زباله‌ها در کمین تاریخ؛ زنگ خطر برای میراث جهانی شوش
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، حفاظت از آثار تاریخی، تنها به مرمت بنا‌های فرسوده و نگهداری از اشیای ارزشمند محدود نمی‌شود. بخش مهمی از این مسئولیت به نحوه رفتار انسان‌ها با محیط پیرامون آثار تاریخی بازمی‌گردد؛ رفتار‌هایی که گاهی به دلیل تکرار، عادی شده‌اند و پیامد‌های مخرب آنها کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.
ریختن زباله در گذر‌های تاریخی، رهاکردن نخاله‌های ساختمانی در زمین‌های خالی و تبدیل ساختمان‌های متروکه به محل انباشت پسماند، از جمله اقداماتی هستند که علاوه بر آلودگی محیط، می‌توانند به فرسودگی بنا‌ها و تخریب منظر تاریخی شهر‌ها منجر شوند. در چنین شرایطی، انتشار خبری تازه درباره مشکلات مدیریت پسماند در شوش، یکی از کهن‌ترین شهر‌های جهان، تأسف‌برانگیز است؛ شهری که با وجود برخورداری از میراثی چند هزار ساله، همچنان با ضرورت ساماندهی محل دفن پسماند مواجه است.
شوش؛ شهری جهانی با دغدغه مدیریت پسماند
فرهاد قلی‌نژاد، معاون محیط زیست انسانی اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان، در گفت‌و‌گو با ایسنا بر ضرورت اقدام فوری برای ساماندهی محل دفن پسماند شوش تأکید کرده است. او با اشاره به موقعیت این شهرستان در جلگه حاصلخیز شمال خوزستان، مدیریت صحیح پسماند را برای حفاظت از منابع آب، خاک و هوا و همچنین حفظ سلامت محصولات کشاورزی ضروری دانسته و خواستار توجه بیشتر به مدیریت پسماند در محدوده محوطه‌های باستانی شده است. این هشدار در حالی مطرح می‌شود که محوطه باستانی شوش در سال ۲۰۱۵ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و یکی از مهم‌ترین شواهد شکل‌گیری و تحول تمدن شهری در منطقه به شمار می‌رود. اگرچه در خبر منتشرشده، جزئیاتی درباره میزان پسماند، موقعیت دقیق محل دفن یا آسیب مستقیم به آثار تاریخی ارائه نشده است، اما تأکید بر اقدام فوری، ضرورت بررسی وضعیت موجود و پیشگیری از پیامد‌های احتمالی آن را نشان می‌دهد.
رفتار‌هایی که به تدریج تاریخ را تخریب می‌کنند
آسیب به میراث فرهنگی همیشه با تخریب مستقیم یک بنا یا حفاری غیرمجاز اتفاق نمی‌افتد. گاهی مجموعه‌ای از رفتار‌های نادرست روزمره، زمینه فرسایش تدریجی آثار تاریخی را فراهم می‌کند. انباشت زباله‌های خانگی در کنار بنا‌های قدیمی، به‌ویژه در صورت افزایش رطوبت و تماس با مصالح آسیب‌پذیر، می‌تواند شرایط تخریب آنها را تشدید کند. تخلیه نخاله‌های ساختمانی نیز علاوه بر مخدوش‌کردن منظر تاریخی، ممکن است به لایه‌های باستان‌شناختی آسیب برساند.
این مسئله تنها به حفاظت فیزیکی آثار محدود نیست. آلودگی و انباشت پسماند در محله‌های تاریخی، کیفیت زندگی ساکنان را کاهش می‌دهد و بر جذابیت گردشگری تأثیر منفی می‌گذارد. گردشگری که برای آشنایی با تاریخ و فرهنگ یک شهر سفر می‌کند، انتظار دارد محیط پیرامون آثار تاریخی نیز متناسب با ارزش آنها حفظ شده باشد. از این منظر، پاکیزگی بافت‌های تاریخی بخشی جدایی‌ناپذیر از حفاظت میراث فرهنگی و توسعه گردشگری مسئولانه است.
مدیریت شهری چه مسئولیتی دارد؟
هرچند رفتار‌های نادرست برخی شهروندان در رهاسازی پسماند قابل نقد است، اما نباید تمام مسئولیت را متوجه مردم دانست. نبود زیرساخت مناسب، جمع‌آوری نامنظم زباله و فقدان سازوکار مشخص برای دفع نخاله‌های ساختمانی نیز می‌تواند به گسترش آلودگی در محله‌های تاریخی منجر شود.
بسیاری از بافت‌های قدیمی دارای معابر کم‌عرض و محدودیت دسترسی خودرو‌های سنگین هستند؛ بنابراین مدیریت پسماند در این مناطق به برنامه‌ریزی متناسب با ویژگی‌های کالبدی و تاریخی نیاز دارد. استفاده از خودرو‌های سبک جمع‌آوری زباله، تعیین ساعات مشخص برای تحویل پسماند، جانمایی اصولی مخازن و پیش‌بینی محل‌های مجاز برای تخلیه نخاله، از اقداماتی است که می‌تواند به کاهش مشکلات کمک کند. در شوش، این مسئله به دلیل هم‌جواری ظرفیت‌های تاریخی و کشاورزی اهمیت بیشتری دارد. ساماندهی محل دفن پسماند باید با بررسی تأثیرات احتمالی آن بر منابع آب، خاک، اراضی کشاورزی و محدوده‌های واجد ارزش تاریخی همراه باشد. همچنین همکاری شهرداری، اداره میراث فرهنگی، اداره حفاظت محیط زیست و دیگر دستگاه‌های مسئول ضروری است تا موضوع مدیریت پسماند از مرحله هشدار و مکاتبه به اقدامات اجرایی مشخص برسد.
