روز جهانی کارگر؛ چشمانداز «کار شرافتمندانه» در ۲۰۲۶
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، روز جهانی کارگر، اگرچه ریشه در یک رویداد تاریخی دارد، اما امروز فرصتی است تا با نگاهی به گذشته و چالشهای پیش رو، بار دیگر بر اصول همبستگی، عدالت و کرامت انسانی در عرصه کار تأکید کنیم. دبیرکل سازمان ملل خطاب به کارفرمایان و سیاستگذاران توصیه میکند: «راه ساختن یک جهان عادلانه، احترام به کرامت کار است؛ نه تنها با سخن، که با عمل... نه تنها یک بار در سال، که هر روز.» جشن واقعی این روز در گرو تلاش مستمر برای ساختن جهانی است که در آن هر کارگری از حق خود برای زندگی شایسته، کار امن و آیندهای امیدوارکننده برخوردار باشد.
«روز جهانی کارگر»، که در بسیاری از کشورها با نام «روز کارگر» یا «اول ماه می» (May Day) شناخته میشود، ریشه در جنبشهای کارگری اواخر قرن نوزدهم دارد. نقطه عطف این جنبشها به اول مه سال ۱۸۸۶ در شهر شیکاگوی آمریکا بازمیگردد، جایی که صدها هزار کارگر برای کاهش ساعات کار طاقتفرسای ۱۲-۱۰ ساعته به ۸ ساعت در روز، دست به اعتصاب زدند. اعتراضات مسالمتآمیز در میدان هیمارکت (Haymarket) به درگیری با پلیس انجامید و در پی آن چندین کارگر و مأمور پلیس کشته شدند. در سال ۱۸۸۹، کنگره بینالمللی دوم در پاریس، «اول ماه می میلادی مصادف با یازدهم اردیبهشت» را به عنوان روز جهانی کارگر برای بزرگداشت این مبارزه و همبستگی طبقه کارگر نامگذاری کرد. گرچه مبارزه اولیه کارگران برای محدودیت ساعات کار به پیروزیهای مهمی منجر شد، اما امروزه کارگران با چالشهای جدید و پیچیدهتری روبهرو هستند:
اقتصاد پلتفرمی (Gig Economy) و غیررسمی شدن کار: گسترش پلتفرمهای آنلاین (نظیر سرویسهای سفارش آنلاین غذا یا تاکسیهای اینترنتی) مرزهای اشتغال سنتی را مبهم کرده است. بسیاری از کارگران این پلتفرمها به عنوان پیمانکار مستقل، از نبود امنیت شغلی، حمایتهای اجتماعی (بیمه، مرخصی) و حداقل دستمزد تضمینشده رنج میبرند. در بسیاری از کشورها، بخش عمده افرادی که در «اقتصاد غیررسمی» (Informal Economy) مشغول به کار هستند، در مقایسه با همتایان خود در بخش رسمی، از حداقل حمایتهای قانونی برخوردار نیستند و تثبیت وضعیت شغلی آنها به یکی از دغدغههای اصلی نهادهای بینالمللی و سازمانهای کارگری تبدیل شده است.
اقتصاد پلتفرمی به مدلی از اقتصاد اطلاق میشود که در آن پلتفرمها نقش واسطه و تسهیلکننده بین کاربران مختلف را ایفا میکنند. در این مدل، پلتفرمها بهعنوان فضای دیجیتال یا فیزیکی، ارتباطات، خدمات و تبادلهای اقتصادی را میان افراد، شرکتها یا سازمانها فراهم میکنند. نمونههای بارز اقتصاد پلتفرمی شامل شرکتهای دیجیتالی مانند آمازون، اسنپ، اوبر و اپلیکیشنهای مختلف خدماتی هستند که بهجای انجام فعالیتهای اقتصادی بهطور مستقیم، از طریق ایجاد یک شبکه از ارتباطات، ارزش اقتصادی را خلق میکنند. این مدل بهویژه در دنیای دیجیتال امروزی به شدت رشد کرده و تغییرات عمدهای در نحوه انجام کسبوکارها و تبادلهای اقتصادی ایجاد کرده است.
