منطقه (مثلاً عدس، برنج، روغن محلی) که میزان پروتئین و ریزمغذیهای آن توسط متخصصان تغذیه تنظیم میشود.
-
مکملهای ریزمغذی (Micronutrient Supplements): قرصهای ویتامین A، آهن، اسید فولیک و روی که به صورت ماهانه بین کودکان و زنان باردار توزیع میشود.
یک انجیوی محلی در مناطق محاصرهشده میتواند آموزش «داوطلبان سلامت جامعه» (Community Health Volunteers) را برگزار کند؛ این داوطلبان با نوارهای ام یو ای سی به خانهها میروند و کودکان بیمار را شناسایی میکنند. سپس دادههای جمعآوریشده (مختصات جغرافیایی، سن کودک، میزان ام یو ای سی)، به هماهنگکننده خوشه تغذیه ارسال میشود تا تیمهای سیار درمانی به موقع اعزام شوند.
دو رکن مالی و تدارکاتی در بحران جنگ
آنچه در این یادداشت مرور شد، توصیفی از دو رکن بنیادین در پاسخ به بحرانهای ناشی از جنگ است. رکن مالی شامل سازوکارهایی است که به سازمانهای امدادی امکان میدهد بودجه خود را به صورت تلفیقی درخواست کنند (مانند برنامهای که جایگزین روش قدیمیتر شد و بر نتایج قابل اندازهگیری در زندگی مردم تأکید دارد). همچنین سامانهای برای شفافیت کمکهای مالی وجود دارد که تخصیص بودجهها را ثبت میکند. افزون بر این، مکانیزمی برای واکنش سریع طراحی شده که در نخستین ساعات پس از آوارگی جمعیتهای جدید، تجهیزات از پیش انباشته را در اختیار آنان قرار میدهد.
رکن تدارکات شامل تأمین کالاهای غیرخوراکی مانند پتو، لباس گرم و ظروف آشپزخانه، همچنین بستههای از پیش بستهبندی شده خانوادگی است. در اردوگاههای آوارگان، تأمین آب آشامیدنی سالم، ساخت توالت و جمعآوری بهداشتی زباله اولویت دارد. سرپناه اضطراری در شرایط جنگی عمدتاً به شکل چادرهای مقاوم یا سازههای موقت ارائه میشود. خوشه تغذیه (با رهبری یونیسف و برنامه جهانی غذا) با روشهایی مانند اندازهگیری محیط بازوی کودکان و استفاده از خمیرهای مغذی آماده، به درمان سوءتغذیه حاد در کودکان و زنان باردار میپردازد و در مناطق محاصرهشده از راهحلهایی مانند سبدهای غذایی محلی و مکملهای ویتامین بهره میبرد.
منابع: