از خوشه‌های بشردوستانه تا ارزیابی نیازها: اصطلاحات تخصصی برای سازمان‌های مردم‌نهاد حوزه امداد و نجات

 به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، پس از وقوع یک زلزله مهیب یا سیل ویرانگر، ده‌ها سازمان امدادی از نقاط مختلف جهان خود را به منطقه می‌رسانند. اما اگر این تلاش‌ها هماهنگ نباشد، نتیجه چیزی جز هرج‌ومرج، دوباره‌کاری و حتی مرگ‌های قابل پیشگیری (preventable) نخواهد بود. در قسمت نخست این مجموعه، با مفاهیم پایه‌ای مانند کاهش خطر بلایا ( DRR)، جستجو و نجات شهری ( USAR)، آب، بهداشت و نظافت ( WASH) و بازسازی بهتر از قبل ( BBB) آشنا شدیم.

  اکنون در قسمت دوم، سراغ سازوکارهای هماهنگی بشردوستانه که سازمان ملل متحد و شرکای آن برای جلوگیری از آشوب پس از بحران طراحی کرده‌اند. همچنین ابزارهای ارزیابی (MIRA، PDNA)، روش‌های نوین کمک (MPCA) و استانداردهای کیفیت (اسپیر) را مرور خواهیم کرد. تسلط بر این اصطلاحات، یک سازمان مردم‌نهاد محلی را از یک تیم خودجوش به یک شریک حرفه‌ای در عرصه بین‌المللی تبدیل می‌کند.

۱. سازوکار هماهنگی خوشه‌ای (Cluster Coordination Mechanism)

  در عرصه‌های بین‌المللی امداد و نجات، «سازوکار خوشه‌ای» یا «کلاستر»، ابتکاری از سازمان ملل متحد و کمیته دائمی بین‌آژانس‌ها (Inter-Agency Standing Committee - IASC) است که پس از نقدهای جدی به واکنش ناهماهنگ در سونامی ۲۰۰۴ اقیانوس هند، از سال ۲۰۰۵ به‌صورت رسمی اجرا شد. در این سیستم، به جای اینکه هر سازمانی خودسرانه عمل کند، حوزه‌های تخصصی بشردوستانه به خوشه‌هایی تقسیم می‌شوند که هر کدام توسط یک «آژانس رهبر» (مثلاً صندوق کودکان ملل متحد (UNICEF) برای خوشه آب و بهداشت، برنامه جهانی غذا (WFP) برای خوشه لجستیک) مدیریت می‌شود.

  در یک بحران طبیعی (زلزله، سیل، خشکسالی)، نمایندگان همه سازمان‌های بین‌المللی فعال در یک حوزه و یا حتی سازمان‌های مردم‌نهاد محلی،  می‌توانند با هماهنگی ارگان‌های ملی، در جلسات منظم آن خوشه شرکت کنند و اطلاعات را به اشتراک می‌گذارند، از دوباره‌کاری جلوگیری می‌کنند و شکاف‌های پوشش را شناسایی می‌نمایند. برای یک ان‌جی‌وی ایرانی، حضور فعال در جلسات خوشه به معنای دسترسی به آخرین نقشه‌های نیازمندی، درخواست منابع از آژانس‌های رهبر و جلوگیری از اختصاص نیرو به منطقه‌ای است که از قبل پوشش کافی دارد.

