شورای امنیت سازمان ملل در همین نشست تأکید کرد: در حالی که تغییر اقلیم تنشهای منجر به درگیری را تشدید میکند، جنگ نیز به نوبه خود، از طریق تخریب پایدار اکوسیستمها، مسمومیت آب و خاک، نابودی زمینهای کشاورزی و نابودی زیرساختهای شهری، بازآفرینی چرخههای فقر و بیثباتی را سبب میشود. در ادامه این گزارش، بررسی میکنیم که ابعاد این تهدید در ایران و منطقه چه پیامدهای فاجعهباری میتواند داشته باشد.
بحران غزه، مثال بارز تخریب سیستماتیک محیطزیست در سایه جنگها
تهدیدات ناشی از جنگ تنها به تلفات جانی محدود نمیشود. جدیدترین گزارشهای سازمان ملل نشان میدهد که جنگها با تخریب سیستمهای اکولوژیک و منابع آبی، سبب تخریب زیستبوم، آلودگی آب و خاک، نابودی زمینهای کشاورزی و تشدید بیسابقه ناامنی غذایی در جهان میشوند. به عنوان مثال در جریان حمله اسراییل به نوار غزه، بر اساس گزارش برنامه محیطزیست سازمان ملل (UNEP) در سپتامبر ۲۰۲۵، دو سال تشدید درگیری در نوار غزه سطوح بیسابقهای از تخریب زیستمحیطی ایجاد کرده است. ۷۸ درصد از ۲۵۰ هزار ساختمان تخریب یا آسیب دیده و بیش از ۶۱ میلیون تُن آوار تولید شده که ۱۵ درصد آن به آزبست و فلزات سنگین آلوده است.
پوشش گیاهی تقریباً به طور کامل نابود شده، ۹۷ درصد درختان میوه، ۹۵ درصد درختچهها و ۸۲ درصد محصولات یکساله از بین رفته و تولید مواد غذایی در مقیاس وسیع غیرممکن شده است. همچنین، فروپاشی کامل سیستم آب و فاضلاب غزه فاجعهبار است. از ۵۴ مخزن و تأسیسات پمپاژ، تنها ۹ باب فعال باقی مانده و هیچ تصفیهخانه فاضلابی کار نمیکند. فاضلاب تصفیهنشده سفرههای آب زیرزمینی و آبهای ساحلی را آلوده کرده است. نتیجه: افزایش ۳۶ برابری اسهال حاد آبی و افزایش ۳۸۴ برابری نشانگان زردی حاد (نشانه هپاتیت A) در میان مردم غزه.
جنگ؛ محرک اصلی قحطی و گرسنگی جهانی
جدیدترین گزارش «کانون گرسنگی» ،برنامه جهانی غذا و سازمان خوارو بار کشاورزی سازمان ملل متحد در نوامبر ۲۰۲۵، نشان میدهد از ۱۶ کانون ناامنی غذایی، در ۱۴ منطقه مناقشه و خشونت محرک اصلی گرسنگی است. شش کشور در بالاترین سطح هشدار قرار دارند: هائیتی، مالی، فلسطین، سودان جنوبی، سودان و یمن. از اواسط ۲۰۲۵، بخشهایی از غزه در وضعیت قحطی تأیید شده است؛ بیش از ۵۰۰ هزار نفر با شرایط قحطی و حدود یک میلیون نفر در وضعیت فوقالعاده غذایی به سر میبرند.
تازهترین گزارش جهانی بحرانهای غذایی (آوریل ۲۰۲۶) ابعاد شگفتانگیزی دارد: گرسنگی حاد در دهه گذشته دو برابر شده و در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۶۶ میلیون نفر در ۲۲ کشور از ناامنی حاد غذایی رنج میبردند. برای اولین بار دو قحطی (در غزه و سودان) ثبت شده است. بیش از ۸۰ درصد از افراد با ناامنی شدید غذایی در مناطق دچار بحران طولانی زندگی میکنند که محرک اصلی آن جنگ است.
