نخستین اعتصاب سازمانیافته در تاریخ دوسالانه ونیز؛ همبستگی هنرمندان جهان با فلسطین در اعتراض به نسلکشی غزه
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، «اتحادیه هنر نه به نسلکشی» (ANGA)، یک ائتلاف بینالمللی از هنرمندان، کنشگران، نویسندگان و کارکنان فرهنگی است که از سال ۲۰۲۴ برای محکومیت جنایات رژیم صهیونیستی و اعمال فشار برای حذف این رژیم از رویدادهای مهم هنری، بهویژه دوسالانه ونیز، شکل گرفته است. اعضای این گروه غیرمتمرکز و عمدتاً ناشناس هستند تا بتوانند بدون ترس از تعرضات لابیهای حامی اسرائیل، آزادانه فعالیت کنند. اساس شکلگیری این ائتلاف غیردولتی هنری بر دو اصل استوار است: محکومیت عادیسازی حضور رژیمی که مرتکب نسلکشی میشود و حمایت از فرهنگ و هنر فلسطین که هدف نابودی قرار گرفته است. این گروه تأکید میکند که نمیتوان در کنار جنایت، به جشن هنر ادامه داد.
اولین اعتصاب سازمانیافته در تاریخ دوسالانه ونیز برای مردم فلسطین
در اقدامی تاریخساز و بیسابقه، «اتحادیه هنر نه به نسلکشی» (ANGA) در روز ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۸ مه ۲۰۲۶)، آخرین روز از پیشنمایش دوسالانه ونیز، فراخوان اعتصاب ۲۴ ساعته داد. این اعتصاب که «بزرگترین اقدام از نوع خود در تاریخ دوسالانه ونیز» نام گرفت، واکنشی مستقیم به حضور غرفه رژیم صهیونیستی در این رویداد هنری بینالمللی بود. هدف از آن، اعتراض به «نسلکشی در غزه» و شستوشوی هنری رژیم اسرائیل عنوان شد. مطابق دادههای منتشرشده که ناقص هستند، از زمان حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳، بیش از ۷۳۰۰۰ فلسطینی در غزه به شهادت رسیدهاند و هزاران نفر دیگر نیز ناپدید شدهاند؛ آمار دقیقتر و بهروزتری در دست نیست. در بیانیه اتحادیه هنر نه به نسلکشی در این باره آمده است: «نسلکشی را نمیتوان توسط نهادی تحمل کرد که هدفش بررسی و تجلیل از ارزشهای انسانی تجسمیافته در هنر است.»
این اعتصاب بازتاب گستردهای در سراسر دوسالانه داشت. دهها غرفه ملی در اعتراض به حضور رژیم صهیونیستی تعطیل شدند. غرفههای بلژیک، هلند، اتریش، ژاپن، کره جنوبی، لبنان، لهستان، پرتغال، مصر و فنلاند از جمله غرفههایی بودند که برای تمام روز یا ساعاتی از روز تعطیل شدند. همچنین برخی از هنرمندان حاضر در نمایشگاه اصلی، با نصب پرچمهای فلسطین و شعارهایی چون «فلسطین آینده جهان است» به این اعتصاب پیوستند. این اقدامات، عملاً برگزاری دوسالانه را در آن روز با اختلالات جدی مواجه کرد.
ابعاد فراتر از فلسطین
جالب آنجاست که این اعتصاب محدود به اعتراض به جنگ غزه نبود. اتحادیه هنر نه به نسلکشی در بیانیه خود، این اقدام را محکومیت «اقتصادهای نسلکشی در فرهنگ» و همچنین اعتراض به «اکوسیستم کار موقت و ناایمن» حاکم بر دوسالانه ونیز معرفی کرد. به این ترتیب، این اتحادیه توانست با پیوند زدن مسئله فلسطین به مشکلات ساختاری و کارگری در صنعت هنر، اعتراضی فراگیرتر شکل دهد. در همین راستا، گروههای ایتالیایی نظیر «بیینالوسن» (Biennalocene) و «میریکونوسکی» (Mi Riconosci) نیز در برگزاری این اعتصاب با اتحادیه، همکاری کردند.
