«کتیبه‌های بر سکوت و شهود»؛ خوش‌نویسی در زندان، امیدی برای آزادی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، لابه‌لای آگهی‌ها در پایان هفتهٔ گذشته، از یک نمایشگاه نمی‌شد به‌‌آسانی گذر کرد؛ نمایشگاهی انفرادی با نامِ «کتیبه‌های بر سکوت و شهود» که مجوعه‌آثار ۸۰ نقاشی‌خط قرآنی و خوش‌نویسی ولی حسن‌پور در زندان ایلام است.
اگر صدای ضبط‌شدهٔ خانمی که هر چند دقیقه یک بار اعلام می‌کرد این تماس از زندان ایلام است و تماس‌گیرنده زندانی می‌باشد، پس‌زمینهٔ مکالمه تلفنی نبود، محال بود از پشت خط، دریافت که حسن‌پورِ امیدوار به اعجازِ هنر کجا اقامت گزیده است.
این خوش‌نویس _با وجود شرایط جنگی، تحریم و محاصرۀ اقتصادی علیه ایران_ به فروش آثارش در ایران و جهان چشم امید دوخته است.
او فکر می‌کند که اگر نیکوکاری بخواهد زمینهٔ کارآفرینی را در زندان فراهم کند، با پذیرش مسئولان زندان مواجه خواهد شد.
مهندسِ ۵۱ سالهای که با او مصاحبه کرده‌ام، به گفتهٔ دوستانش نخستین فارغ‌التحصیل معماری دانشگاه آزاد اسلامی قزوین و از مهندسان شناخته‌شده این رشته و شهرسازی، به‌ویژه در قزوین و تهران است، او سال‌ها برای اجرای پروژه‌های توسعه‌ای در حوزه‌های صنعت، تجارت خارجی و گردشگری کشور تلاش کرد؛ اما این تلاش‌ها، با وجود پیگیری‌های مستمر و تدابیر اجرایی، به نتایج موردنظر نرسید.
حسن‌پور در نهایت به دلیل محکومیت مالی ناشی از آخرین بدهی‌های شخصی خود، به سه سال حبس محکوم شد.
راه‌اندازی هنرکده در زندان مرکزی ایلام به همت او با حمایت ریاست و مسئولان زندان، از اتفاقات درخور توجه این تجربهٔ زیستهٔ اجباری است.
به گفتهٔ این معمار و نزدیکانش، هنرکده مزبور نخستین نمونه از هنرکده در زندان‌های کشور است که آثار هنری درخور ارائه و ارزیابی تولید کرده و توانسته است زمینهٔ برگزاری یک نمایشگاه انفرادی در سطحی رسمی را فراهم کند.
در ادامه گفت‌وگوی خیر ایران با این هنرمند و زاویهٔ نگاه او به نمایشگاه آثارش را می‌خوانید.
-چگونه در زندان مرکزی ایلام هنرکده‌ای بنیان کردید؟ آیا پیش از این نیز چنین تجربه‌ای وجود داشته است؟
این اتفاق برای نخستین بار رخ داده است. تا جایی که اطلاع دارم، در طول تاریخ فعالیت زندان‌های کشور، چنین تجربه‌ای سابقه نداشته است؛ به این معنا که فعالیت‌های یک هنرکده در زندان به تولید آثاری بینجامد که مورد تأیید وزارت فرهنگ‌و‌اشاد اسلامی قرار بگیرند و امکان برگزاری نمایش آن‌ها در فرهنگ‌سرای نیاوران فراهم شود.
من با حمایت مسئولان زندان، هنرکده را تأسیس کرده‌ام. آثاری هم که در این نمایشگاه می‌بینید، حاصل فعالیت‌های هنری خودم در طول دوسال‌و‌نیم گذشته است.
-آیا در این هنرکده به زندانیان نیز آموزش می‌دهید؟
بله، به علاقه‌مندان آموزش داده‌ام. در حال حاضر، آن‌ها در حال یادگیری‌اند تا بتوانند آثار خود را به سطحی برسانند که قابلیت عرضه و فروش داشته باشند.
در خلق آثار خودم از تخصص‌ها و فنون مختلف هنری استفاده کرده‌ام. هر اثر از مبانی نظری و فلسفی برخوردار است و تلاش کرده‌ام ایده و مفهوم اصلی آن را با تکنیک‌های مختلف رنگ و خوش‌نویسی پیوند بدهم. مسیر این آثار به سمت هنر عرفانی رفته است.
-برای تبدیل هنرکده به یک مجموعهٔ درآمدزا و پایدار، چه حمایت‌هایی از سوی نهادها و نیکوکاران لازم است؟
من تجربهٔ فعالیت‌های توسعه‌ای دارم و یک شرکت دانش‌بنیان نیز با همکارانم تأسیس کرده‌ام. تلاش کردم محدودیت کنونی را به فرصتی بزرگ تبدیل کنم.