ضمانت اجرای استانداردهای کار: با وجود تصویب کنوانسیونهای متعدد سازمان بینالمللی کار (ILO)، کمبود نیروی بازرسی و ضعف سیستمهای قضایی در برخی کشورها مانع از اجرای کامل این استانداردها و تضمین حقوق اولیه کارگران میشود.
آینده کار و تحولات تکنولوژیک: پیشرفت سریع هوش مصنوعی و اتوماسیون، نگرانیهایی را در مورد از بین رفتن برخی مشاغل ایجاد کرده و نیاز به بازآموزی نیروی کار و بازتعریف قراردادهای اجتماعی را ضروری ساخته است.
راهکارهایی برای آیندهای عادلانهتر: همبستگی، تعاون و کار شایسته
در پاسخ به این چالشها، ابتکارات و راهکارهای متعددی توسط سازمانهای بینالمللی و جنبشهای کارگری ارائه شده است. سازمان بینالمللی کار (ILO) بر اهمیت گفتوگوی اجتماعی قوی بین دولتها، کارفرمایان و کارگران و ایجاد سیستمهای حمایت اجتماعی قوی برای حمایت از آسیبپذیرترین اقشار جامعه کارگری تأکید دارد و بر نقش بنیادین تعاونیهای کارگری (Worker Cooperatives) تأکید میکند. یکی از مدلهای موفق و پایدار برای مقابله با ناامنی شغلی و حفظ حقوق کارگران، توسعه تعاونیهای کارگری است. در این مدل، خود کارگران مالک و ادارهکننده کسبوکار هستند، به طور مساوی در تصمیمگیریها مشارکت دارند و از فرصت رهبری برابر برخوردار میشوند. تجربه نشان داده که این تعاونیها در حفظ اشتغال و بهرهوری عملکرد بسیار خوبی داشتهاند.
از سوی دیگر، این سازمان توصیه میکند که دستور کار «کار شایسته» (Decent Work Agenda) و اهداف توسعه پایدار (SDGs) محور اصلی تلاشهای جهانی برای بهبود وضعیت کارگران باشد و اجرای آن برای همگان الگوبرداری شود. این مفهوم چهار مؤلفه اساسی دارد: ۱) ایجاد اشتغال، ۲) حمایتهای اجتماعی، ۳) گفتوگوی اجتماعی و ۴) حقوق بنیادین در محیط کار. این برنامه به طور مستقیم با هدف هشتم اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (SDG 8) مرتبط است. هدف هشتم توسعه پایدار بر ترویج رشد اقتصادی پایدار، اشتغال کامل و مولد و فراهم کردن «کار شایسته برای همه» تأکید دارد که خود زیربنای تحقق اهدافی همچون ریشهکنی فقر و برابری جنسیتی است.
شبکههای غیردولتی فعال در حمایت از کارگران در سطح جهان
علاوه بر نهادهای بینالدولتی مانند سازمان بینالمللی کار (ILO)، دهها شبکه و ائتلاف غیردولتی در سراسر جهان به صورت تخصصی و فرامرزی برای حمایت از حقوق کارگران فعالیت میکنند. این شبکهها با استفاده از ظرفیتهای جامعه مدنی، در حوزههایی نظیر مبارزه با کار اجباری، حمایت از کارگران مهاجر، بهبود شرایط کار در زنجیرههای تأمین جهانی و سازماندهی کارگران غیررسمی نقشآفرینی میکنند. در ادامه به معرفی مهمترین شبکههای غیردولتی فعال در این عرصه میپردازیم.
- ائتلافها و شبکههای فراگیر جامعه مدنی (SOLIDAR): سولیدار یکی از قدیمیترین شبکههای سازمانهای غیردولتی در اروپاست که در سال ۱۹۴۸ تأسیس شده است. این شبکه با ۵۹ سازمان عضو از ۲۵ کشور به ترویج عدالت اجتماعی از طریق گذار عادلانه در اروپا و سراسر جهان میپردازد و فعالیتهای آن همکاری نزدیک با اتحادیههای کارگری را در بر میگیرد.