پیشزمینه تاریخی
فعالیت اتحادیه هنر نه به نسلکشی تنها به سال ۲۰۲۶ محدود نمیشود. این گروه از بدو تأسیس، کارزارهایی را برای تحریم و اعمال فشار علیه رژیم صهیونیستی ترتیب داده است. در سال ۲۰۲۴، این ائتلاف با انتشار طوماری خطاب به برگزارکنندگان دوسالانه، خواستار حذف رژیم صهیونیستی شد که با امضای چهرههای سرشناسی مانند «نان گلدین» (Nan Goldin) همراه بود. در پی آن، گروه اقدام به برگزاری تظاهراتی در ونیز علیه غرفه رژیم صهیونیستی کرد.
سال ۲۰۲۵ شاهد تشدید این فشارها بود. در اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) و پس از تأیید حضور رژیم صهیونیستی در شصت و یکمین دوره دوسالانه، اتحادیه هنر نه به نسلکشی فراخوان جدیدی منتشر کرد و در نامهای خطاب به مدیران دوسالانه، بر «امتناع جمعی از به اشتراک گذاشتن یک سکو با یک دولتِ درحال ارتکاب نسلکشی» تأکید کرد. این نامه در نهایت در آوریل ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) با ۲۳۶ امضا (شامل ۱۸ تیم کامل غرفههای ملی) به طور رسمی به مدیران تحویل داده شد.
واکنشها و بایکوت بنیاد دوسالانه
اعتصاب تاریخی اتحادیه هنر نه به نسلکشی (ANGA) باعث شد که همبستگی گستردهای میان هنرمندان و نهادهای فرهنگی در سراسر دوسالانه ونیز شکل بگیرد. بر اساس گزارشهای رسانهای و تحلیل روند رویدادها، این همبستگی در سه سطح یا «نیمرخ» قابل مشاهده بود؛ اگرچه خود اتحادیه، هرگز چنین تقسیمبندی رسمی ارائه نکرده است، اما روزنامهنگاران و ناظران عرصه هنر، سطوح مشارکت را به این شکل دستهبندی کردهاند.
سطح اول که میتوان آن را «نیمرخ اصلی» یا همبستگی کامل نامید، شامل کشورهایی میشد که بدون هیچ قید و شرطی در اعتصاب ۲۴ ساعته شرکت کردند. این غرفههای ملی در تمام طول روز تعطیل بودند، هیچ فعالیتی نداشتند و بیانیههای صریحی در حمایت از فلسطین صادر کردند. بر اساس مستندات بینالمللی، غرفههای بلژیک، هلند و اتریش در این رده جای میگیرند.
سطح دوم، «نیمرخ حمایتی» یا همبستگی محدود، به کشورهایی تعلق داشت که حمایت خود را اعلام کردند اما اعتصابشان کامل نبود. به عبارت دیگر، این گروه از غرفهها یا فقط برای چند ساعت (نه تمام ۲۴ ساعت) تعطیل کردند یا پس از تعطیلی اولیه، بار دیگر درِ غرفه خود را بازگشایی کردند. گزارشهای گاردین و دیگر رسانهها نشان میدهد که غرفههای بریتانیا، فرانسه و اسپانیا در این دسته قرار داشتند. این کشورها ابتدا تعطیل شدند و سپس به دلایلی همچون فشار نهاد برگزارکننده یا محافظهکاری دیپلماتیک، دوباره فعالیت خود را از سر گرفتند.
سطح سوم، جنبه فراملی این اعتصاب بود. فراتر از غرفههای ملی کشورهای مختلف، گروهها و تشکلهای هنری مستقل در خود ایتالیا نیز به این اقدام پیوستند. این گروهها وابسته به هیچ غرفه ملی نبودند و به عنوان بخشی از جامعه مدنی ایتالیا، همبستگی خود را با مردم فلسطین اعلام کردند. از جمله این گروهها میتوان به «بیینالوسن» (Biennalocene) و «میریکونوسکی؟» (Mi Riconosci?) اشاره کرد که اتحادیه در بیانیه خود صراحتاً از همکاری با آنها سخن گفته است.