۲. خوشه لجستیک (Logistics Cluster)

 جابجایی تجهیزات سنگین (مثل دستگاه‌های حفاری، ژنراتور، چادرهای هزارنفری) و محموله‌های دارویی در جاده‌های تخریب‌شده یا فرودگاه‌های نیمه‌ویران، یک چالش بزرگ است. خوشه لجستیک که رهبری جهانی آن بر عهده برنامه جهانی غذا (WFP) است، به عنوان «مدیر ترافیک» بشردوستانه عمل می‌کند: انبارهای اضطراری برپا می‌کند، خودروهای سنگین و حتی قایق و هلیکوپتر در اختیار سازمان‌ها قرار می‌دهد و مسیرهای توزیع را اولویت‌بندی می‌کند. در سیل ۲۰۱۰ پاکستان، خوشه لجستیک با ایجاد پل‌های موقت و استفاده از ده‌ها هلیکوپتر، مواد غذایی را به مناطق محصور در آب رساند. در ایران، سیل ۱۳۹۸ خوزستان نشان داد که نبود یک «خوشه لجستیک ملی» منجر به توقف کامیون‌های حامل چادر و موادغذایی در پشت جاده‌های بسته می‌شود. یک ان‌جی‌وی محلی می‌تواند با هماهنگی با خوشه لجستیک (در مأموریت‌های بین‌المللی) یا ایجاد سازوکاری مشابه در سطح ملی، از بلوکه شدن کمک‌ها جلوگیری کند.

۳. خوشه ارتباطات اضطراری (Emergency Telecommunications Cluster - ETC)

 در امدادهای بین‌المللی که زیر نظر سازمان‌های بین‌المللی صورت می‌پذیرد، پس از یک زلزله بزرگ یا طوفان سهمگین، شبکه‌های تلفن همراه، اینترنت و حتی رادیوهای محلی اغلب به طور کامل از کار می‌افتند. در چنین شرایطی، خوشه ارتباطات اضطراری (ایی تی سی -ETC) به رهبری برنامه جهانی غذا (WFP) و با همکاری اتحادیه بین‌المللی مخابرات (International Telecommunication Union - ITU) وارد عمل می‌شود. ایی تی سی، با نصب سایت‌های سیار ماهواره‌ای (شبکه منطقه‌ای پهن‌باند جهانی (BGAN)، پایانه با دیافراگم بسیار کوچک (VSAT))، راه‌اندازی رادیوهای بی‌سیم و توزیع تلفن‌های ماهواره‌ای، بستر ارتباطی لازم را برای هماهنگی میان امدادگران فراهم می‌کند.

 همچنین دسترسی مردم آسیب‌دیده به خطوط اضطراری (مثل ۱۱۲) را بازمی‌گرداند. در زلزله ۲۰۱۰ هائیتی، ETC ظرف ۴۸ ساعت ارتباطات را برای ۳۰۰ سازمان امدادی برقرار کرد. برای فعالان ایرانی، آشنایی باایی تی سی از آن رو مهم است که در بحران‌های بزرگ داخلی (مثل زلزله احتمالی تهران)، فروپاشی شبکه مخابراتی یکی از اولین اتفاق‌هاست. داشتن تجهیزات ساده ماهواره‌ای و آموزش کار با رادیوهای بی‌سیم، یک مزیت حیاتی برای هر تیم امدادی است.

۴. خوشه بهداشت و درمان (Health Cluster)
 در بحران‌های بزرگ، بیمارستان‌ها آسیب می‌بینند، داروها تمام می‌شوند و خطر شیوع بیماری‌های واگیر (مثل وبا پس از سیل) افزایش می‌یابد. خوشه بهداشت و درمان به رهبری سازمان جهانی بهداشت (WHO)، هماهنگی میان بیمارستان‌های سیار، تیم‌های جراحی اضطراری، بانک‌های خون و زنجیره تأمین دارو را بر عهده دارد. برای یک ان‌جی‌وی محلی، شرکت در جلسات این خوشه یعنی اطلاع از آخرین الگوی بیماری‌ها، دریافت واکسن و داروهای رایگان و هماهنگی برای اعزام آمبولانس‌ها. در زلزله ۲۰۱۵ نپال، خوشه سلامت از اشتباه جراحی‌های غیرضروری جلوگیری کرد.