- ائتلاف جهانی برای عدالت اجتماعی (Global Coalition for Social Justice): که با پشتیبانی سازمان بینالمللی کار راهاندازی شده، بیش از ۳۰۰ شریک از جمله دولتها، سازمانهای کارگری و کارفرمایی، نهادهای منطقهای و سازمانهای غیردولتی بینالمللی را گرد هم آورده است تا به چالشهایی مانند افزایش نابرابریها، تغییرات اقلیمی و تأثیر فناوریهای تحولآفرین بر دنیای کار بپردازد.
- شبکه بینالمللی همبستگی و مبارزات کارگری (International Labour Network of Solidarity and Struggles – ILNSS): که در سال ۲۰۱۳ تأسیس شده، یکی دیگر از شبکههای فعال در این عرصه است که اتحادیهها و سازمانهای کارگری را در سطح بینالمللی به هم پیوند میدهد.
- مرکز همبستگی (Solidarity Center): که دفتر مرکزی آن در واشنگتن است، با اتحادیههای کارگری و فعالان کارگری در سراسر جهان همکاری میکند. این سازمان نقش کلیدی در تدوین پیشنویس نخستین کنوانسیون ILO برای تضمین کار شایسته برای کارگران پلتفرمی (پلتفرمهای دیجیتال) ایفا کرده است. این مرکز از طریق شبکه وکلای بینالمللی مددکار کارگران (ILAW Network) به کارگران پلتفرمی در کشورهایی مانند برزیل، شیلی، غنا، کنیا، هند، مکزیک و سریلانکا کمک میکند تا صدای خود را در مذاکرات جهانی به گوش تصمیمگیرندگان برسانند.
شبکههای تخصصی در صنایع خاص و زنجیرههای تأمین جهانی
کمپین لباس پاک (Clean Clothes Campaign – CCC) یکی از بزرگترین شبکههای غیردولتی در صنعت پوشاک و نساجی است که بیش از ۲۰۰ سازمان عضو در بیش از ۴۰ کشور جهان را گرد هم آورده است. این شبکه اتحادیههای کارگری، سازمانهای زنان، نهادهای حقوق کار و فعالان مدنی را در کنار هم قرار میدهد تا از طریق لابی، فشار بر شرکتها و پیگیری قانونی موارد نقض حقوق کارگران، بهبود شرایط کار در صنعت مد و پوشاک را دنبال کند. این کمپین غیردولتی در تاریخ یکم مه ۲۰۲۶ (روز جهانی کارگر) بیانیه نهایی «گذار عادلانه در مد» را منتشر کرده است که سندی راهنما برای آینده این صنعت خواهد بود.
شبکه کارگران خانگی بینالمللی (HomeNet International – HNI) شبکهای تخصصی برای حمایت از کارگران خانگی (home-based workers) در سراسر جهان است. این شبکه در اکتبر ۲۰۲۵ با حضور بیش از ۱۸۰ شرکتکننده از سراسر جهان، «جعبه ابزار حمایتگری» خود را برای توانمندسازی رهبران کارگران خانگی راهاندازی کرد تا در جهت تصویب کنوانسیون شماره ۱۷۷ ILO و تأمین حمایتهای اجتماعی برای این گروه از کارگران تلاش کنند.
صندوق آزادی (Freedom Fund) با ابتکار «صندوق بذر پاسخگویی شرکتی» به سازمانهای مردمی خط مقدم در جنوب شرق آسیا کمک مالی میکند تا شرکتهای چندملیتی را در قبال کار اجباری در زنجیرههای تأمین خود پاسخگو بدانند. این صندوق برآورد میکند که ۱۷.۳ میلیون نفر در بخش خصوصی جهان درگیر کار اجباری هستند و این شکل از بهرهکشی سالانه حداقل ۶۳.۹ میلیارد دلار سود غیرقانونی برای شرکتها به همراه دارد.
شبکههای حمایت از کارگران مهاجر و مشاغل غیررسمی
شبکه بینالمللی مهاجران (International Migrants Alliance – IMA): در واکنش به حملات گسترده علیه کارگران در سراسر جهان و شرایط سخت معیشتی، ابتکار «همه کارگران متحد شوید» (All Workers United) را راهاندازی کرده است. این پلتفرم با گرد هم آوردن سازمانهای کارگری، اتحادیههای کارگری، سازمانهای مهاجرتی و نهادهای زنان کارگر در شمال و جنوب جهانی، به دنبال هماهنگی مبارزات کارگران در سطح محلی، ملی و بینالمللی است. تاکنون دهها سازمان از سراسر جهان به این شبکه پیوستهاند.