اما همزمان با این تحرکات، اعتراضات پای نهادهای سیاسی را نیز به میان کشید و فضای دوسالانه را ملتهبتر کرد. دولت انگلیس از فرستادن وزیری برای افتتاح غرفه خودداری کرد. تنش به جایی رسید که کل هیئت داوران دوسالانه، در اعتراض به حضور روسیه و اسرائیل، به ویژه به دلیل صدور حکم بازداشت برای رهبرانشان توسط دیوان کیفری بینالمللی، به طور دستهجمعی استعفا داد و جایزه شیر طلایی بدون حضور داوران اهدا شد. این رویدادها نشان داد که اتحادیه هنر نه به نسلکشی توانسته گفتمان خود را تا بالاترین سطوح نهادهای هنری نفوذ دهد.
در بحبوحه این تنشها، هنرمندان شرکتکننده در غرفههای همبستگی با بیانی صریح به تشریح موضع خود پرداختند. «دریس فرهوون» (Dries Verhoeven)، هنرمند هلندی، ایستادن در کنار غرفه تعطیل شده کشورش را به «اسب تروا» تشبیه کرد و گفت: «از تریبون دوسالانه استفاده میکنیم تا به مخاطبان بگوییم که این رویداد (حضور اسرائیل) را نپذیرید.» وی همچنین خواستار پیروی از رویکرد تاریخی هنرمندان در قبال آپارتاید آفریقای جنوبی شد که تا سال ۱۹۹۳ از حضور در دوسالانه منع شده بود. «آگنیسکا پیندرا» (Agniescka Pindera)، کمیسر غرفه لهستان نیز گفت که تیم تحت تأثیر تصمیم برای حضور اسرائیل عمیقاً آزرده است و «بازگشت به روال عادی ممکن نیست.»
این اقدامات نشان داد که «اتحادیه هنر نه به نسلکشی»، به عنوان یک بازیگر کلیدی در عرصه هنر سیاسی ظهور کرده است. با این حال، این ائتلاف با چالشهای متعددی مواجه است. برخی رسانهها، مانند تایمز آو ایزراییل، گزارش دادند که از ۲۰ غرفه اعلام شده، در نهایت ۱۲ غرفه به طور کامل در اعتصاب شرکت کردند که نشان از وجود اختلاف نظر در میان فرهنگستان هنر دارد. تنوع دیدگاهها میان کنشگران یکی از اصلیترین چالشهای فراروی چنین ائتلافهای گستردهای است.
علاوه بر این، واکنش نهاد دوسالانه نیز مبهم بود. با وجود دریافت نامه سرگشاده اتحادیه، در اکتبر ۲۰۲۵، مسئولان دوسالانه پاسخی به آن ندادند. این سکوت معنادار نشان از آن دارد که اتخادیه با ساختاری عمیقاً سیاسی طرف است که تغییر آن به سادگی میسر نیست. با این حال، موفقیت این گروه در برگزاری یک اعتصاب سراسری در ونیز، معادلات قدرت را در این نهاد دیرینه به چالش کشیده است.
بیانیههای اتحادیه هنر نه به نسلکشی برای فلسطین
اتحادیه هنر نه به نسلکشی (ANGA) در طول دو سال فعالیت خود، چندین بیانیه و نامه سرگشاده منتشر کرده که مهمترین آنها در ادامه از نظر میگذرد. این سه سند، اصلیترین چارچوب فکری و مطالبات اتحادیه هنر نه به نسلکشی را تشکیل میدهند که در نهایت به نخستین اعتصاب سازمانیافته در تاریخ دوسالانه ونیز انجامید.
