جایگاه جزیره خارک در تاریخ، فرهنگ و اقتصاد ایران / داستان «میرمُهَنّا» در نجات جزیره از دست اِشغالگران
جزیره خارک در شمالغربی بوشهر و روبهروی سواحل بندر ریگ قرار دارد. طول این جزیره حدود هشت کیلومتر و عرض آن نزدیک به پنج کیلومتر برآورد شده است. مساحت تقریبی جزیره نیز حدود ۳۶ کیلومتر مربع است. بر اساس سرشماری ۱۳۹۵، حدود ۸ هزار نفر جمعیت دارد و مردم بومی به گویش خارگی سخن میگویند. برخی شکل آن را به بادبان کشتیهای بادی تشبیه کردهاند؛ زیرا ظاهری مثلثگونه دارد و دارای ارتفاعاتی با نامهای کوه تخت، کوه دیدبان، کوه گردن شتر و… است که بلندترین آنها کوه دیدبان به شمار میرود.
جزیره مرجانی خارک حدود یک میلیون سال پیش بر اثر حرکات و فشارهای درونی زمین شکل گرفته است. سپس از حدود ۱۴ هزار سال پیش با رشد و رویش تدریجی طبقات مرجانی، بهتدریج روی پهنه خلیج فارس نمایان شده است.
جزیره خارک در طول تاریخ با نامهای گوناگونی ثبت شده است: استرابون در قرن اول پیش از میلاد آن را «ایکاره»، و پلینی رومی به نام «آراکیا» ذکر کرده است. در قرنهای بعد، ابواسحاق، مؤلف حدود العالم، ابنحوقل، ابوریحان بیرونی و حمدالله مستوفی همگی این جزیره را به صورت «خارک» معرفی کردهاند. همچنین یاقوت حموی در قرن هفتم هجری آن را «خارَک» نامیده است. به احتمال زیاد نام «خارک» از واژه «خاره» (به معنای سنگ سخت) مشتق شده و در طول زمان تغییر یافته است. با این حال، ممکن است ریشه این نام به زبان ایلامی برگردد، مشابه نامهای دیگر مناطق و جزایر جنوبی ایران.
نویسنده مرآت الممالک نیز جزیره خارک را به عنوان «جزیره محترمه» معرفی کرده و در سفر دریایی خود از شطالعرب به هرمز، به آن اشاره کرده است.
«از شطالعرب از راه مهرزی به عبادان رسیدیم. سپس به دریای هرمز بادبان گشودیم. از کناره به جزیره محترمه رسیدیم.»
تاریخ سیاسی و تجاری جزیره خارک
جزیره خارک از دیرباز نقشی کلیدی در تاریخ سیاسی و تجاری منطقه ایفا کرده است:
دوره ایلامی (حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد): برخی مورخان معتقدند خارک یکی از پایگاههای دوردست امپراتوری ایلام در خوزستان بوده است. فاصله کوتاه آن تا بندر بوشهر و امتداد قلمرو ایلام تا کرانههای پارس، این احتمال را تقویت میکند. کشف خشتنوشتههایی با نام پادشاهان ایلام در بوشهر نیز این نظریه را پشتیبانی میکند.
دوره هخامنشی: خارک بخشی از قلمرو هخامنشیان بوده و به عنوان یکی از مراکز مهم فعالیتهای تجاری و دریایی بین شرق و غرب، نقشی چشمگیر در مسیر بازرگانی دریایی آن دوران ایفا میکرده است. مأموریت «سیکلاس کاریاندی» برای بررسی مسیر هند به مصر و وجود مقابر صخرهای به شیوه هخامنشی در خارک، اهمیت این جزیره را در این دوره نشان میدهد.
دوره پالمیریان (قرنها پیش از میلاد تا آغاز دوره میلادی): خارک پایگاه تجاری پالمیریان در خلیج فارس بوده است. کاروانهای پالمیری از طریق بابل و سلوکیه به خاراکس و شوش میرسیدند و کالاهایی مانند فلفل، دارچین، پنبه و ابریشم را از طریق خارک و با استفاده از کشتیهای اقیانوسپیما و کشتیهای کرایهای پالمیری، به بنادر مدیترانهای مانند صور، صیدا و بیروت منتقل میکردند. بدین ترتیب، خارک جنوبیترین نقطه تجارت پالمیریان محسوب میشد.
دوره اسکندر مقدونی: جزیره خارک در این دوره موقعیت مهم دریایی داشته و سرداران اسکندر مدتی در آن اقامت گزیدهاند. «نئارکوس»، دریاسالار اسکندر، در بازگشت از هند، یکی از همراهان خود به نام «آندرستن» را مأمور کشف خلیج کرد. «استرابون» اشاره میکند که آندرستن به جزیرهای به نام «ایکاره» (که احتمالاً همان خارک است) رسیده و معبدی در آنجا یافته است.
دوره سلوکی (۱۷۶ تا ۱۶۴ پیش از میلاد): هیئت اکتشافی اعزام شده توسط «آنتوخوس اپیفانس»، شاه سلوکی، به خلیج فارس، به جزیره خارک رسیدند. استرابون این جزیره را به نام «ایکار» ثبت کرده است.
جزیره خارک در دوران ساسانیان: گذرگاه وقایع مهم تاریخی ایران
ساسانیان برای حفظ راههای تجاری خلیج فارس، استحکاماتی در جزایر خارک و کیش بنا نهاده بودند. بهویژه در زمان اردشیر بابکان، در مقابل جزیره خارک، بندری به همین منظور ساختند که «راماردشیر» نام داشت یا «ریشهر» خوانده میشد که بقایای آن هنوز در جنوب بوشهر باقی است.
تحولات سیاسی و فرهنگی جزیره خارک در دوره خسرو انوشیروان از دیگر پادشاهان امپراتوری ساسانی، چشمگیرتر است. در زمان این پادشاه، هیئتی فرهنگی به سرپرستی «بزرگمهر حکیم» از سوی حکومت ساسانی رهسپار هند شد. همانطور که میدانیم، کتاب کلیله و دمنه و احتمالاً سندبادنامه و بازی شطرنج از دستاوردهای این سفر فرهنگی هستند. این هیئت، چه از تیسفون و چه از جندیشاپور، ناچار در یکی از بنادر رأس خلیج وارد پهنه دریا شده است و در طول مسیر خود برای تهیه آب آشامیدنی نیز توقف کوتاهی در جزیره خارک داشته است.
جزیره خارک در دوران «میرمُهَنّا»: نبردی برای استقلال
در قرن هفدهم میلادی، کمپانی هند شرقی هلند نفوذ خود را در خلیج فارس گسترش داده و به دنبال پایگاهی استراتژیک برای کنترل مسیرهای تجاری دریایی بود. جزیره خارک، با موقعیت ممتاز خود، هدف توجه هلندیها قرار گرفت. آنها توانستند با ایجاد یک پایگاه نظامی و تجاری در جزیره، عملاً آن را تحت کنترل خود درآورند و از آن برای پیشبرد منافع خود در منطقه استفاده کنند.
در اواسط قرن هجدهم میلادی، زمانی که ناآرامیها در منطقه به اوج خود رسیده بود و حکومت مرکزی در ایران (شاهرخ تیموری در شرق و کریم خان زند در مرکز) ضعف نشان میداد، میرمهنا، یکی از رهبران قدرتمند بختیاری، با درک موقعیت استراتژیک خارک و اهمیت آن برای ایران، تصمیم به اقدام گرفت. او که از قدرت نظامی و نفوذ خوبی در میان قبایل جنوب برخوردار بود، با جمعآوری لشکری از مردان شجاع بختیاری و متحدان محلی، در سال ۱۱۶۰ (ق) به سوی جزیره خارک حرکت کرد. میرمهنا با استفاده از تاکتیکهای جنگی مبتکرانه و بهرهگیری از روحیه بالای سربازانش، توانست بر نیروهای هلندی غلبه کند.
دوران شکوفایی خارک زیر پرچم میرمهنا
پس از آزادسازی جزیره خارک، میرمهنا بلافاصله پروژههای بازسازی و تقویت جزیره را آغاز کرد. او با درایت و دوراندیشی، اقدامات کلیدی زیر را برای تثبیت حاکمیت ایران و توسعه اقتصادی خارک به اجرا درآورد:
۱. تقویت استحکامات نظامی: اولویت اصلی میرمهنا، تقویت پدافند جزیره بود. او با ساخت یک قلعه مستحکم و نوسازی برج و باروها، خارک را به دژی نفوذناپذیر تبدیل کرد و قابلیت دفاعی آن را در برابر تهدیدات خارجی افزایش داد.
۲. توسعه اقتصادی و تجاری: میرمهنا با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی ویژه خارک، آن را به یک مرکز فعال تجاری تبدیل کرد. با تشویق بازرگانان و تأمین امنیت کشتیهای تجاری، حجم مبادلات کالا در جزیره به طور چشمگیری افزایش یافت و خارک به یکی از بنادر مهم تجاری در خلیج فارس تبدیل شد.
۳. درآمدزایی و رونق اقتصادی: از طریق برقراری عوارض و مالیاتهای عادلانه از کشتیها و کالاهای عبوری، میرمهنا منابع درآمدی قابل توجهی برای جزیره فراهم آورد. این درآمدها صرف بازسازی، توسعه زیرساختها و تقویت بنیه نظامی خارک شد و به رونق اقتصادی آن کمک شایانی کرد.
۴. مرکزیت سیاسی و نظامی: در دوران حکومت میرمهنا، خارک علاوه بر یک مرکز تجاری، به یک پایگاه سیاسی و نظامی مهم در خلیج فارس تبدیل شد. او با ایجاد یک حکومت محلی مقتدر، امنیت و نظم را در جزیره و مناطق اطراف برقرار و اقتدار ایران را در این منطقه استراتژیک تثبیت نمود.
اقتصاد خارک: مروارید خارکی
شرایط طبیعی و اقلیمی خلیج فارس و جزایر آن، بهویژه جزیره خارک، بسترهای مناسبی را برای زیست صدف مرواریدساز فراهم آورده است. مرواریدهای این منطقه در زمره بهترین انواع مرواریدهای جهان قرار دارند؛ به طوری که بسیاری از صاحبنظران جهانی، این مرواریدها را حتی برتر از مرواریدهای بهدستآمده از جزایر اندونزی، سیلان و خلیج مکزیک میدانند.
جزیره خارک به خاطر صید مرواریدهای بینظیرش شهرت جهانی داشته است. مرواریدهایی که از اطراف این جزیره صید میشوند، نه تنها از بهترین انواع مرواریدهای خلیج فارس، بلکه از مرغوبترین مرواریدهای جهان به شمار میروند و حتی در مقایسه با مرواریدهای اندونزی، سیلان و خلیج مکزیک، برتری دارند.
یکی از کمیابترین و گرانبهاترین این مرواریدها، “دُرّ یتیم” یا همان مروارید سیاه است که در اطراف جزیره خارک یافت میشود. مرواریدهای خارک با رنگهای متنوع، درخشندگی ویژه و دوام مثالزدنی خود، در تاریخ مروارید جهان جایگاهی ممتاز دارند. در گذشته، نوع بسیار گرانقیمت و پرارزشی از مروارید که به “مروارید خارکی” معروف بود، در این جزیره صید میشد.
اهمیت مروارید جزیره خارک
جزیره خارک از گذشتههای دور به دلیل استخراج مرواریدهای باکیفیت و ارزشمند، شهرت فراوانی داشته است:
مسعودی در کتاب «مروج الذهب»، خارک را محل اصلی غواصی و استخراج مروارید معرفی کرده است. اصطخری در «مسالک و ممالک»، مروارید خارک را مرغوبترین مروارید خلیج فارس دانسته و آن را به دلیل کیفیت و ارزش فوقالعادهاش (مشهور به “دُرّ یتیم”)، دارای شهرت جهانی معرفی کرده است. مقدسی نیز در «احسن التقاسیم»، جزیره خارک را مرکز استخراج مرواریدهای گرانبها از طریق غواصی قلمداد کرده است. «تاورنیه»، همدوره با شاه عباس صفوی، معتقد بود که مرواریدهای یافت شده در حوالی خارک از مرواریدهای بحرین نیز بهتر هستند. او کیفیت مرواریدهای خارک را از نظر سفیدی و صلابت، بهترین نوع مرواریدها دانسته و بر مرغوبیت بینظیر آنها تأکید کرده است.
کشاورزی و محصولات جزیره خارک در گذشته
جزیره خارک، علاوه بر مروارید و اهمیت تاریخی، از گذشتههای دور محل حاصلخیزی برای کشاورزی نیز بوده است. گزارشهای مورخان و جغرافیدانان مختلف، نشاندهنده تنوع محصولات و اهمیت زراعی این جزیره است:
بسیاری از سیاحان و مورخان به وجود نخلستانهای پربار و باغهای انگور نخل، میوه، غلات، خرما، جو عدس، پیاز، لیمو، انجیر، ترنج و موز در خارک اشاره کردهاند. “ابونصر فراهی” از زراعت، نخلستانها و باغهای انگور آن یاد کرده است.
نقش جزیره خارک در صنعت نفت ایران
جزیره خارک از همان ابتدای شکلگیری صنعت نفت ایران، نقش مهمی ایفا کرده است. سنگهای استخراج شده از معادن خارک، نه تنها برای ساخت پالایشگاه آبادان، بلکه برای پروژههای مرتبط با صنعت نفت در گناوه نیز مورد استفاده قرار گرفتند. در سال ۱۳۱۷ ه. ش، با گسترش برنامههای ساخت و ساز شرکت سهامی نفت ایران در آبادان و احمدآباد، نیاز به سنگهای خارک افزایش یافت. علاوه بر این، خطرات و حوادث ناشی از صنعت نفت و همچنین نیاز به وسایل ارتباطی سریع برای انتقال مصدومان، شرکت نفت را بر آن داشت تا درخواست ساخت فرودگاه و یک مرکز کوچک بیسیم در جزیره خارک را مطرح کند. هرچند این درخواست در ابتدا مورد موافقت قرار نگرفت.
با انعقاد قرارداد کنسرسیوم نفت در سال ۱۳۳۳ ه. ش، اقدامات چشمگیری برای توسعه میادین نفتی صورت گرفت. این امر منجر به افزایش اکتشافات در حوزههای نفتی و در نتیجه، افزایش تولید نفت شد. با رشد تولیدات نفتی، بنادر آبادان، ماهشهر و سپس خارک به مراکز اصلی صادرات نفت تبدیل شدند. در سال ۱۳۳۶ ه. ش، کنسرسیوم تصمیم گرفت جزیره خارک را به مرکز اصلی بارگیری و صدور نفت خام تبدیل کند.
امتیازات جزیره خارک برای تبدیل به مرکز صادرات نفت:
جزیره خارک دارای مزایای متعددی بود که آن را به گزینهای ایدهآل برای این منظور تبدیل کرد:
نزدیکی به منابع نفتی: موقعیت جغرافیایی خارک به منابع نفتی نزدیک بود.
عمق کافی سواحل: سواحل جزیره عمق کافی برای پهلو گرفتن کشتیهای بزرگ نفتی داشت.
دسترسی آسان به بازار فروش: نزدیکی و دسترسی آسان به بازارهای فروش نفت.
زمین مناسب و مستحکم: داشتن زمین مناسب و محکم در لنگرگاه.
حفاظت از طوفان: لنگرگاه جزیره از طوفانهای دریایی در امان بود.
علاوه بر این، خارک نسبت به بندر ماهشهر، موقعیت بهتری برای صدور نفت خام گچساران داشت، زیرا بندر آن عمیقتر بود و ساحل جنوب شرقی آن از طوفانهای دریایی محفوظ بود.
اجرای پروژههای توسعه و تبدیل خارک به بزرگترین مرکز صادرات نفت:
اولین مرحله توسعه با انتقال نفت خام گچساران به مرکز بارگیری خارک و احداث خط لوله گچساران – خارک آغاز شد. این خط لوله ۱۶۰ کیلومتری که در تاریخ ۲۷/۸/۱۳۳۷ آغاز شد، در اواخر سال ۱۳۳۸ ه. ش به پایان رسید و گچساران را از طریق گناوه به خارک متصل کرد. در همین راستا، مخازن، اسکله، بندرگاه و سایر تأسیسات لازم در جزیره ساخته شد.
با کشف میادین نفتی جدید در بی بی حکیمه، پازنان و بینک، رگ سفید و افزایش تولید نفت خام از این مناطق، نیاز به ساخت مخازن جدید و توسعه اسکلهها در جزیره خارک احساس شد.
پروژه چم، مهمترین پروژه عمرانی برای توسعه خارک بود. این پروژه شامل ساخت بزرگترین خط لوله نفت خام جهان از آغاجاری به خلیج فارس، احداث دو خط لوله زیردریایی به جزیره خارک، ساخت مخازن جدید و توسعه و تغییر شکل اسکلههای صادراتی بود. در جریان این پروژه، دومین خط لوله گچساران به خارک نیز ساخته و تکمیل شد.
تبدیل خارک به قطب صادرات نفت:
با اجرای ۵ مرحله تأسیسات جدید از سال ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۳ ه. ش جزیره خارک به بزرگترین مرکز بارگیری و بندر صادراتی نفت خام ایران تبدیل شد.
شکلگیری صنعت پتروشیمی در خارک:
در مرداد ماه ۱۳۴۲ ه. ش، شرکت ملی صنایع پتروشیمی با هدف ایجاد صنعت پتروشیمی در ایران و بهرهبرداری از ذخایر گاز طبیعی مناطق نفتی تأسیس شد. قانون توسعه این صنعت در سال ۱۳۴۴ ه. ش به تصویب رسید. به دنبال این قانون، قراردادی مشارکتی بین شرکت صنایع پتروشیمی ایران و شرکت آموکو (با سهم ۵۰-۵۰) برای ساخت مجتمع پتروشیمی خارک منعقد شد. هدف از این مجتمع، تولید گوگرد و گاز مایع بود. مجتمع خارک در آن زمان یکی از مدرنترین مراکز صنعت پتروشیمی محسوب میشد و محصولات گوگردی آن به هند، آفریقای جنوبی و استرالیا، و گاز مایع آن به ژاپن صادر میگردید. این مجتمع دارای تأسیسات آب و برق، بندرگاه مخصوص و امکانات اقامتی برای کارکنان بود و حدود ۱۱۰ نفر در آن مشغول به کار بودند.
در نتیجه قرارداد مشارکت بین شرکت ملی نفت ایران و شرکت پان امریکن در سال ۱۳۳۷ ه. ش، برخی از حوزههای نفتی خارج از نفوذ کنسرسیوم به این شرکت واگذار شد. با انجام عملیات اکتشافی و لرزهنگاری دریایی، وجود چندین ساختمان زیرزمینی نفت در خارک تأیید شد. عملیات لرزهنگاری دریایی توسط شرکت نفت ایران و پان امریکن در جزیره خارک با هدف کشف این میادین نفتی انجام شد.
عملیات اکتشاف نفت در خارک از سال ۱۳۴۰ ه. ش آغاز شد و حفاری در سال ۱۳۴۱ ه. ش شروع شد.
توسعه اجتماعی و زیرساختهای رفاهی در خارک
همزمان با توسعه تأسیسات صنعتی در جزیره خارک، اقدامات گستردهای برای بهبود وضعیت اجتماعی، فرهنگی و رفاهی ساکنان صورت گرفت. برای تأمین نیازهای کارکنان صنعت نفت و جمعیت ساکن در جزیره، امکانات جدیدی از قبیل راههای ارتباطی، دستگاههای آبشیرینکن، برقرسانی، واحدهای مسکونی، فرودگاه، باشگاههای فرهنگی و ورزشی، مدارس و درمانگاهها احداث شد. به منظور افزایش ضریب ایمنی منطقه، پایگاه نیروی دریایی و ژاندارمری نیز در جزیره تأسیس گردید.
ورود صنعت نفت و توسعه آن در منطقه، منجر به ایجاد ادارات دولتی جدیدی در خارک شد. پیش از ورود صنعت نفت، امورات مردم توسط کدخدا رسیدگی میشد، اما با افزایش جمعیت و پیچیدهتر شدن نیازها، نیاز به ساختار اداری جامعتر احساس شد. به همین دلیل، بخشداری برای رسیدگی به امور اداری و همچنین دادگاه خارک برای تسهیل و تسریع در رسیدگی به دعاوی مردم تأسیس گردید.
در تاریخ ۲۳ دی ۱۳۴۰، شعبه بانک صادرات و معادن در خارک راهاندازی شد. در سال ۱۳۴۸ ه. ش، شهرداری خارک تأسیس گردید. علاوه بر این، ادارات پست و تلگراف، بنادر و کشتیرانی، گمرک و انحصارات، نیروی دریایی و ژاندارمری نیز از جمله نهادهای دولتی بودند که در خارک مستقر شدند.
یکی از مهمترین اقدامات عمرانی و زیربنایی صنعت نفت در جزیره خارک، تأمین آب و برق برای کارکنان و نیازهای تأسیسات بوده است. پیش از ورود صنعت نفت، آب ساکنان از طریق چاهها تأمین میشد، اما با افزایش فعالیتهای نفتی و رشد جمعیت، این منابع دیگر پاسخگوی نیازها نبودند.
صنعت نفت در طی چندین مرحله اقدام به ساخت آبشیرینکن و لولهکشی آب نمود. در ابتدا، آب مورد نیاز از آبادان با تانکر حمل میشد، اما به دلیل مشکلات لجستیکی، دو کارخانه آبشیرینکن هر کدام با ظرفیت ۱۵۰,۰۰۰ گالن در روز احداث شد. علاوه بر این، دو دستگاه تقطیر با ظرفیت روزانه ۶۸۲ متر مکعب در کنار کارخانه برق نصب گردید تا آب دریا را تقطیر کرده و پس از تصفیه، از طریق منابع آب به ناحیه مسکونی کارکنان منتقل شود. در سالهای ۱۳۴۴-۱۳۴۵ شمسی، با افزایش مصرف آب، سومین کارخانه آبشیرینکن نصب شد.