۵. ارزیابی سریع چندبخشی (Multi-Cluster Initial Rapid Assessment - MIRA)

 وقتی یک بلای ناگهانی (مثل زلزله یا سیل برق‌آسا) رخ می‌دهد، شما تنها ۷۲ ساعت فرصت دارید تا تصویری کلی از نیازها به دست آورید؛ وگرنه احتمال می‌رود کمک‌ها به اشتباه هدایت شوند. میرا (MIRA) ابزار استاندارد سازمان ملل برای این ارزیابی فوری است. تیم‌های ارزیابی با استفاده از روش‌های سریع (مشاهده مستقیم، مصاحبه با شاهدان، بررسی تصاویر ماهواره‌ای) داده‌هایی را از چندین خوشه (آب و بهداشت، غذا، سرپناه، بهداشت و درمان و حفاظت) گردآوری می‌کنند. خروجی میرا، یک سند ۱۰-۱۵ صفحه‌ای است که پاسخ به این سوالات را می‌دهد: «کدام مناطق بیشترین آسیب را دیده‌اند؟»، «اولویت اول: آب است یا غذا یا سرپناه؟»، «آیا گروه‌های خاص (معلولان، زنان باردار) نیاز ویژه دارند؟». هر ان‌جی‌وی محلی می‌تواند چک‌لیست ساده‌ای بر اساس اصول میرا، طراحی کند و تیم‌های خود را برای «دیدن سیستماتیک» به جای «نگاه احساسی» آموزش دهد.

۶. ارزیابی نیازهای پس از فاجعه (Post-Disaster Needs Assessment - PDNA)

 در حالی که میرا (MIRA)، برای ۷۲ ساعت اول طراحی شده، پی‌دی‌ان‌ای ( PDNA) یک ارزیابی دوره‌ای (چند هفته تا چند ماه) و جامع است که برای بلایای بزرگ (چه ناگهانی و چه تدریجی) به کار می‌رود. پی‌دی‌ان‌ای توسط دولت کشور میزبان با حمایت سازمان ملل، بانک جهانی و اتحادیه اروپا انجام می‌شود و سه مؤلفه را اندازه می‌گیرد: خسارت (ارزش پولی زیرساخت‌های کاملاً تخریب‌شده)، زیان (اختلال در جریان اقتصادی مانند کاهش تولیدات کشاورزی) و نیازهای بازسازی (هزینه لازم برای بازسازی بهتر). خروجی پی‌دی‌ان‌ای مبنای «برنامه بازسازی» و «درخواست کمک بین‌المللی» قرار می‌گیرد. مثلاً پس از سیل ۲۰۱۰ پاکستان، پی‌دی‌ان‌ای، خسارت ۱۰ میلیارد دلاری را برآورد کرد.  یک سازمان مردم‌نهاد که می‌خواهد در بازسازی بلندمدت مشارکت کند، باید گزارش پی‌دی‌ان‌ای را بخواند و پروژه‌های خود را بر اساس نیازهای احصا شده در آن طراحی نماید.

۷. استانداردهای اسپیر (SPHERE Standards): آگاهی از اسپیر، یعنی کمک حرفه‌ای

 در میان هرج و مرج پس از بحران، چگونه بفهمیم که کمک ما «به اندازه کافی خوب» است؟ اسپیر (SPHERE) مجموعه‌ای از حداقل استانداردهای بشردوستانه است که در سال ۱۹۹۷ توسط گروهی از سازمان‌های مردم‌نهاد بین‌المللی تدوین شد و اکنون به عنوان مرجع جهانی شناخته می‌شود. این استانداردها در چهار حوزه اصلی تعریف شده‌اند: آب و بهداشت (WASH)، امنیت غذایی و تغذیه، سرپناه و اسکان، و سلامت. برای مثال، در مورد آب: هر نفر باید حداقل روزانه ۱۵ لیتر آب تمیز دریافت کند (در مناطق گرم ۲۰ لیتر) و فاصله هر خانواده تا نزدیک‌ترین منبع آب نباید بیش از ۵۰۰ متر باشد.