تغییر اقلیم؛ چندبرابرکننده تهدیدات
«اینگر اندرسن»، مدیر اجرایی برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد، در نشست شورای امنیت (نوامبر ۲۰۲۵) هشدار داد: «آسیبهای زیستمحیطی ناشی از مناقشات، مردم را به سمت گرسنگی، بیماری و آوارگی سوق میدهد. مناقشات به آلودگی، زباله و تخریب اکوسیستمهای حیاتی منجر میشود که پیامدهای بلندمدتی برای امنیت غذایی، آب، اقتصاد و سلامت دارد.» وی تأکید کرد تغییر اقلیم یک «چندبرابرکننده تنشها» است و اغلب یکی از لایههای مناقشات بر سر منابع آب و زمین را تشکیل میدهد.
نقش پنهان نظامیگری در بحران اقلیمی بسیار مشهود است. ارتشهای جهان حدود ۵.۵ درصد از کل انتشار گازهای گلخانهای جهان را تولید میکنند. اگر ارتشها یک کشور بودند، چهارمین ردپای کربن بزرگ را داشتند. با این حال، آنها از تعهدات گزارشدهی تحت کنوانسیون تغییر اقلیم (UNFCCC) معاف هستند و سهم واقعی جنگ در گرمایش زمین دقیقاً مشخص نیست. کارشناسان هشدار میدهند بدون گزارشدهی اجباری، اهداف توافق پاریس قابل دستیابی نیستند.
هشدار مؤسسه مؤسسه روابط بینالملل و راهبردی فرانسه (IRIS) درباره ایران
در حالی که تجربیات غزه، اوکراین و سودان تصویری روشن از فاجعه زیستمحیطی ناشی از جنگ ارائه دادهاند، مؤسسه روابط بینالملل و راهبردی فرانسه (ایریس) در مارس ۲۰۲۶ در گزارشی مستند هشدار داد که جنگ علیه ایران، با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک، زیرساختهای عظیم انرژی و بحران شدید آبی، میتواند پیامدهای زیستمحیطی و امنیت غذایی فاجعهباری در مقیاس منطقهای و حتی جهانی ایجاد کند.
بر اساس این گزارش، حملات به تأسیسات نفتی نزدیک تهران ستونهای عظیم دود حاوی مواد سرطانزایی مانند بنزن، فرمالدئید و هیدروکربنهای آروماتیک را بر فراز منطقهای با بیش از ده میلیون نفر جمعیت ایجاد میکند. این آلایندهها در کشوری رخ میدهد که پیش از این کیفیت هوا یکی از معضلات اصلی آن بوده است؛ بنابراین جنگ یک بحران پیشموجود را به سطح بسیار خطرناکتری ارتقا میدهد.
همچنین انفجار مهمات و آوارهای شهری حاوی فلزات سنگین سمی (سرب، کادمیوم، نیکل، کروم) هستند که برای دههها در خاک باقی میمانند و وارد زنجیره غذایی میشوند. مؤسسه مؤسسه روابط بینالملل و راهبردی فرانسه (IRIS) با اشاره به بحران شدید آبی ایران تأکید میکند: «در بستر تنش شدید آبی، زیرساختهای وابسته به آب به شدت آسیبپذیر میشوند.» حمله به یک آبشیرینکن در جزیره قشم در جریان درگیریهای اخیر، نمونهای از این آسیبپذیری است.
نکته هشداردهندهتر اینکه مؤسسه ایریس اذعان میدارد: «زیرساختهای زیستمحیطی به اهداف استراتژیک تبدیل شدهاند.» تأسیسات انرژی، سیستمهای آبی، شبکههای فاضلاب و مسیرهای دریایی اکنون گرههای حیاتی جامعه را تشکیل میدهند. تخریب آنها نه تنها برای تضعیف تواناییهای نظامی، بلکه برای اعمال فشار بر زندگی مردم صورت میگیرد. هدف قرار دادن زیرساختهای زیستمحیطی، بخشی از منطق «اجبار و بازدارندگی غیرمستقیم» در مناقشات معاصر شده است.