بیانیه نخست (فوریه ۲۰۲۴): فراخوان حذف اسرائیل از دوسالانه ونیز:
این بیانیه که با بیش از ۲۴ هزار امضای هنرمندان و کنشگران فرهنگی جهان همراه شد، نخستین سند رسمی این اتحادیه است. در این بیانیه آمده است: «ما خواستار حذف اسرائیل از دوسالانه ونیز هستیم. در حالی که دنیای هنر خود را برای بازدید از ویترین دولت-ملتها در باغهای جیاردینی آماده میکند، به صحنه آوردن هنری که نماینده دولتی است که مرتکب جنایات مستمر علیه فلسطینیان در غزه میشود، غیرقابل قبول است. هیچ غرفه نسلکشی در دوسالانه ونیز نخواهیم داشت.» این بیانیه به حکم دیوان بینالمللی دادگستری مبنی بر «احتمال معقول ارتکاب نسلکشی توسط اسرائیل» اشاره میکند و میگوید: «هنر در خلأ رخ نمیدهد. هر اثری که به طور رسمی نماینده دولت اسرائیل باشد، تأیید سیاستهای نسلکش آن است.» در ادامه بیانیه به نابودی موزهها، کتابخانهها و دانشگاههای غزه توسط اسرائیل اشاره شده و تأکید میکند: «هیچ بازنمایی رسمی از اسرائیل در صحنه فرهنگی بینالمللی، تأیید نسلکشی در غزه نیست. هیچ وضع عادی برقرار نیست.»
بیانیه دوم (۲ اکتبر ۲۰۲۵): نامه سرگشاده به مدیران دوسالانه:
این نامه که مستقیماً در وبسایت اتحادیه هنر نه به نسلکشی، منتشر شد، لحنی صریحتر دارد و از عدم پاسخگویی مدیران دوسالانه ابراز نارضایتی میکند: «پس از بیش از ۷۰۰ روز نسلکشی و ۷۷ سال اشغال، آپارتاید و پاکسازی قومی، دوسالانه نباید فضایی برای دولتی که مرتکب نسلکشی میشود، ارائه دهد. ما خواستار خروج فوری و کامل اسرائیل از دوسالانه ونیز هستیم. اگر دوسالانه در برآوردن این خواسته اساسی ناکام بماند، ANGA کارزاری را برای تحریم کامل هنرمندان و مخاطبان شصت و یکمین دوره دوسالانه ونیز آغاز خواهد کرد.» این نامه یادآوری میکند که «خشونت اسرائیل، هنر و فرهنگی را هدف قرار میدهد که این دوسالانه مدعی تقدس آن است.»
بیانیه روز اعتصاب (مه ۲۰۲۶): فراخوان همبستگی ۲۴ ساعته:
در روز ۸ مه ۲۰۲۶، همزمان با آغاز اعتصاب تاریخی، اتحادیه هنر نه به نسلکشی بیانیه مطبوعاتی زیر را منتشر کرد: «اسرائیل بیش از ۷۳ هزار نفر را در غزه به قتل رسانده و ۱۰ هزار نفر دیگر نیز ناپدید شدهاند. این رژیم به طور سیستماتیک بیمارستانها، مدارس، اردوگاههای آوارگان، نهادهای فرهنگی و زیرساختهای غیرنظامی را نابود کرده است. رهبران آن با حکم بازداشت دیوان کیفری بینالمللی به دلیل جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت مواجه هستند. دوسالانه از این موضوع آگاه است و با این وجود، اسرائیل را پذیرفته است.» در بخش دیگری از این بیانیه، اعتصاب «عادیسازی حضور اسرائیل در فضاهای فرهنگی» و همچنین «اقتصادهای نسلکشی در فرهنگ» و «اکوسیستم کار موقت و ناایمن در دوسالانه» را محکوم میکند. این بیانیه با جمله «نسلکشی را نمیتوان توسط نهادی تحمل کرد که هدفش بررسی و تجلیل از ارزشهای انسانی تجسمیافته در هنر است» به پایان میرسد.
منابع: