سرمایه پنهان جامعه؛ نقش تشکلهای اجتماعی در مشارکت و انسجام ملی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، پنجمین جلسه از دوره تخصصی «در مسیر تعالی» با موضوع «سرمایه پنهان جامعه؛ نقش تشکلهای اجتماعی در مشارکت و انسجام ملی» و با سخنرانی بهمن مشکینی؛ پیشکسوت و صاحبنظر حوزه مشارکتهای اجتماعی و عضو شورای سیاستگذاری و کارگروه علمی و ارزیابی جشنواره ملی نشان نیکوکاری، چهارشنبه ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ از ساعت ۱۴ الی ۱۷ برگزار شد. میزبان این سلسله نشستها، شبکه ارتباطی سازمانهای غیردولتی زنان بود.
مشکینی در ابتدای سخنان خود توضیحاتی درباره جشنواره ارائه داد و گفت: اینکه چه کسی نشان را دریافت میکند اهمیت چندانی ندارد؛ مهم آن است که فرهنگسازی در حوزه نیکوکاری شکل بگیرد. ما باید این حرکت را بهصورت تشکیلاتی و سازمانیافته دنبال کنیم و در مسیری پیش برویم که اعطای نشان بتواند دامنه گستردهتری را دربرگیرد.
وی افزود: هدف ما صرفاً اعطای نشان نیست، بلکه گسترش فرهنگ نیکوکاری و ارتقای آن است. همین کارگاههایی که برگزار میشود نیز در همین راستاست تا بتوانیم با آموزش و انتقال شاخصهای موردنظر، این فرهنگ را آرامآرام ارتقاء دهیم.
مشکینی با اشاره به تجربه سال گذشته گفت: در ابتدای کار، پرسشها و چالشهایی وجود داشت، اما در مجموع رضایت مخاطبان جلب شد. مهمترین بخش کار در سال گذشته، طراحی فرآیندی برای ارزیابی شرکتکنندگان بود. باید بهگونهای عمل میشد که اگر افراد مختلف جایگزین شورای داوری یا هیئت علمی میشدند، تقریباً به نتیجهای مشابه میرسیدند. به همین منظور، ساعتها کار مطالعاتی و تطبیقی توسط گروهی بیش از ده نفر انجام شد تا شاخصها طراحی گردد.
به گفته او، سال گذشته یازده گروه شاخص و حدود هفتاد زیرشاخص تدوین شد و بر اساس آنها، مراحل ثبتنام، مصاحبه، بازدیدهای میدانی و نمرهدهی علمی هیئت داوران انجام گرفت. در نهایت، برخی از شرکتکنندگان شایسته تقدیر شناخته شدند و تعدادی نیز موفق به دریافت نشان شدند. مشکینی تأکید کرد: این نشان صرفاً یک سمبل است؛ همانطور که تفاوت بین مدال طلا و نقره تنها یک امتیاز است، بسیاری از افراد شایسته دریافت نشان هستند. اما شاخصها باید بهگونهای عمل کنند که الگوهای برتر شناسایی شوند تا دیگران بتوانند مسیر آنان را ادامه دهند.
او ادامه داد: پس از جشنواره سال گذشته دو دیدگاه مطرح بود؛ اینکه جشنواره دوسالانه برگزار شود یا هر سال تکرار شود تا فرهنگ نیکوکاری بیشتر جا بیفتد. در نهایت تصویب شد که جشنواره بهصورت سالانه برگزار شود. از این رو، کار دوباره آغاز شد و تلاش شد مسیر تکاملی طی شود؛ هرچند هیچ کاری خالی از نقص نیست.
مشکینی در ادامه سخنان خود گفت: اولین واژهای که باید درباره آن صحبت کرد، «مشارکت» است. پس از آن باید به واژه «اجتماعی» پرداخت؛ چراکه مفاهیمی مانند سرمایه اجتماعی و آسیبهای اجتماعی نیز از دل همین واژه برمیآید و لازم است در مورد آنها به معنای واحدی برسیم.
موضوع اصلی این جلسه «مشارکت» بود. مشکینی در این خصوص توضیح داد: ما در این مجموعه، موضوع مشارکت را بهعنوان محور قرار دادهایم. واژهای است که همه ما بهسادگی از آن سخن میگوییم، اما وقتی به بسط و تفصیل آن میرسیم، میبینیم که چندان ساده نیست.
او ادامه داد: ما میگوییم مشارکت در رسانه، مشارکت در عرصه سیاسی یا مشارکت عمومی مردم در تشکلها. اما واقعیت این مشارکت چیست؟ چگونه تحقق پیدا میکند؟ آیا صرف اینکه پنج نفر دور هم جمع شوند، مشارکت محسوب میشود؟
مشکینی افزود: برای روشن شدن این موضوع نیازمند بحث و بررسی عمیق هستیم. امروز شاید فرصت کافی نداشته باشیم، اما امیدوارم در آینده بتوانیم بهطور مفصل به آن بپردازیم؛ چراکه این موضوع دستکم به یک دوره آموزشی شانزدهساعته نیاز دارد. با این حال، بهطور خلاصه باید گفت مشارکت کنشی داوطلبانه و خودخواسته است که میتواند بهصورت فردی یا جمعی صورت گیرد. برای مثال، اگر در خانوادهای خرید نان به فرزندی سپرده شود، این وظیفه و مأموریت است نه مشارکت.
وی اضافه کرد: مشارکت میتواند سازمانیافته یا غیرسازمانیافته باشد و علاوه بر آن ممکن است رسمی یا غیررسمی شکل بگیرد. مشارکت رسمی در چارچوب قوانین معنا پیدا میکند. برای توسعه یک کشور، مشارکت جمعیِ رسمی و سازمانیافته مؤثر خواهد بود و به همین دلیل شکلگیری تشکلهای اجتماعی ضرورتی اجتنابناپذیر است. از نظر بوکلند (Bookland)، توسعه جز با آگاهی جمعی جامعه و مشارکت آنها امکانپذیر نیست.
مشکینی سپس به مفهوم «اجتماعی» پرداخت و گفت: حوزه اجتماعی به روابط و مناسبات درون جامعه میپردازد؛ مناسباتی که منجر به افزایش انسجام و همبستگی، احترام و منزلت، روابط گرم و تعلقات اجتماعی، اعتماد و رضایت، مسئولیتپذیری، رعایت حقوق شهروندی و استحکام جامعه در همه سطوح-از خانواده و محله گرفته تا روستا و شهر-میشود. در این حوزه نهادها و کارکردهای اجتماعی نیز سامان مییابند.
او دربارۀ سرمایه اجتماعی نیز توضیح داد: سرمایه اجتماعی دلالت بر مجموعه هنجارها و روابط مبتنی بر اعتماد، تعاون و همکاری متقابل دارد؛ روابطی که در قالب شبکهها، اجتماعات، انجمنها و مؤسساتی شکل میگیرند و بر پایه ارزشهای مشترک بنا میشوند. سرمایه اجتماعی موجب گرمی اجتماع انسانی و تسهیل کنش متقابل اجتماعی است. ایده محوری سرمایه اجتماعی اهمیت روابط، هم در سطح میان افراد جامعه و هم میان افراد و نهادهاست. یکی از مهمترین عواملی که سرمایه اجتماعی را کاهش میدهد، دروغگویی است. گاهی در شرایط خاص-مانند جنگ ۱۲روزه-سرمایه اجتماعی افزایش مییابد، اما این افزایش میتواند مقطعی باشد و دستگاههای حاکمیتی باید مراقب باشند تا آن را حفظ کنند.
مشکینی در پایان این بخش از صحبتهای خود گفت: خیریهها در حوزه آسیبهای اجتماعی فعالیت میکنند و این شکل از فعالیتها فعالیتها بهطور مستقیم با مقوله «مطالبهگری» گره خورده است.
او همچنین توضیح داد که استفاده از واژه «تشکل اجتماعی» را به جای «سازمان مردمنهاد» مناسبتر میداند و گفت: اگر اجازه بدهید همینجا توضیح بدهم چرا من از عبارت «سازمان مردمنهاد» استفاده نمیکنم. عبارت «Non-Governmental Organization» زمانی که وارد ایران شد، بهطور تحتاللفظی ترجمه شد و به «سازمان غیردولتی» تغییر پیدا کرد؛ درست شبیه ترجمههای قدیمی قرآن که بعدها به ترجمههای روانتر و امروزیتر تغییر یافت.
وی افزود: در زبان انگلیسی واژه «Organization» الزاماً معنای اداری ندارد، بلکه به معنای یک نهاد یا تشکل منسجم است. اما در زبان فارسی، «سازمان» معنایی متفاوت پیدا کرده و بیشتر یادآور نهادهای دولتی و اداری مانند سازمان جنگلها، سازمان محیط زیست یا سازمان بهزیستی است؛ بنابراین دیگر «سازمان» در ذهن ما معادل یک حرکت جمعی داوطلبانه نیست. در زبان فارسی برای فعالیتهای جمعی بیشتر از واژه «تشکل» استفاده میکنیم؛ مانند تشکلهای دانشجویی، کارگری، صنفی یا سیاسی.
مشکینی ادامه داد: از این منظر، همه نهادهایی که غیردولتی هستند را میتوان مردمنهاد دانست. اما پرسش این است که آیا حزب سیاسی مردمنهاد است؟ آیا تعاونی مردمنهاد است؟ یا فعالیتهای صنفی چطور؟ اگر بخواهیم با واژه «سازمان مردمنهاد» یا «تشکل مردمنهاد» کار را تعریف کنیم، مرز روشنی ایجاد نمیشود. باید تعریفی داشته باشیم که برخی مصادیق را در بر بگیرد و برخی دیگر را کنار بگذارد.
او افزود: برای مثال، هیئتهای مذهبی را نمیتوان در زمره سازمانهای مردمنهاد قرار داد، چون کارکرد آنها مذهبی است، نه اجتماعی. اما اگر نهادی فعالیت اجتماعی انجام دهد، میتوان آن را «تشکل اجتماعی» دانست. همانطور که اگر فعالیت سیاسی انجام دهد، در این تعریف نمیگنجد؛ بنابراین اصطلاح دقیقتر «تشکل اجتماعی» است.
مشکینی تأکید کرد: در واقع معادل درست برای «Non-Governmental Organization» همان «تشکل اجتماعی غیردولتی» است، نه «سازمان مردمنهاد». این موضوع حتی در سطح بینالمللی نیز محل بحث بوده است. برای نمونه، در سال ۱۹۴۵ در شورای اقتصادی سازمان ملل این بحث مطرح شد که باید واژه «Social» نیز به این عنوان افزوده شود تا مفهوم دقیقتر باشد. از اینرو ما باید در داخل کشور هم بر واژه «تشکل اجتماعی» تأکید کنیم، چراکه این عنوان خصوصیت مهمتری را بازتاب میدهد و دقیقتر است.