تأکید من این بود که هنرکده به مرکزی برای گسترش فعالیت‌های هنری و حمایت از زندانیان تبدیل شود. این مجموعه می‌تواند در قالب یک سازمان مردم‌نهاد فعالیت کند و به‌تدریج، هسته‌های مختلفی از آن در داخل زندان یا خارج از آن شکل بگیرد. هدف این است که خروجی چنین فعالیت‌هایی به آزادی زندانیان، کمک به آن‌ها یا حمایت از سایر فعالیت‌های خیریه منتهی شود.
آذرماه سال گذشته در تهران، برای آثارم ارزش‌گذاری داخلی و ارزی انجام شد و مشخص شد که این آثار می‌توانند منابع درآمدی درخورتوجهی ایجاد کنند.
حتی این موضوع را تا مرحلهٔ تنظیم تفاهم‌نامه با فردی که برگزارکننده حراجی در عربستان است، پیش برده بودیم؛ اما به دلیل شرایط موجود، اقامت آن فرد به‌طور کامل لغو شد.
البته من در ابتدا با انتقال آثار به خارج از کشور موافق نبودم و تأکید داشتم که نمایشگاه حتماً در داخل کشور برگزار شود و دربارهٔ آن اطلاع‌رسانی صورت بگیرد؛ زیرا این آثار، ایرانی هستند.
-از تجربه‌های معنوی و سیروسلوکی که به خلق این آثار ایرانی انجامیده است، بگویید.
سیر وسلوک خاصی برای من اتفاق افتاد که بخش زیادی از آن ناگفتنی است. اعتقادم این است که هر اثر به دست کسی
با شوخی به مسئولان می‌گویم که نمی‌توان دانشگاهیان را به اینجا آورد و صرفاً با حضور آن‌ها در یک فضا انتظار داشت زندان به دانشگاه تبدیل شود. برای تحقق این هدف، باید زیرساخت‌های آموزشی و اجرایی لازم فراهم شود.
می‌رسد که باید برسد یا به جایی می‌رود که باید برود.
برای مثال، یکی از آثارم را به حرم حضرت علی (ع) هدیه دادم و از همین‌جا اثرم را به عراق فرستادم. خاص‌ترین اثرم در این نمایشگاه را نیز به حضرت بقیةالله (عج) هدیه کردم. نام این اثر «راز خلقت» است.
-می‌شود از تجربه‌های گفتنی کشف و شهودتان بگویید؟
قرار من با خودم کتابت قرآن است. از همان سالهای کودکی به خوش‌نویسی علاقه‌مند شده بودم. البته در این هنر استادی نداشته‌ام.
این اتفاقی بود که خداوند رقم زد. اعتقاد دارم که خداوند خودش مرا برای خودش به این مسیر و مکان آورده است، نه اینکه فرد دیگری مرا به اینجا آورده باشد.
اصرار داشتم از حضرت علی(ع) که نخستین کاتب وحی بودند، اجازه بگیرم. پس از آن، مسیر کشف‌وشهود برایم آغاز شد و در نهایت، معتقدم تربیت من در این مسیر به دست خداوند انجام گرفته است.
-با این تجربهٔ زیسته و فراهم‌شدن امکان فعالیت هنری در زندان، در نگاهتان به هنر و آزادی تغییری هم رخ داده است؟
من معمار هستم. از نظر من، هنر حقیقی تنها با اتصال به غیب و فضای الهی به وجود می‌آید و به همان شکل نیز بر مخاطبان تأثیر می‌گذارد.
هنر باعث می‌شود انسان‌ها گم‌شدگی خود را پیدا کنند. حضرت آدم از خداوند گم شد و خداوند به او فرصت داد تا از اوصاف الهی بهره ببرد، در چنین شرایطی، نگاه انسان دیگر صرفاً دنیایی نیست. گاهی خداوند تجربهٔ چیزهایی را که قرار بوده است فرد در آینده ببیند، زودتر در اختیار قرار می‌دهد تا بشود مرحلهٔ فنای فی‌الله را زودتر تجربه کرد.
- جالب اینکه فقط برای خودتان سهم قائل نشدید. آیا افرادی که می خواهید به آزادشدن‌شان کمک کنید از حالا مشخص‌اند؟
این، قول‌وقراری بود با خودم. البته فعلاً افرادی را انتخاب نکرده‌ام. الان نمی‌دانم قرار است چه کسانی آزاد شوند. باید ببینیم نمایشگاه به چه سمتی پیش می‌رود، اما چیزی که هست درآمد حاصل از این نمایشگاه فقط متعلق به من نخواهد بود.