دو نیروگاه برق در خارک فعال بودند: یکی متعلق به شرکت نفت با قدرت تولید ۳۰۰۰ کیلووات و دیگری نیروگاه چهار موتوره دریایی با قدرت ۷۶۰ کیلووات، که برق منطقه را تأمین میکردند. شرکت ملی نفت ایران، پان امریکن و شرکت پتروشیمی نیز هر کدام دستگاه مولد برق و تصفیه آب جداگانهای داشتند و کمبود برق خود را از آبادان تأمین میکردند.
اهمیت استراتژیک جزیره خارک در دوران دفاع مقدس
جزیره خارک، به دلیل نقشی حیاتی که در صادرات نفت ایران ایفا میکرد، در دوران جنگ تحمیلی به یکی از اهداف کلیدی نیروهای عراقی تبدیل شد. این جزیره که “نگین خلیج فارس” و “قلب تپنده اقتصاد ایران” نامیده میشد، بارها مورد حملات هوایی و موشکی قرار گرفت. با این حال، به واسطه تلاشهای شبانهروزی کارکنان صنعت نفت، ارتش و سپاه پاسداران، تأسیسات نفتی این جزیره تا حد امکان حفظ شد و عملیات صادرات نفت، علیرغم خسارات، با اتکا به تدابیر ابتکاری و ایثار مدافعان ادامه یافت. این پایداری، نقشی اساسی در تأمین ارز مورد نیاز کشور برای ادامه جنگ و جلوگیری از فروپاشی اقتصادی ایفا کرد.
پس از پایان جنگ، خارک به اولویت اصلی بازسازی و توسعه در صنعت نفت ایران تبدیل شد. با سرمایهگذاریهای گسترده، زیرساختهای نفتی این جزیره مدرنسازی و توسعه یافت تا پاسخگوی نیازهای فزاینده صادرات نفت باشد. این توسعه شامل موارد زیر است:
توسعه پایانهها و اسکلهها: تجهیز اسکلهها برای پهلوگیری ابرنفتکشها و گسترش تأسیسات ذخیرهسازی، توانایی خارک را در صادرات حجم عظیمی از نفت خام به بازارهای جهانی افزایش داد.
استفاده از فناوریهای نوین: بهکارگیری شناورهای FPSO با سیستمهای پیشرفته پردازش، ذخیرهسازی و بارگیری، کارایی و ایمنی عملیات صادرات نفت را بهبود بخشیده است.
ظرفیت بالای ذخیرهسازی و صادرات: پایانههای نفتی خارک با قابلیت ذخیرهسازی و صادرات میلیونها بشکه نفت خام در روز، این جزیره را به یکی از مهمترین مراکز لجستیکی نفت در جهان تبدیل کرده است.
دسترسی به میادین مشترک: موقعیت جغرافیایی خارک، دسترسی آسان به میادین مشترک نفت و گاز در خلیج فارس مانند ابوذر و سلمان را فراهم میآورد و اهمیت استراتژیک آن را دوچندان میکند.
علاوه بر این، تلاشهایی برای بهبود زیرساختهای شهری و رفاهی ساکنان جزیره، ارتقاء فناوریهای نوین نفتی و حفاظت از محیط زیست دریایی خلیج فارس نیز در دستور کار قرار دارد.
منابع
سعیدی نیا، حبیبالله؛ لعب تفرد، احمد. (۱۳۹۵). صنعت نفت و توسعۀ اقتصادی، اجتماعی مناطق شمالی خلیج فارس؛ مطالعه موردی خارک (۱۳۳۵ - ۱۳۵۵ ش/ ۱۹۵۶ - ۱۹۷۶). فصلنامۀ گنجینۀ اسناد، ۲۶ (۳)، ۹۸-۱۱۵.
رضوان تبار، امیر. (۱۳۹۲). نگاهی به تحولات سیاسی و اقتصادی جزیرة خارک از دوران باستان تا عصر صفویه. فصلنامة تخصصی مطالعات خلیج فارس، ۴ (۲).
یادداشت از مهشید رضائی
پژوهشگر تاریخ و جامعه