  در مورد سرپناه: هر خانواده باید فضای سرپوشیده حداقل ۳.۵ متر مربع برای هر نفر داشته باشد. عملاً تمام سازمان‌های معتبر بین‌المللی (از جمله هلال احمر و صلیب سرخ) متعهد به رعایت استانداردهای اسپیر هستند. برای ان‌جی‌وی ایرانی، آشنایی با اسپیر یک مزیت رقابتی بزرگ است: نه تنها کیفیت کار را بالا می‌برد، بلکه در صورت همکاری با شرکای خارجی، توانایی گزارش‌دهی بر اساس این استانداردها را فراهم می‌کند. بسیاری از خیریه‌های محلی در سیل ۱۳۹۸، بدون اینکه بدانند، استانداردهای اسپیر را نقض می‌کردند (مثلاً توالت‌ها را خیلی نزدیک به چاه آب می‌ساختند). 

۸. حفاظت (Protection) در بحران‌های طبیعی

وقتی سیل می‌آید، نه تنها خانه‌ها ویران می‌شوند، بلکه افراد آسیب‌پذیر (کودکان بدون سرپرست، زنان سرپرست خانوار، معلولان، سالمندان) در معرض خشونت، استثمار و سوءاستفاده قرار می‌گیرند. حوزه حفاظت (Protection) به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که از کرامت و حقوق این گروه‌ها دفاع می‌کند. این اقدامات شامل شناسایی کودکان جدا شده از خانواده و تلاش برای پیوند مجدد، ایجاد فضاهای امن برای زنان، ثبت‌نام افراد دارای معلولیت برای دریافت کمک‌های ویژه، و نظارت بر اردوگاه‌ها برای جلوگیری از خشونت جنسی و جنسیتی است. در چارچوب خوشه‌بندی سازمان ملل، یک خوشه تخصصی به نام «حفاظت»، وجود دارد. 

معماری هماهنگی در نظام بشردوستانه بین‌المللی

 آنچه در این یادداشت مرور شد، نه صرفاً فهرستی از اصطلاحات، بلکه معرفی «معماری هماهنگی» در نظام بشردوستانه بین‌المللی است. سازوکار خوشه‌ای (کلاستر) با تقسیم حوزه‌های تخصصی و واگذاری رهبری به آژانس‌های ذی‌صلاح، از هرج‌ومرج پس از بحران جلوگیری می‌کند. خوشه‌های لجستیک، ارتباطات و بهداشت، هر یک حلقه‌ای از زنجیره اثربخشی امداد را تشکیل می‌دهند. در سوی دیگر، ابزارهای ارزیابی (میرا  برای واکنش سریع و پی‌دی‌ان‌ای برای بازسازی بلندمدت) تضمین می‌کنند که منابع محدود بر مبنای شواهد میدانی به درستی تخصیص یابند. استانداردهای اسپیر مرزهای حداقلی کیفیت را تعریف می‌نمایند و مؤلفه حفاظت، کرامت انسانی را در میانه آوار و سیل حفظ می‌کند.

برای درک بهتر فضای بین‌المللی امداد و نجات، تسلط بر این مفاهیم، امکان مشارکت مؤثر در سازوکارهای هماهنگی، تبادل اطلاعات استاندارد و تخصیص شواهد محور منابع را برای سازمان‌های مردم‌نهاد فراهم می‌کند. در قسمت سوم این مجموعه، به مفاهیم دیگری چون بازار سنجی (Market Assessment)، مکانیسم شکایت (Complaint Mechanism)، تاب‌آوری (Resilience)، کمک‌های اولیه روانی (Psychological First Aid - PFA) و فضاهای دوستدار کودک (Child-Friendly Spaces - CFS) خواهیم پرداخت. با ما همراه باشید.

منابع:

IASC

Logistics Cluster

Emergency Telecommunications Cluster

Health Cluster