سازمان ملل متحد همواره در گزارشات خود اذعان کرده است که مناقشات مسلحانه آسیبهای شدید و ماندگار زیستمحیطی ایجاد میکنند که پیامدهای مستقیمی برای صلح و امنیت بینالمللی دارد. اما بودجه بشردوستانه به شدت ناکافی است، از ۲۹ میلیارد دلار مورد نیاز، تا اکتبر ۲۰۲۵ تنها ۱۰.۵ میلیارد دلار تأمین شده است. این کسری، پاسخهای اضطراری را فلج کرده و دسترسی به غذا را برای آسیبپذیرترین گروهها کاهش داده است.
مجموعه شواهد و گزارشهای سازمان ملل متحد، همراه با تحلیلهای مؤسسه ایریس درباره ایران، نشان میدهد که جنگها نه تنها حیات امروز انسانها را تهدید میکنند، بلکه با تخریب بنیانهای زیستمحیطی و تشدید تغییرات اقلیمی، امنیت نسلهای آینده را نیز به مخاطره میاندازند. هشدار سازمان محیطزیست ایران، درباره بیش از ۳۰۰ رخداد پرخطر در جنگ تحمیلی سوم و همچنین هشدارهای ایریس درباره پیامدهای فاجعهبار یک جنگ احتمالی علیه ایران، نشان میدهد که هیچ کشوری در برابر عواقب زیستمحیطی جنگ مصون نیست. پیوند ناگسستنی میان حفاظت از محیطزیست، کاهش تغییرات اقلیمی و تأمین صلح و امنیت غذایی، ضرورت اتخاذ رویکردی جامع و فوری را دوچندان میکند.
سازمان محیط زیست ایران: هشدار نسبت به رخدادهای پرخطر
در این راستا، معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیطزیست هشدار داد که جنگها نه تنها به منابع انسانی و زیرساختها آسیب میزنند، بلکه تهدیدی جدی برای محیط زیست و امنیت غذایی کشورها محسوب میشوند و اثرات آن میتواند نسلها را تحت تأثیر قرار دهد. دکتر «هادی کیادلیری» درباره پیامدهای زیستمحیطی جنگها اظهار کرد: جنگ ممکن است باعث شود توجه به مسائل محیطزیستی از اولویت تصمیمگیران خارج شود، در حالی که محیط زیست و امنیت غذایی کاملاً با امنیت کشورها پیوند خوردهاند. مشکلات ایجادشده در زمان جنگ حاد و ناگهانی هستند و چه بسا دستاوردهای بلندمدت زیستمحیطی در مدت کوتاهی نابود شود. خسارت جنگ به میدانهای نبرد محدود نمیشود و میتواند نسلهای آینده را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
معاون سازمان محیطزیست با اشاره به جنگ تحمیلی سوم گفت: بر اساس مطالعات اولیه، بیش از ۳۰۰ رخداد پرخطر زیستمحیطی در منطقه ثبت شده که شامل آلودگی آب، هوا و خاک است. به عنوان مثال، تنها در دو هفته اول جنگ، ۵ میلیون تن دیاکسید کربن منتشر شد که تغییر اقلیم جهانی را شتاب میبخشد. همچنین رشد ۱۲ تا ۱۸ درصدی قیمت غذا در سطح جهانی، فشار غیرمستقیم بر منابع طبیعی را افزایش داده است. کیادلیری در پایان تأکید کرد: جنگها خشونت را افزایش میدهند، در حالی که حفظ محیطزیست نیاز به انسانهای مهربانتر دارد و صلح تنها راهی است که زمین را سالم نگه میدارد.