-فروش آثار در این نمایشگاه با چه سازوکاری انجام می‌شود و درآمد آن چگونه به دست نیازمندان می‌رسد؟ فکر می‌کنید مردم این تابلوها را می خرند؟
از روز افتتاحیه، افراد خاصی به نمایشگاه آمدند که از آن‌ها دعوت نکرده بودیم. برخی از بازدیدکنندگان معتقد بودند که نباید برای بعضی از آثار قیمت مشخصی تعیین کرد و لازم است امکان ارزش‌گذاری و فروش آن‌ها فراهم شود.
به همین دلیل، تصمیم گرفتم روند نمایشگاه به‌صورت طبیعی پیش برود تا ببینیم اتفاقات چگونه رقم می‌خورند؛ زیرا خودم را صاحب این آثار نمی‌دانم.
هنوز چند ساعت بیشتر از افتتاحیه در عصر جمعه نگذشته و امروز هم که نمایشگاه تعطیل بود. با توجه به اینکه روند کار در افتتاحیه به شکل متفاوتی پیش رفته، تصمیم گرفتیم تعیین قیمت آثار در طول برگزاری نمایشگاه انجام شود.
-یعنی بازدیدکنندگان می‌توانند برای آثار پیشنهاد قیمت بدهند؟
بله. مسئولان فرهنگ‌سرای نیاوران پس از مشاهده برخی آثار، آن‌ها را کارهایی خاص دانستند و تعدادی از آن‌ها را برای قرار گرفتن در بخش فروش ویژه جدا کردند. این آثار قرار است با سازوکار متفاوتی عرضه شوند و برای آن‌ها قیمت پایه تعیین شود.
آیا این روند به معنای برگزاری حراج برای آثار است؟
دوست ولی حسن‌پور: در این فرآیند، برخی از آثار از فروش عمومی خارج شده‌اند تا در زمان دیگری با مبالغ بالاتری به فروش برسند. ما دو هدف اصلی را دنبال می‌کردیم: نخست، حل مشکل مالی مهندس حسن‌پور و دوم، فراهم کردن زمینهٔ کمک به تعداد بیشتری از افراد نیازمند.
به همین دلیل، شماره‌حسابی نیز برای دریافت کمک‌های مالی اعلام شد و در همان ساعات نخست، مبالغی به آن واریز شد. همچنین مقرر شد آثار قابل فروش با قیمت پایه عرضه شوند.
علاوه بر فروش آثار، بخش «همت عالی» نیز در نظر گرفته شده است تا خیرین بتوانند از طریق خرید آثار یا کمک‌های مالی، در این حرکت مشارکت کنند.
- چه چشم‌اندازی برای فروش آثار دارید؟
در روزهای باقی‌مانده از نمایشگاه، ممکن است افراد مختلفی از جمله هنرمندان و مجموعه‌داران از داخل و خارج کشور از آثار بازدید کنند. فضای نمایشگاه و استقبال مخاطبان، مسیر فروش را مشخص خواهد کرد.
پیشنهاد ایجاد شماره‌حساب نیز از سوی یکی از بازدیدکنندگان مطرح شد تا روند جمع‌آوری کمک‌های مالی با سرعت بیشتری انجام شود.
-دوست دارید نمایشگاه «کتیبه‌های بر سکوت و شهود» چه تأثیری بر نگاه جامعه به ظرفیت‌های انسانی زندانیان داشته باشد؟
این آثار خودشان بر مخاطبان تأثیر می‌گذارند. بازدیدکنندگان مختلفی، از مسئولان گرفته تا مردم عادی، از نمایشگاه دیدن کرده‌اند. تأثیر آثار را هم در ایلام و هم در تهران بر روی این افراد مشاهده کرده یا درباره‌اش شنیده‌ام.
-مهم‌ترین موانع فروش آثار چیست و چگونه می‌توان آن‌ها را برطرف کرد؟
در این مدت، فراهم کردن فضای مناسب برای برگزاری نمایشگاه فرآیندی زمان‌بر بود. سرانجام شرایطی فراهم شد
باید ببینیم نمایشگاه به چه سمتی پیش می‌رود، اما چیزی که هست درآمد حاصل از این نمایشگاه فقط متعلق به من نخواهد بود.
که برخی نمایشگاه‌ها و گالری‌داران پیشنهاد دادند آثار را در مجموعه‌های خود به نمایش بگذاریم.
پس از فرهنگ‌سرای نیاوران، قرار است نمایشگاه به برج میلاد منتقل شود. این سلسله‌نمایشگاه‌ها به‌تدریج شکل گرفته‌اند و برای برگزاری نمایشگاه در چند مکان دیگر نیز پیشنهادهایی مطرح شده است.
همچنین حراجی‌هایی در چند کشور وجود دارند که ممکن است در آن‌ها شرکت کنیم یا تصمیم بگیریم این کار را انجام ندهیم.