شبکه بینالمللی زنان در بخش اشتغال غیررسمی (WIEGO): شبکهای جهانی است که به طور تخصصی به موضوع کارگران در اشتغال غیررسمی میپردازد. این شبکه در مجمع جهانی اقتصاد اجتماعی (GSEF 2025) همراه با شبکههای بینالمللی چون RIPESS (شبکه میانقارهای برای ترویج اقتصاد همبستگی اجتماعی) و INSP!R (شبکه بینالمللی حقوق حمایت و شمول اجتماعی) بیانیه مشترکی صادر کرد که خواستار تقویت اقتصاد همبستگی اجتماعی به عنوان رکنی از توسعه فراگیر و مسیری برای دستیابی به کار شایسته برای کارگران غیررسمی است. در این بیانیه بر ضرورت دسترسی به حمایتهای اجتماعی و به رسمیت شناختن و پرداخت دستمزد برای کار مراقبتی تأکید شده است.
ائتلاف کارگران کشاورزی بینالمللی (Coalition of Agriworkers International – CAWI): که در سال ۲۰۱۵ در پنانگ مالزی تأسیس شده، ائتلافی از سازمانهای نماینده کارگران کشاورزی، کشاورزان خردهپا، مهاجران و اقلیتها در سراسر جهان است و به صورت فرامرزی برای حقوق کارگران کشاورزی مبارزه میکند.
شبکههای حقوقی و حمایت قضایی از کارگران
شبکه بینالمللی وکلای مددکار کارگران (International Lawyers Assisting Workers Network – ILAW Network) شبکهای از وکلا و حقوقدانانی است که برای دفاع از حقوق کارگران و اتحادیههای کارگری در سراسر جهان فعالیت میکنند. این شبکه که زیر نظر مرکز همبستگی فعالیت میکند، نقشی کلیدی در تهیه گزارشهای تخصصی و پیشبرد مذاکرات ILO برای تصویب کنوانسیون کار شایسته برای کارگران پلتفرمی ایفا کرده است.
ائتلاف کارگران جهانی برای عدالت (Global Workers Justice Alliance – Justice in Motion) سازمانی است که به طور تخصصی به بحران کارگران مهاجر آسیبدیدهای میپردازد که به دلیل بازگشت به کشور خود از دسترسی به سیستم قضایی محروم میشوند.
نقش محوری شبکههای غیردولتی در تحقق چشمانداز ۲۰۲۶
چشمانداز «کار شرافتمندانه» در سال ۲۰۲۶، در حالی ترسیم میشود که دولتها و نهادهای بینالدولتی به تنهایی قادر به پاسخگویی به تمام چالشهای جهان کار نیستند. در این میان، شبکهها و ائتلافهای غیردولتی معرفیشده میتوانند محرکههای تغییر به نفع حمایت از کارگران باشند. این سازمانها با پر کردن خلأهای نظارتی، مستندسازی موارد نقض حقوق کارگران، فشار بر شرکتهای چندملیتی و توانمندسازی خود کارگران برای مذاکره، عملاً رویکردهای حمایتی و قوانین کارگری را ارتقا بخشیده و آن را ترویج و نهادینه میکنند.
روز جهانی کارگر ۲۰۲۶ نه تنها یادآور مبارزات تاریخی، بلکه فراخوانی برای حمایت جدیتر از این شبکههای غیردولتی است. بدون تقویت ظرفیتهای جامعه مدنی، «کار شرافتمندانه» صرفاً یک شعار باقی خواهد ماند. اما با همبستگی میان دولتها، کارفرمایان و این شبکههای تخصصی، میتوان به جهانی امید بست که در آن هر کارگری، در پلتفرم دیجیتال، مزرعه، کارگاه خانگی یا خط تولید پوشاک، از کرامت، امنیت و آیندهای عادلانه برخوردار شود.
منابع:
un