فرهنگ‌سازی؛ ضرورتی فراتر از نصب تابلو‌های هشدار
یکی از مهم‌ترین راهکار‌های پیشگیری از آلودگی بافت‌های تاریخی، افزایش آگاهی شهروندان درباره ارزش این مناطق و پیامد‌های رفتار‌های نادرست محیط‌زیستی است. فرهنگ‌سازی نباید به نصب تابلو‌هایی با مضمون «زباله نریزید» یا انتشار پیام‌های مناسبتی محدود شود. آموزش زمانی مؤثر است که شهروندان بدانند چگونه یک رفتار ظاهراً ساده می‌تواند به تخریب تدریجی میراث تاریخی منجر شود. مدارس می‌توانند نقطه آغاز این آموزش باشند. آشنایی دانش‌آموزان با تاریخ شهر خود، بازدید‌های آموزشی از محوطه‌های تاریخی و مشارکت در برنامه‌های محیط‌زیستی، زمینه شکل‌گیری احساس مسئولیت نسبت به میراث فرهنگی را فراهم می‌کند. در کنار مدارس، رسانه‌های محلی، مساجد، گروه‌های فرهنگی و سازمان‌های مردم‌نهاد نیز می‌توانند در اصلاح رفتار‌های شهروندی نقش‌آفرینی کنند. تهیه محتوای آموزشی، معرفی پیامد‌های آلودگی و اجرای پویش‌های محله‌محور از جمله اقداماتی است که به افزایش حساسیت عمومی کمک می‌کند. بااین‌حال، آموزش عمومی زمانی اثربخش خواهد بود که امکانات لازم برای مدیریت صحیح پسماند نیز در دسترس مردم قرار گیرد.
مشارکت مردمی؛ راهی برای حفاظت پایدار از میراث فرهنگی
تجربه فعالیت‌های اجتماعی نشان می‌دهد که مشارکت داوطلبانه مردم می‌تواند مکمل اقدامات نهاد‌های مسئول باشد. در حوزه میراث فرهنگی نیز می‌توان از ظرفیت انجمن‌های محلی، تشکل‌های محیط‌زیستی، فعالان گردشگری و گروه‌های داوطلب استفاده کرد. تشکیل گروه‌های «همیار میراث» برای شناسایی نقاط آلوده، اطلاع‌رسانی درباره تخلیه غیرمجاز پسماند و آموزش ساکنان محلات تاریخی، یکی از راهکار‌های قابل اجراست. برگزاری پویش‌های پاکیزگی با مشارکت مردم نیز می‌تواند به تقویت احساس تعلق اجتماعی کمک کند؛ البته هرگونه فعالیت در عرصه محوطه‌های باستانی باید با هماهنگی و نظارت کارشناسان میراث فرهنگی انجام شود تا به آثار تاریخی آسیبی وارد نشود. همچنین کسبه، صاحبان اقامتگاه‌ها و فعالان گردشگری می‌توانند در کاهش تولید پسماند و آموزش رفتار‌های مسئولانه به گردشگران نقش داشته باشند. حفاظت از محیط تاریخی برای این گروه‌ها علاوه بر مسئولیت اجتماعی، با پایداری فعالیت اقتصادی آنها نیز ارتباط دارد.
از هشدار تا اقدام؛ چه باید کرد؟
برای جلوگیری از تکرار مشکلات مدیریت پسماند در شهر‌های تاریخی، نخست باید نقاط تخلیه غیرمجاز زباله و نخاله شناسایی و برای رفع آنها برنامه‌ای مشخص تدوین شود. در مرحله بعد، نظارت بر دفع پسماند باید تقویت شود و برای متخلفان، مطابق ضوابط قانونی، برخورد بازدارنده در نظر گرفته شود. البته این نظارت باید با فراهم‌کردن امکانات قانونی و در دسترس برای تحویل پسماند همراه باشد. ساماندهی محل‌های دفن زباله، آموزش تفکیک پسماند از مبدأ، استفاده از تجهیزات متناسب با بافت‌های قدیمی و انتشار گزارش‌های دوره‌ای از اقدامات دستگاه‌های مسئول نیز می‌تواند در بهبود شرایط مؤثر باشد. در مورد شوش، لازم است دستگاه‌های مسئول ضمن بررسی وضعیت محل دفن پسماند، برنامه اجرایی مشخصی برای ساماندهی آن ارائه دهند و نتایج اقدامات خود را به اطلاع شهروندان برسانند.
میراث تاریخی، امانتی برای نسل‌های آینده
هشدار درباره مدیریت پسماند شوش را نباید صرفاً موضوعی محلی دانست. این خبر یادآور ضرورت بازنگری در شیوه حفاظت از میراث فرهنگی و محیط پیرامون آن است. شوش با پیشینه چند هزار ساله خود، بخشی از حافظه تاریخی ایران و جهان محسوب می‌شود و حفاظت از آن نیازمند توجه هم‌زمان به محیط‌زیست، مدیریت شهری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است. بی‌توجهی به پسماند در شهر‌های تاریخی، تنها مسئله‌ای مربوط به پاکیزگی معابر نیست؛ بلکه می‌تواند سلامت محیط، کیفیت زندگی ساکنان، ظرفیت گردشگری و میراث ارزشمند نسل‌های گذشته را تحت تأثیر قرار دهد. حفاظت از تاریخ از رفتار امروز ما آغاز می‌شود؛ از تصمیم یک شهروند برای رهانکردن زباله در محیط تا مسئولیت دستگاه‌هایی که موظف‌اند زیرساخت‌های مناسب را فراهم کنند. میراثی که طی هزاران سال به دست ما رسیده، شایسته آن است که با آگاهی، مشارکت و مدیریتی مسئولانه به نسل‌های آینده سپرده شود.