با این حال، معتقدم این آثار نباید بیش از اندازه از فضایی که در آن شکل گرفته‌اند، دور شوند. هر اثر باید در جایی عرضه شود که مخاطب متناسب با آن حضور دارد. خوشبختانه، در همین مدت کوتاه نیز آثار مخاطبان خود را پیدا کرده‌اند.
-افراد همواره به وضعیت مالی خود و خانواده‌‌شان در زمان حال و آینده فکر می‌کنند. چگونه می‌توان از ظرفیت هنر برای ایجاد فرصت شغلی پایدار در زندان استفاده کرد؟
ایجاد فرصت شغلی پایدار، به‌ویژه برای دوران پس از خروج از زندان، اهمیت دارد. این موضوع به توانایی هر فرد، نوع هنری که انجام می‌دهد و اصالت هنری آثار او بستگی دارد.
هنر می‌تواند به درآمدزایی منجر شود؛ البته در این مسیر نیز مانند سایر کسب‌وکارها، دشواری‌ها و موانعی وجود دارد.
-آیا زیرساخت لازم برای درآمدزایی پایدار از فعالیت‌های هنری در زندان وجود دارد یا باید ایجاد شود؟
این فضا را خودم ایجاد کرده‌ام. اکنون مسئولان مربوط باید برای تأمین و گسترش آن اقدام کنند.
-برای توسعه این فعالیت‌ها چه پیشنهادی دارید؟
در وهله نخست، باید نگاه به این حوزه تغییر کند تا امکان اجرای عملی طرح‌ها فراهم شود.
زندانیان زمان زیادی در اختیار دارند و می‌توان از این فرصت برای آموزش و فعالیت‌های سازنده استفاده کرد. اما موضوع آموزش و ساختارهای موردنیاز آن باید به‌صورت عملی مستقر شود، نه اینکه صرفاً روی چند برگ کاغذ باقی بماند.
من بارها در اینجا گفته‌ام که در چهار صفحه از بیانات مقام معظم رهبری نوشته شده است که زندان‌ها باید به دانشگاه تبدیل شوند. حتی با شوخی به مسئولان می‌گویم که نمی‌توان دانشگاهیان را به اینجا آورد و صرفاً با حضور آن‌ها در یک فضا انتظار داشت زندان به دانشگاه تبدیل شود. برای تحقق این هدف، باید زیرساخت‌های آموزشی و اجرایی لازم فراهم شود.
-اگر نیکوکاری بخواهد برای زندانیان اقدامی انجام دهد، آیا مسئولان گشودگی لازم را برای چنین فعالیت‌هایی دارند؟
بله، قطعاً امکان همکاری وجود دارد. روش‌های مختلفی برای این کار هست. در مرحلهٔ نخست باید فضای مناسبی برای تولید آثار هنری فراهم شود و سپس سازوکار فروش و درآمدزایی آن‌ها شکل بگیرد.
-شما در افتتاحیه حضور نداشتید، آیا امکان حضور شما در نمایشگاه خودتان در تهران و دیدار با مخاطبان وجود دارد؟
زندانیان زمان زیادی در اختیار دارند و می‌توان از این فرصت برای آموزش و فعالیت‌های سازنده استفاده کرد. اما موضوع آموزش و ساختارهای موردنیاز آن باید به‌صورت عملی مستقر شود، نه اینکه صرفاً روی چند برگ کاغذ باقی بماند.
بله. احتمال دارد مدت برگزاری نمایشگاه تمدید شود. اگر مشکلم حل شود، امکان حضور در نمایشگاه را خواهم داشت.
-برای روزهای پس از این دوران، چه رخ می‌دهد؟ آیا ولی حسن‌پور هنرکده را در زندان‌ها گسترش می‌دهد؟
پیشنهاد من به مسئولان ارائه شده است، اما تاکنون استقبال چندانی از آن صورت نگرفته است.
امیدوارم توافقی میان سازمان زندان‌ها و قوهٔ قضائیه شکل بگیرد تا زمینه توسعهٔ این فعالیت‌ها فراهم شود.
-و سخن پایانی شما؟
در مورد هنر می‌توانم بگویم اگر بتوانیم آن را به سمت هنر حقیقی هدایت کنیم، کار ارزشمندی انجام داده‌ایم. در غیر این صورت، نتیجه مطلوب نخواهد بود؛ زیرا هنر پیام‌رسان قدرتمندی است و اگر در مسیر درست حرکت نکند، پیام‌های مناسبی منتقل نخواهد کرد.
نباید به سمت هنر پَست برویم و نباید از هنری پیروی کنیم که با صبغه تمدنی خودمان سازگار نیست. آنچه در برخی دیگر از هنرها مشاهده می‌کنیم، نباید بدون توجه به هویت و پیشینهٔ تمدنی خودمان وارد هنرهای تجسمی شود.
گفت‌وگو از مهدیه رشیدی
